grzyby
 
Encyklopedia PWN
grzyby,
grupa organizmów jądrowych dawniej zaliczanych do królestwa roślin, obecnie, po stwierdzeniu zasadniczych różnic między komórkami grzybów i roślin, są traktowane jako odrębne królestwo (Mycota, Fungi) organizmów (jedno z 5 królestw) na równi z roślinami, zwierzętami, Monera, Protista.
W szerokim ujęciu grzyby są umieszczane w 3 podkrólestwach: grzyborośla (Protozoa, Protista, Protoctista), grzybopływki (Chromista) i grzyby właściwe (Fungi). Występują zwykle na lądzie, rzadziej w środowisku wodnym, a ich zarodniki można także spotkać w powietrzu (nawet na wysokości ok. 5 tysięcy metrów). Grzyby nie posiadają barwników asymilacyjnych (np. chlorofilu), przez co nie mogą syntetyzować związków organicznych przy udziale energii słonecznej; wykorzystują związki powstałe przez rozkład substancji organicznych, wcześniej wyprodukowanych przez rośliny i zwierzęta, spełniając bardzo ważną rolę reducentów (m.in. biorą udział w obiegu węgla w przyrodzie). W zależności od źródeł pobieranych substancji organicznych można je podzielić na 4 podstawowe grupy: grzyby saprofityczne, pasożytnicze, nadpasożytnicze i symbiotyczne. Grzyby saprofityczne (roztocza) — najliczniejsza grupa, rozkładająca martwą substancję organiczną; powodują gnicie i butwienie, co zapobiega gromadzeniu się w przyrodzie martwych resztek organicznych i ekstrementów; uczestnicząc w metabolizmie gleb wpływają na ich żyzność; dzięki zdolności wywoływania fermentacji alkoholowej (np. drożdże) są wykorzystywane do produkcji wina, piwa, spirytusu, miodów, kwasu chlebowego i in. napojów; są też stosowane do produkcji różnego rodzaju produktów mleczarskich oraz w piekarnictwie; wiele gatunków (np. pędzlak) wytwarza antybiotyki; grzyby saprofityczne powodują również wiele szkód, m.in. rozkładając drewno, papier, tkaniny, materiały budowlane, a nawet asfalt; mogą też powodować mikrobiologiczną korozję metali, betonu i kamieni; tzw. grzyby domowe pogarszają warunki zdrowotne pomieszczeń (wilgoć, przykry zapach); zwalczanie bardzo trudne, polega głównie na stosowaniu specjalnych preparatów chemicznych; zapobieganie — na impregnacji drewna środkami grzybobójczymi i przestrzeganiu higieny pomieszczeń (m.in. wietrzenie). Grzyby pasożytnicze — liczne gatunki czerpiące niezbędne związki organiczne z żywych organizmów (głównie roślin, ale także zwierząt i człowieka), wpływają niekorzystnie na ich rozwój; najczęściej włączają się w przemianę materii glonów, mchów, paproci i roślin kwiatowych, powodując liczne choroby (mikozy); mogą też pasożytować na innych grzybach, np. podgrzybek pasożytniczy wyrasta tylko na tęgoskórach; wywołują wiele groźnych chorób zwierząt i ludzi (grzybice), atakując m.in. skórę, włosy, kości, naczynia limfatyczne i narządy wewnętrzne. Grzyby nadpasożytnicze — nieliczne gatunki pasożytujące na innych grzybach pasożytniczych; są prowadzone badania nad wykorzystaniem nadpasożytów w zwalczaniu grzybów chorobotwórczych. Grzyby symbiotyczne — niektóre grzyby współżyjące z innymi organizmami na zasadzie wzajemnej korzyści, m.in. z sinicami, zielenicami, wątrobowcami, paprotnikami, roślinami kwiatowymi oraz owadami; w związkach z niektórymi glonami tworzą odrębną grupę organizmów porosty; symbiotyczne współżycie z roślinami (korzeniami roślin nasiennych, przedroślami paprotników, ryzoidami wątrobowców) nosi nazwę mikoryzy; specyficznym sposobem symbiozy jest współżycie grzybów z tropikalnym gatunkiem mrówek oraz z termitami, którym służą za pożywienie, jednocześnie zasiedlając budowle mieszkalne tych owadów i żywiąc się ich zapasami pokarmowymi. Do tej pory opisano ok. 250 tysięcy gatunków łącznie z licznymi synonimami, jednak realnych gatunków (po licznych rewizjach i krytycznych opracowaniach) jest ok. 75 tysięcy, jednak wciąż są opisywane nowe (głównie mikroskopijne) gatunki i obecnie szacuje się potencjalną różnorodność biologiczną na ok. 1,2–1,5 mln gatunków; szczególnie bogate pod tym względem są tropikalne lasy deszczowe; w Polsce jest znanych ok. 10 tysięcy gatunków grzybów, z czego ok. 4 tysiące to gatunki wielkoowocnikowe. Większość grzybów ma ciało złożone ze strzępek, których budowa jest uzależniona od pełnionych funkcji; splot strzępek tworzy grzybnię, z której powstają m.in. owocniki oraz różnego rodzaju stadia przetrwalnikowe (np. skleroty); owocniki są bardzo zróżnicowane, od mikroskopijnych po duże (średnica nawet ponad 50 cm i masa do kilkunastu kg), jednoroczne i wieloletnie, różnej barwy i konsystencji (od miękkiej po drewnowatą); substancją zapasową jest głównie glikogen lub tłuszcze; w błonach strzępek grzybni występuje najczęściej związek o składzie zbliżonym do chityny; do rozwoju potrzebują odpowiedniego podłoża, temperatury i wilgotności; rozmnażanie bezpłciowe odbywa się zwykle przez zarodniki (u grzybów wodnych są to nagie pływki, u lądowych — obłonione, np. konidia); rozmnażanie płciowe obejmuje zapłodnienie oraz wytworzenie się zarodników powstałych po mejozie, czyli podziale redukcyjnym jąder; zapłodnienie polega na połączeniu zróżnicowanych płciowo elementów (gamet, gametangiów i komórek wegetatywnych).
Zróżnicowanie budowy, funkcji oraz sposobów rozmnażania spowodowało, że powstało wiele różnych systemów klasyfikacji grzybów; tradycyjnie grzyby dzielono na pragrzyby, glonowce, workowce i podstawczaki; obecnie zwykle grzyby są dzielone na grzyborośla, grzybopływki i grzyby właściwe, wśród których wyróżnia się skoczkowe, sprzężniakowe (tzw. grzyby niższe), workowe i podstawkowe (tzw. grzyby wyższe) oraz grzyby niedoskonałe (mitosporowe), u których stwierdzono jedynie bezpłciowy sposób rozmnażania. Grzyby (głównie grzyby wyższe) o bardzo zróżnicowanej budowie owocników są przedmiotem zainteresowania amatorów grzybobrania, jednej z najpopularniejszych form wypoczynku w lesie; najpopularniejsze w Polsce: borowik, pieprznik (kurka), podgrzybek, maślak, gąska, koźlarz, pieczarka, rydz; mają wysokie walory smakowe i zapachowe, zarówno w stanie świeżym, jak i w przetworach (susz, marynaty, kiszonki, ekstrakty); niektóre gatunki są uprawiane, np. pieczarki i boczniak; grzyby jadalne zawierają m.in. glikogen, białka, tłuszcze, substancje aromatyczne, enzymy, sole mineralne (zwłaszcza fosforowe i potasowe), witaminy (B1, B2, PP, A, C, D) oraz nie trawione przez człowieka związki chitynopodobne; wartość energetyczna 100 g świeżych grzybów jadalnych — ok. 135 kJ, suszonych — ok. 1010 kJ. Grzyby trujące (np. muchomor sromotnikowy, olszówka, piestrzenica, zasłonak) zawierają związki toksyczne dla człowieka, m.in. falloidynę, muskarynę, amanitynę, giromytrynę, orelaninę, kwas ibotenowy; zatrucia grzybami są bardzo groźne i konieczna jest natychmiastowa pomoc lekarska; pierwsza pomoc polega na wywołaniu wymiotów i podaniu środków przeczyszczających; grzyby wytwarzają też mikotoksyny na spleśniałym pożywieniu i paszy (np. aflatoksyny), które po spożyciu wywołują u ludzi i zwierząt uszkodzenia wątroby, działają rakotwórczo, teratogennie, mutagennie oraz zaburzają reakcje immunologiczne; należą do bardzo silnych toksyn. Ze względu na bardzo ważną rolę grzybów w przyrodzie (szczególnie w ekosystemach leśnych), wszystkie grzyby wielkoowocnikowe znajdują się w Polsce pod częściową prawną ochroną, a 25 z nich pod ochroną ścisłą. Nauka zajmująca się badaniem grzybów — mikologia. Grzyby osiągają skrajne rozmiary od mikroskopijnych po największy organizm świata — opieńkę ciemną (Armillaria ostoyae), która rozciąga się na obszarze 880 ha, na długości ok. 5,6 km i ma grubość 90 cm (grzybnia przerasta glebę, a na zewnątrz ukazują się złotawe, jadalne, kapeluszowate owocniki) i liczy sobie 2400 lat (została odkryta w okolicach Prairie City w północno-zachodniej części USA).
Bibliografia
E. MÜLLER, W. LOEFFLER Zarys mikologii, Warszawa 1987;
B. GUMIŃSKA, W. WOJEWODA Grzyby i ich oznaczanie, Warszawa 1988;
A. GRZYWACZ Grzyby leśne, Warszawa 1990.
Ilustracje
Szmaciak gałęzisty (Sparassis crispa)fot. W. Pawłowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Pleśnie, pędzlak fot. Z. Wyleżyński/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Muchomor czerwony (Amanita muscaria)fot. W. Pawłowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Hubiak pospolity, Fomes fomentariusfot. W. Pawłowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Goryczak żółciowy, Tylopilus felleus.fot. W. Pawłowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Gołąbek cukrówka, Russula alutaceafot. W. Pawłowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Czubajka kania, Macrolepiota procerafot. W. Pawłowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Czernidłak kołpakowaty, Coprinus comatusfot. W. Pawłowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Borowik szlachetny, Boletus edulis fot. W. Pawłowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia