Francja. Sztuka
 
Encyklopedia
Francja. Sztuka.
Pierwsze przejawy sztuki na terenie Francji sięgają paleolitu górnego; są to malowidła i ryty naskalne w grotach (Lascaux); dla neolitu i wczesnego brązu charakterystyczna jest pobrzeżna kultura megalityczna (Bretania); w epoce brązu i żelaza tereny Francji zamieszkiwali Celtowie (Galowie); od pocz. VI w. p.n.e. stykali się z kulturą gr. (kolonia Massalia; ob. Marsylia); od poł. I w. p.n.e. Galia stała się prowincją rzymską; szczególnie południowa Francja (Prowansja, od łac. provincia) rozwijała kulturę miejską, monumentalną architekturę (m.in. w Orange, Nîmes, Arles, Saint-Rémy i Lyonie), rzeźbę sakralną i sepulkralną, produkcję ceramiki i szkła, wyroby z brązu i złoconej miedzi. Początki formowania się sztuki wczesnego średniowiecza przypadły na czasy dyn. Merowingów (koniec V–VIII w.), jej rozkwit zaś nastąpił w okresie panowania Karola Wielkiego i jego następców (2. poł. VIII–X w.). Szczególnie bujnie rozwinęło się malarstwo książkowe (Ewangeliarz Ebona, Psałterz utrechcki, IX w.) przetwarzające wzory bizant. i późnoantyczne. Wysoki poziom osiągnęły też wyroby z kości słoniowej (okładziny książek) i złotnictwo. W architekturze sakralnej rozpowszechnił się typ kościoła bazylikowego z transeptem i apsydą (St. Denis, VIII w.). Francuska sztuka rom. (XI–XII w.) odegrała dużą rolę w kształtowaniu założeń artyst. stylu rom. w Europie. W ciągu XI w. rozwinęła się technika umożliwiająca przesklepianie całości wnętrz (St. Philibert w Tournus). Powstał typ kościoła bazylikowego (Cluny III, St. Sernin w Tuluzie, przeł. XI i XII w.). Rzeźba rom. ściśle podporządkowana architekturze największą dojrzałość osiągnęła w XII w. w dekoracjach krużganków (St. Trophîme w Arles), portali i tympanonów (St. Pierre w Moissac, Ste Madeleine w Vézelay) oraz fasad kościołów (Notre-Dame-la-Grande w Poitiers).
Ważną dziedziną twórczości było malarstwo naścienne (St. Nicolas w Tavant, Berzé-la-Ville, XII w.). Rozwijało się też malarstwo książkowe i rzemiosło artyst., zwłaszcza sztuka emalierska w Limoges. Przed poł. XII w. narodził się we Francji styl got. (chór kościoła St. Denis), oddziaływując na sztukę zachodniej i północnej Europy. Szczytowym osiągnięciem architektury got. były wielkie katedry (Paryż, Chartres, Reims, Amiens, XII–XIII w.) o konstrukcji opartej na systemie przyporowym. Cechowały je strzeliste proporcje i ażurowy rysunek okien wypełnionych witrażami (Chartres, Bourges). Rzeźba portalowa uniezależnia się stopniowo od tła arch. (katedra w Paryżu, Chartres, Amiens) aż do uzyskania pełnej autonomii (C. Sluter, kartuzja w Champmol, przeł. XIV i XV w.). W wieku XIV–XV nastąpił wielki rozwój rzeźby sepulkralnej (nagrobki król. w St Denis) oraz malarstwa książkowego i tablicowego. Wyróżnił się w nim nurt dworski (Godzinki księcia de Berry braci Limburg), ekspresyjny (Mistrz Godzinek Rohan, Pietà z Villeneuve-les-Avignon, przypisywana E. Quartonowi), a zwłaszcza realist. (twórczość m.in. Mistrza Godzinek Marszałka de Boucicault, Mistrza z Moulins i J. Fouqueta). Na pocz. XVI w. pod wpływem wł. renesansu w architekturze fr. wykształcił się styl przejściowy polegający na nałożeniu dekoracji renes. na got. strukturę (zamki nad Loarą). Dojrzały renesans fr. reprezentują w architekturze P. Lescot i Ph. Delorme (Tuilleries w Paryżu). Na dworze Franciszka I rozwinął się manieryzm (malarstwo tzw. szkoły Fontainebleau). W rzeźbie elementy manieryzmu pojawiły się w twórczości J. Goujona i G. Pilona. Wkrótce rozwinął się typ manierystycznego portretu dworskiego (warsztat Clouetów), ok. 1600 rozkwitła późnomanierystyczna grafika (J. Bellange, J. Callot). Wiek XVII zapoczątkował nowy okres w sztuce fr.; w architekturze zapanował barok w odmianie klas., jego wczesną fazę reprezentowali J. Lemercier (kościół Sorbony) i F. Mansart (kościół Val-de Grâce w Paryżu, wspólnie z  Lemercierem, pałac Maison Laffitte), pełny rozkwit nastąpił za Ludwika XIV (Ludwika XIV styl), gł. w architekturze świeckiej; szczytowym osiągnięciem był zespół pałacowo-ogrodowy Wersalu. W malarstwie XVII w. wystąpiło kilka nurtów: mieszczański realizm (bracia Le Nain), caravaggionizm (G. de La Tour), wszechstronnie pojęty italianizm (S. Vouet). Przedstawicielem klasycyzującego nurtu był N. Poussin; w dziedzinie pejzażu wyróżniał się C. Lorrain, wśród portrecistów: P. Mignard i N. de Largillière; czołowym reprezentantem malarstwa dworskiego za Ludwika XIV był C. Le Brun. W 1. poł. XVIII w. w architekturze i sztuce dekoracyjnej nastąpiły kolejne style regencji i Ludwika XV, przekształcające klasycyzujący barok w lekkie, kapryśne formy rokokowe; rozwinęło się meblarstwo (A. Boulle, J.F. Oeben), rzemiosło artyst. (gobeliny) i wyrób porcelany (Sèvres); malarstwo rokokowe rozwinęli w nurcie dworskim: A. Watteau, F. Boucher i J.H. Fragonard; nurt mieszczański reprezentowali J.B. Chardin i J.B. Greuze. W 2. poł. XVIII w. zaczęły powracać tendencje klasycyzujące (Ludwika XVI styl).
Okres rewolucji i cesarstwa był próbą nowej interpretacji antyku; nowy klasycyzm reprezentował w malarstwie J.L. David; styl empire (panowanie Napoleona I, pocz. XIX w.) wyraził się gł. w architekturze, wyposażeniu wnętrz i modzie, nawiązując do sztuki staroż. — gr., także rzymskiej, oraz wykorzystaniu motywów egipskich. Wśród architektów cesarstwa wyróżnili się: Ch. Percier, P.F. Fontaine, a wśród malarzy: F. Gérard, A.J. Gros; duży wpływ na formowanie się eur. akademizmu wywarł D. Ingres. Narodził się romantyzm zapoczątkowany przez Th. Géricaulta i rozwinięty przez E. Delacroix. W 2. poł. XIX w. romantyzmowi przeciwstawił się nurt realist. (H. Daumier, G. Coubert). Rozwinęło się malarstwo pejzażowe oparte na studiach z natury (barbizońska szkoła), które poprzedziło wystąpienie impresjonistów (C. Monet, G. Pissarro, A. Sisley, A. Renoir, E. Degas); przeciwstawiając się sztuce oficjalnej, otworzyli oni drogę nowemu rozumieniu funkcji malarstwa.
W rzeźbie XIX w. tradycje klas. łączyły się z elementami romantyzmu i realizmu (F. Rude, A.I. Bayre), osiągając indywidualny wyraz w twórczości A. Maillola i E.A. Bourdelle’a. Ważną rolę w rzeźbie fr. odegrał w XIX w. A. Rodin. W 2. poł. XIX w. w architekturze panował historyzm (E.E. Violet-le-Duc) i eklektyzm (Ch. Garnier); w architekturze fr. zastosowano wówczas nowocz. konstrukcje żel. i stalowe (G.A. Eiffel); ok. 1900 wprowadzono żelbet. Nowe tendencje w sztuce zarysowały się na przeł. XIX i XX w.; określone mianem postimpresjonizmu obejmowały różne kierunki: neoimpresjonizm (G. Seurat), symbolizm (O. Redon, P. Gauguin) i in. Dla sztuki XX w. przełomową okazała się twórczość P. Cezanne’a; opracowane przez niego zasady konstrukcji obrazu miały wpływ napowstanie kubizmu (P. Picasso, G. Braque). Jednocześnie narodził się fowizm (H. Matisse, A. Derain); Paryż stał się w tym czasie ośr. międzynar. awangardy; w latach 20. i 30. rozwijały się tu równocześnie abstrakcja geom. (Cercle et Carré), surrealizm, orfizm i in.; Le Corbusier rozwijał zasady architektury funkcjonalnej. Po II wojnie świat. Paryż utrzymał częściowo swą centralną rolę w rozwoju sztuki świat., jako gł. ośrodek abstrakc. informelu, później sztuki kinetycznej i eur. wersji pop-artu oraz tzw. nowego realizmu. W końcu lat 60. rola Paryża zmalała, nadal jednak był on miejscem ważnych imprez artyst., jak np. Biennale Młodych. W latach 70. powstało tu największe w Europie Centrum Sztuki i Kultury im. G. Pompidou. W latach 80. i 90. w wyniku prac wielu międzynar. grup arch. (m.in. Groupe d’Étude d’Architecture Mobile, Groupe International d’Architecture Prospective) powstało we Francji wiele obiektów arch., imponujących rozmachem w stosowaniu rozwiązań techn. i artyst. (m.in. bazylika w Lourdes, dzielnica Défense, gmach Opery na pl. Bastylii, rozbudowa Luwru w Paryżu). Koniec XX w. charakteryzował się pluralizmem postaw i poszukiwań twórczych, wśród których istotne miejsce zajęli artyści transawangardy i artyści uprawiający sztukę wideo.
Bibliografia
K. SECOMSKAMalarstwo francuskie XVII w., Warszawa 1985;
A. DULEWICZSłownik sztuki francuskiej, Warszawa 1986;
K. SECOMSKAMalarstwo francuskie XV i XVI w., Warszawa 1989;
P. LAVEDANPour connaitre les monuments de France, Paris 1971;
J. BONYFrench Gothic architecture at the 12th and 13th centuries, Berkeley 1983;
J.-H. PÉROUSE DE MONTCLOSHistoire de l'architecture française, Paris 1989.
Ilustracje
Wenus Paleolityczna z Mentony
Korona cesarstwa Franków
Mansart-Hardouin Jules, Le Brun Charles, Galeria Lustrzana,
Fragonard Jean-Honoré, Huśtawka,
David Jacques-Louis, Koronacja Napoleona i Józefiny 2 grudnia 1804 roku,
Rodin Auguste, Mieszczanie z Calais,
Picasso Pablo, Płacząca kobieta z chustką,
Paryż, dzielnica Défense
Lascaux, malowidło naskalne
Paryż, Parc de la Villette
Matisse Henri, Portret żony,
Cezanne Paul, Góra św. Wiktorii,
Degas Edgar, Powóz na wyścigach konnych,
Paryż, fasada Luwru
Percier Charles i Pierre François Léonard Fontaine, projekt tronu Napoleona
Pilon Germain, Mater Dolorosa, szkic ceramiczny, 1586 — Luwr, Paryż
Toulouse-Lautrec Henri de, Portret Misi Godebskiej,
Ingres Jean-Auguste-Dominique, Panna Riviere,
Ingres Jean-Auguste-Dominique, Łaźnia turecka
Gros Jean Antoine, Napoleon pod Pruską Iławą,
Géricault Théodore, Tratwa „Meduzy”,
Gauguin Paul, Manao tupapau,
Gauguin Paul, Kobiety z Tahiti,
Fragonard Jean-Honoré, Czytająca młoda dziewczyna ,
Delacroix Eugène, Kobiety algierskie,
Dufy Raoul, Wyścigi w Goodwood,
Duchamp Marcel, L.H.O.O.Q. (Mona Lisa z wąsami),
Dubuffet Jean, Droga dla ludzi,
Denis Maurice, Muzy, 1893 — Musée National d’Art Moderne, Paryż
Delacroix Eugène, Wolność wiodąca lud na barykady,
Degas Edgar-Hilaire-Germain, Próba baletowa na scenie,
Edgar Degas, Błękitne tancerki,
Dawid grający na harfie,
David Jacques-Louis, Śmierć Marata,
David Jacques-Louis, Potocki Stanisław Kostka na koniu,
David Jacques-Louis, Amor i Psyche,
Wersal, Wielki i Mały Trianon
Wersal, Petit Trianon,
Wersal, pałac
Watteau Jean-Antoine, Odjazd na Cyterę,
Vlaminck Maurice, Holowniki na Sekwanie,
Courbet Gustave, Skały w Etretat,
Courbet Gustave, Kamieniarze,
Courbet Gustave, Atelier malarza,
Vaux-le-Vicomte, pałac
Jean Clouet, Portret Franciszka,
Toulouse-Lautrec Henri de, W salonie,
Toulouse-Lautrec Henri de, Jane Avril,
Chartres, katedra pw. Panny Marii
Chagall Marc, Kobieta brzemienna,
Cézanne Paul, Wielkie kąpiące się,
Cézanne Paul, Grający w karty,
Cézanne Paul, Drzewa i domy,
Cézanne Paul, Dom powieszonego,
Sisley Alfred, Powódź w Port Marly,
Sisley Alfred, Aleja w Argenteuil,
Carcassonne,
Seurat Georges, Kąpiel w Asnieres,
Rousseau Henri, Ślub,
Renoir August, Jeanne Samary,
Renoir August, Bal w Le Moulin de la Galette,
Reims, katedra pw. Panny Marii (Notre Dame)
Redon Odilon, Sen,
Pissarro Camille, Bulwar Montmartre nocą,
Picasso Pablo, Panny z Awinionu,
Paryż, katedra pw. Panny Marii (Notre Dame)
Paryż, Gmach Opery
Paryż, Forum des Halles
Paryż, Panteon
Nancy, plac Stanisława,
Braque Georges, Pejzaż,
Braque Georges, Kompozycja z asem treflowym,
Braque Georges, Café-Bar,
Moreau Gustave, Galatea,
Mont-Saint-Michel, klasztor Benedyktynów
Monet Claude, Impresja. Wschód słońca,
Moissac, klasztor Benedyktynów
Matisse Henri, Taniec,
Manet Édouard, Śniadanie na trawie,
Manet Édouard, Olimpia,
Leger Fernard, Czarna roślina,
Le Brun Charles, Kanclerz Séguier,
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia