teatr
 
Encyklopedia
teatr
[gr. théatron ‘miejsce do oglądania’],
początkowo, w starożytnej Grecji, określenie widowni teatralnej, z czasem przeniesione na całą budowlę architektoniczną.
Wspołcześnie pojęcie to występuje w 3 podstawowych znaczeniach: 1) rodzaj sztuki widowiskowej wykonywanej przez aktorów, którzy improwizują na oczach widzów lub wykonują utwór zaczerpnięty z repertuaru teatralnego; wykonanie bywa połączone z interpretacją, w której znaczny udział miewa dekoracja teatralna i reżyseria; w zależności od repertuaru i środków wyrazu wyróżnia się: teatr dramatyczny, teatr muzyczny (opera, balet), pantomimę, teatr lalek; 2) budynek, budowla lub miejsce przystosowane do prezentowania publiczności przedstawień; składa się ze sceny (przestrzeń przeznaczona dla wykonawców), widowni (miejsce dla publiczności) i pomieszczeń pomocniczych (zaplecze techniczne); w rozwoju historycznym formy architektoniczne teatru podlegały zmianom zależnym od funkcji społecznych i konwencji estetycznych; 3) instytucja życia kulturalnego (działająca jako przedsiębiorstwo państwowe, prywatne lub stowarzyszenie), skupiająca zespół artystyczny i personel techniczny, której celem jest organizowanie i umożliwianie odbioru przedstawień teatralnych. Widowiska teatralne wyłoniły się z obrzędów kultowych; kolebką teatru europejskiego jest starożytna Grecja, której tradycje teatralne miały wpływ na rozwój teatru rzymskiego; w teatrze starożytnym ukształtowały się podstawowe gatunki dramatyczne (tragedia, komedia) oraz zasadnicze rozwiązania teatralnej architektury. Wraz z upadkiem kultury rzymskiej (V–VI w. n.e.) nastąpiła długa przerwa w rozwoju teatru; pewne elementy widowisk teatralnych zaznaczały się niekiedy w turniejach i uroczystościach dworskich; przetrwała jedynie tradycja ludowej sztuki widowiskowej w postaci mimu, podtrzymywana przez wędrownych śpiewaków, sztukmistrzów zwanych histriones, którzy przekazali ją teatrowi średniowiecznemu (intermedium) i renesansowemu (commedia dell’arte). Średniowieczny teatr europejski wyrósł ponownie z obrzędów religijnych; rozwinął się dramat religijny (misterium, miracle) i świecki (moralitet, farsa); teatr wykształcił różne postacie sceny symultanicznej. Kierunki rozwoju włoskiego teatru renesansowego i barokowego wywarły decydujący wpływ na kształtowanie się teatru europejskiego w następnych stuleciach; włoscy humaniści zainteresowani teatrem starożytnym przystąpili do wznawiania antycznego repertuaru, podejmowali także próby rekonstrukcji antycznej sceny i jej urządzeń technicznych (scena celkowa); ludową formą teatru ukształtowaną w tym okresie była włoska commedia dell’arte; narodzinom opery towarzyszyły imponujące osiągnięcia architektury teatralnej (kształtowanie się sceny pudełkowej) oraz nasilenie efektów widowiskowych — zgodnie z tendencjami baroku. W XVI i XVII w. ukształtował się teatr w Anglii (W. Szekspir, scena elżbietańska) i Hiszpanii (Lope de Vega, P. Calderón de la Barca), wyrosłe z tradycji teatru ludowego, oraz we Francji (P. Corneille, J. Racine, Molier) — teatr wzorowany na konwencjach dramatu antycznego; w prawie wszystkich krajach środkowej Europy powstały już publiczne teatry stałe. W 2. połowie XVIII w. w grze aktorskiej, dekoracji teatralnej i literaturze dramatycznej zaczęły rozwijać się tendencje realistyczne, będące reakcją na skostniałe konwencje klasycyzmu (przełamanie zasad poetyki N. Boileau-Despréaux); silnie zaznaczyły się zwłaszcza we Francji, Wielkiej Brytanii i Niemczech; w kierunku tym działali m.in. D. Diderot, G.E. Lessing. W 2. połowie XIX w. ugruntował się w teatrze europejskim naturalizm, wyrażający się głównie w iluzyjności oprawy plastycznej przedstawień (Meiningeńczycy, Théâtre Libre) i imitacyjnym charakterze gry aktorskiej (Stanisławskiego system); jednocześnie teatr stał się instytucją coraz precyzyjniej zorganizowaną, oprócz aktora znaczenia w powstawaniu spektaklu nabrała funkcja reżysera, scenografa i kierownika literackiego.
Ilustracje
Fux Johann Joseph Angelica, vincitrice di Alcina fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wyrok Salomona, przedstawienie na placu targowym w Leuven, 1594; litografia W. Boonena — Muzeum Miejskie, Leuven fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Gogol Nikołaj, Rewizor, inscenizacja W. Meyerholda, Teatr im. W. Meyerholda, Moskwa 1926 fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Brecht Bertold, Matka Courage, inscenizacja E. Engla, Berliner Ensamble, Berlin 1949 fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Hamsun Knut, Głód, Theatre l’Atelier, Paryż 1939 fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Grzegorzewski Jerzy, Wesele S. Wyspiańskiego, inscenizacja, Teatr Narodowy w Warszawie, 2000 fot. W. Plewiński/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Englert Jan w Ryszardzie III W. Szekspira — Teatr Polski, Warszawa 1993, reż. M. Prus fot. S. Okołowicz/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Globe Theatre fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia