Wielka Brytania. Historia
 
Encyklopedia
Wielka Brytania. Historia.
Początki osadnictwa na Wyspach Brytyjskich datowane są na 10 000 p.ne. Po wysoce rozwiniętej kulturze neolitycznej pozostały liczne budowle megalityczne (Stonhenge). W 1. poł. I tysiąclecia p.n.e. do Brytanii dotarli pierwsi Celtowie — proces ten zakończył się w I w. p.n.e. kiedy to także na wyspę dotarły legiony Juliusza Cezara. Systematycznego podboju Brytanii dokonał cesarz Klaudiusz i jego następcy (od 43 r. n.e.). Panowanie rzymskie trwało do ok. 410, nie obejmując tylko Szkocji, od której odgrodzono się Wałem Hadriana. W V–VI w. nastąpił podbój obecnych ziem angielskich przez germańskich Anglów, Sasów i Jutów. Nowi panowie utworzyli siedem królestw (tzw. heptarchia), które uległy chrystianizacji poczynając od 597. Od końca VIII w. Brytania stała się celem najazdy wikingów, których ekspansję powstrzymali dopiero w X w. jednoczący Anglię królowie Wessexu. W 1. poł. następnego stulecia większa część Anglii znalazła się w obrębie monarchii Kanuta Wielkiego, króla Danii i Norwegii.
W 1066 nastąpił podbój Anglii przez Normanów pod wodzą księcia Wilhelm I Zdobywca, który zapoczątkował trwającą do dziś ciągłość dynastyczną i instytucjonalną monarchii angielskiej. Wstąpienie na tron Henryka II Plantageneta, prawnuka po kądzieli Wilhelma I, na trzy wieki połączyło historię państw po obu brzegach Kanału La Manche (1154). Do posiadanych przez Normanów Anglii i Normandii dodał własną Andegawenię i ogromny posag żony, Eleonory Akwitańskiej, dziedziczki 1/3 Francji (Poitou, Gaskonia). Kontynentalne włości Plantagenetów, wielokrotnie przewyższające domenę królów francuskich stanowiły zagrożenie dla pozycji Kapetyngów. Jeden z najwybitniejszych przedstawicieli tej dynastii, Filip II August, zręcznie wykorzystał konflikty dynastyczne Plantagenetów, a zwłaszcza nieudolność Jana Bez Ziemi i ograniczył jego posiadłości do okolic Bordeaux (Gujenna). Kiedy sto lat później wygasła główna gałąź Kapetyngów, król Anglii Edward III, jako wnuk Filipa IV Pięknego, zgłosił swoje pretensje do tronu Francji. Zapoczątkowało to długotrwałą serię konfliktów zwanych wojną stuletnią (1337–1453), zakończonych klęską Anglii i utratą wszystkich dóbr we Francji (z wyjątkiem Calais do 1558). Od XI w. trwał systematyczny podbój Walii, zakończony przez Edwarda I (1284), a od XII w. także Irlandii. Próba przyłączenia Szkocji na przełomie XIII i XIV w. zakończyła się nie powodzeniem, a na tronie w Edynburgu zasiadła dynastia Stuartów. Klęski militarne i upadek autorytetu monarchii w XIII w. ułatwiły przemiany ustrojowe — wydanie Wielkiej Karty Swobód (1215) i powstanie parlamentu (1265), które dały początek brytyjskiemu systemowi przedstawicielskiemu.
Po krwawej, wyniszczającej wojnie domowej pomiędzy gałęziami Plantagenetów — Yorkami i Lancasterami (wojna dwóch róż), 1485 na tron wstąpiła dynastia Tudorów. Drugi z jej przedstawicieli, Henryk VIII ogłosił się głową Kościoła, zwanego odtąd anglikańskim i zerwał z Rzymem (1532–34). Mimo kilkukrotnych prób restauracji katolicyzmu (Maria I Tudor, Jakub II) i pogłębienia nurtu protestanckiego, anglikanizm pozostał dominującym wyznaniem do XXI w. Na panowanie ostatniej z Tudorów, Elżbiety I, przypadł złoty okres w kulturze angielskiej. Elżbietańska Anglia stała się także potęgą polityczną, skutecznie przeciwstawiając się ekspansji hiszpańskich Habsburgów, zarówno w Europie, jak i na morzu (zwycięstwo nad Wielką Armadą). Monarchini zainicjowała politykę kolonialną Anglii (Ameryka Północna).
W 1603 tron objęła dynastia Stuartów, co zapoczątkowało unię personalną Anglii ze Szkocją. Absolutystyczne dążenia Jakuba I i Karola I doprowadziły do oporu mieszczaństwa i części nowej szlachty (gentry). Wygrana przez siły parlamentu wojna domowa (1642–48), zakończyła się ścięciem króla Karola I i proklamowaniem republiki (1649–60), którą rządził autorytarnie jako lord protektor (1653–58) O. Cromwell. Po restauracji Stuartów parlament przyjął jeden z fundamentów brytyjskiego prawa Habeas Corpus Act, gwarantujący poddanym nietykalność osobistą. W wyniku tzw. wspaniałej rewolucji 1688–89 i obaleniu Jakuba II Anglia stała się monarchia parlamentarną. Za panowania ostatniej ze Stuartów, królowej Anny w 1707 nastąpiło zjednoczenie Anglii i Szkocji w Królestwo Wielkiej Brytanii. W 1714 tron przejęła niemiecka dynastia hanowerska. W połowie XVIII w. ukształtował się system rządów gabinetowych (stronnictwa wigów i torysów). Po zniszczeniu konkurencyjnego francuskiego imperium kolonialnego w Ameryce Północnej i Indiach (1763), próba wzmożenia eksploatacji kolonii amerykańskich doprowadziła do wybuchu w nich wojny o niepodległość (1775–83) i powstania Stanów Zjednoczonych Ameryki. Wielka Brytania 1793–1815 była główną siłą wszystkich sześciu koalicji walczących z rewolucyjną i napoleońską Francją.
Zapoczątkowana ok. 1770 rewolucja przemysłowa uczyniła z Wielkiej Brytanii 1. gospodarczą potęga świata, dopiero w latach 70. XIX w. prześcigniętą przez amerykańską. Przemiany ekonomiczne wywołały także silne konflikty społeczne (ruch czartystów). Trwająca nieprzerwanie od końca XVI w. ekspansja kolonialna na wszystkich kontynentach znalazła swoją kulminację w XIX w., kiedy to wokół Zjednoczonego Królestwa powstało największe imperium światowe, obejmujące czwartą część zamieszkałych lądów (Indie — od 1876 cesarstwo, Kanada, Antyle, Australia, Nowa Zelandia, 1/3 Afryki, głównie Wschodniej i Południowej, Malaje, Hongkong). Symbolem tej epoki stała się panująca 1837–1901 królowa Wiktoria. Poważnym zagrożeniem dla jedności Zjednoczonego Królestwa Wielkiej Brytanii i Irlandii Północnej (powstałego formalnie 1800) były emancypacyjne dążenia katolickich Irlandczyków, żądających autonomii (home rule). Kwestia irlandzka przerodziła się w konflikt zbrojny (powstanie wielkanocne w Dublinie 1916) i doprowadziła do oderwania się większości Irlandii.
Tradycyjny, większościowy system jednomandatowych okręgów wyborczych powodował istnienie dwóch rywalizujących sił politycznych — Partii Konserwatywnej i Partią Liberalnej, którą od lat 20. XX w. zastąpiła socjaldemokratyczna Partią Pracy. Począwszy od Edwarda VII (1901–10), na tronie brytyjskim zasiada dynastia Koburgów, która 1917, zacierając niemieckie pochodzenie zmieniła nazwisko na Windsor. Od 2. poł. XIX w. postępował proces usamodzielniania się kolonii zamieszkałych przez europejskich osadników — Kanada (1867), Australia (1901), Nowa Zelandia (1907), Południowa Afryka (1910), które uzyskiwały ograniczoną suwerenność państwową w ramach imperium jako tzw. dominia, z monarchą brytyjskim jako władcą.
Wielka Brytania wzięła udział w I wojnie światowej jako członek zwycięskiej ententy, okupiwszy to stratą, głównie na froncie francuskim, miliona zabitych żołnierzy. Na mocy traktatu wersalskiego rozszerzyła swoje posiadłości kolonialne o poniemieckie i potureckie mandaty w Afryce (m.in. Tanganika i Afryka Południowo-Zachodnia), na Bliskim Wschodzie (Irak, Transjordania, Palestyna) i w Oceanii. W 1931 imperium brytyjskie zostało przekształcone w Brytyjską Wspólnotę Narodów (ob. Wspólnota Narodów). Od lat 20. narastały ruchy niepodległościowe w koloniach, zwłaszcza w Indiach (działalność M. Gandhiego). W okresie międzywojennym rządy w Wielkiej Brytanii sprawowały głównie gabinety koalicyjne (oparte przede wszystkim na konserwatystach).
Po okresie polityki ustępstw (appeasementu) wobec III Rzeszy (premier N. Chamberlain w Monachium — 1938), rząd brytyjski zdecydował się udzielić gwarancji bezpieczeństwa Polsce wiosną 1939, a 3 IX 1939 wypowiedział wojnę Niemcom, nie przystępując jednakże do działań zbrojnych. Po klęsce Francji wiosną 1940 Wielka Brytania pozostała najważniejszym, do czasu przystąpienia 1941 USA i ZSRR, członkiem koalicji antyhitlerowskiej (rząd W. Churchilla), dźwigając cały ciężar wojny (bitwa o Anglię, walki w Afryce i na Dalekim Wschodzie). Mimo uczestnictwa we wszystkich konferencjach koalicji (Teheran, Jałta, Poczdam) pozycja Wielkiej Brytanii w wyniku II wojny światowej bardzo osłabła. Podczas swoich rządów Partii Pracy przeprowadziła 1945–51 liczne reformy gospodarcze i socjalne (nacjonalizacje). Procesy te zahamowały ponowne rządy konserwatystów (1951–64 i 1970–74).
W 1949 Zjednoczone Królestwo zostało członkiem NATO, 1960–72 — EFTA, od 1973 EWG (od 1993 UE). Przyznanie niepodległości Indiom i Pakistanowi 1947 zapoczątkowało rozpad imperium kolonialnego (głównie 1956–66). 1969 wybuchł długotrwały i krwawy konflikt w Irlandii Północnej między protestancką większością i katolikami, zażegnany dopiero 1998 po podpisaniu porozumienia wielkanocnego. W latach 70. silny kryzys gospodarczy i społeczny wyniósł do władzy najpierw Partię Pracy, a następnie konserwatystów (1979–97 rządy M. Thatcher i J. Majora), którzy radykalne liberalne reformy gospodarcze przyniosły poprawę sytuacji ekonomicznej. W 1997 do władzy powróciła Partia Pracy (premier A. Blair). W 1999 weszły w życie postanowienia prawne o dewolucji czyli nadaniu samorządu Szkocji i Walii, w których powstały krajowe parlamenty i rządy. Od lat 80. coraz większe wpływy uzyskują jako trzecia siła polityczna centrowi Liberalni Demokraci. Kontynuując tzw. specjalne stosunki ze Stanami Zjednoczonymi, Wielka Brytania od 2001 uczestniczy w koalicji antyterrorystycznej (Afganistan, Irak). Od 1952 panuje królowa Elżbieta II.

Tabele

Kalendaria

Powiązane hasła

Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia