Azja
 
Encyklopedia PWN
Azja,
część świata obejmująca 4/5 powierzchni Eurazji, największego kontynentu na kuli ziemskiej, na półkulach wschodniej (bez Półwyspu Czukockiego) i północnej (bez części Archipelagu Malajskiego);
Powierzchnia: 44,4 mln km2
Skrajne punkty: najdalej wysunięty na północ: Czeluskin (104°18′E, 77°43′N); najdalej wysunięty na południe: Piai (103°31′E, 1°16′N); najdalej wysunięty na wschód: Dieżniowa, Przylądek (169°40′W, 66°05′N); najdalej wysunięty na zachód: Baba (26°04′E, 39°29′N)
Ludność: ogółem — 4 044,7 mln; gęstość zaludnienia — 91 os/km2 (2008)
Liczba państw: 51 (2006)
Największe miasta: Karaczi — 14 mln (2006); Delhi — 12 mln (2008); Bombaj — 12,8 mln (2005); Seul — 10,4 mln (2008); Stambuł — 10,3 mln (2008); Szanghaj — 13,6 mln (2006); Kanton — 9,5 mln (2006); Wuhan — 9,1 mln (2006); Dżakarta — 8,6 mln (2008); Tokio — 8,4 mln (2008)
Strefy klimatyczne: biegunowy morski, biegunowy kontynentalny, podbiegunowy morski, podbiegunowy kontynentalny, podbiegunowy wybitnie kontynentalny, umiarkowany chłodny kontynentalny, umiarkowany chłodny morski, umiarkowany ciepły morski, umiarkowany ciepły kontynentalny, umiarkowany przejściowy, umiarkowany chłodny skrajnie kontynentalny, umiarkowany ciepły wybitnie kontynentalny suchy, umiarkowany ciepły kontynentalny skrajnie suchy, umiarkowany chłodny kontynentalny o cechach monsunowych, umiarkowany pośredni o cechach monsunowych, umiarkowany ciepły morski o cechach monsunowych, umiarkowany przejściowy o cechach monsunowych, podzwrotnikowy morski, umiarkowany ciepły wybitnie morski o cechach monsunowych, podzwrotnikowy suchy, kontynentalny, podzwrotnikowy suchy, kontynentalny (odmiana górska), podzwrotnikowy wybitnie kontynentalny (odmiana górska), podzwrotnikowy morski o cechach monsunowych, podzwrotnikowy pośredni o cechach monsunowych, zwrotnikowy wilgotny, zwrotnikowy suchy, zwrotnikowy suchy, zwrotnikowy wybitnie suchy, zwrotnikowy wilgotny (odmiana monsunowa), zwrotnikowy pośredni między wilgotnym a suchym kontynentalnym, równikowy suchy (odmiana monsunowa), równikowy wilgotny (odmiana monsunowa), równikowy wybitnie wilgotny (odmiana monsunowa)
Największe wyspy: Borneo (736 tys. km2), Sumatra (425 tys. km2), Honsiu (227,9 tys. km2), Celebes (189,2 tys. km2), Jawa (125,9 tys. km2), Luzon (104,7 tys. km2)
Największe rzeki: Jangcy (długość — 6 380 km, pow. dorzecza — 1,8 mln km2), Huang He (długość — 5 464 km, pow. dorzecza — 752,4 tys. km2), Mekong (długość — 4 500 km, pow. dorzecza — 810 tys. km2), Lena (długość — 4 400 km, pow. dorzecza — 2,5 mln km2), Irtysz (długość — 4 248 km, pow. dorzecza — 1,6 mln km2), Ob (długość — 3 650 km, pow. dorzecza — 3 mln km2), Jenisej (długość — 3 487 km, pow. dorzecza — 2,6 mln km2), Saluin (długość — 3 200 km, pow. dorzecza — 325 tys. km2), Amur (długość — 2 824 km, pow. dorzecza — 1,9 mln km2), Ganges (długość — 2 510 km, pow. dorzecza — 1 mln km2), Angara (długość — 1 779 km, pow. dorzecza — 1 mln km2), Tarym (długość — 2 000 km, pow. dorzecza — 1 mln km2)
Największe jeziora: Aralskie, Jezioro (powierzchnia — 17 tys. km2), Bajkał (powierzchnia — 31,5 tys. km2), Bałchasz (powierzchnia — 17 tys. km2), Kara Bogaz Goł (powierzchnia — 18 tys. km2), Issyk-kul (powierzchnia — 6,3 tys. km2)
Udział pustyń i półpustyń: pustynie — 20,2%, półpustynie — 16,9%, pozostałe ziemie — 62,9%
od Ameryki Północnej jest oddzielona Cieśniną Beringa, od Afryki — Kanałem Sueskim i Morzem Czerwonym, od Europy — cieśninami: Bosfor, Dardanele i morzem Marmara; umowna granica między Azją i Australią przebiega między Archipelagiem Malajskim i Nową Gwineą; umowna granica lądowa z Europą biegnie wzdłuż wschodnich podnóży Uralu (na długości ok. 3000 km), rzeką Embą, brzegiem Morza Kaspijskiego i Obniżeniem Kumsko-Manyckim do Morza Czarnego; od północy Azję oblewa Ocean Arktyczny, od zachodu — Morze Śródziemne, od wschodu — Ocean Spokojny, od południa — Ocean Indyjski; powierzchnia 44,4 mln km2 (łącznie z Morzem Kaspijskim) — ok. 30% powierzchni lądowej Ziemi; skrajnymi punktami lądowej części Azji są przylądki: Czeluskin 77°43 N, Piai 1°16 N, Baba 26°04 E, Dieżniowa 169°40 W; największa rozciągłość południkowa 8400 km, równoleżnikowa 8590 km.
Ilustracje
Wełnianka pochwowata (Eriophorum vaginatum)fot. P. Fabijański/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Jemen, starasowane stoki pod uprawy nawadniane fot. J. Hohmann/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Darchacka, Kotlina (Mongolia)fot. P. Paciorkiewicz/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Bajkał, przylądek Chaboj na wyspie Olchon (Rosja).fot. A. Mazurkiewicz/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Laos, uprawa ryżu fot. A. Olej/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Orangutany na wyspie Borneo (Indonezja)fot. Z. Bochenek/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Bubka Siergiej, ur. 1963, tyczkarz ukr., 6–krotny mistrz świata (1983–97), mistrz olimpijski (1988), pierwszy skoczył ponad 6 metrów. fot. M. Żochowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Amarapura, most U Bein z drzewa tekowego przeznaczony dla pieszych (Birma)fot. A. Olej/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Sziraz, mauzoleum (Iran)fot. M. Klocek/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Taksila, fragment ruin uniwersytetu zbudowanego przez Aśokę, III w. p.n.e. (Indie) fot. M. Guzy/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Czyngis-chan dzieli imperium pomiędzy swych synów, indyjska miniatura, ok. 1596 — Metropolitan Museum of Art, Nowy Jorkfot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Lijiang, posąg Mao w centrum miasta, Yunnan fot. A. Ptasznik/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Inskrybowana pieczęć stemplowa z Harappy, początek II tysiąclecia p.n.e.fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Bosfor, most Fatih Sultan Mehmet (Turcja)fot. J. Gruszczyńska/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Astana, widok od strony rzeki Iszym (Kazachstan) fot. T. Wites/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Tien-szan fot. M. Więckowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Cedr libański, Cedrus libani (Liban)fot. M. Dzwonkowska/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Tygrys syberyjski, Panthera tigris altaica.fot. K. Sołtyk/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Indus, dolina górnego biegu rzeki w górach Ladakhfot. E. Dziuk/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Jak, Bos mutusfot. E. Dziuk/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Hongkong, widok od strony zatoki (Chiny)fot. J. Fogler/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Amur (Rosja)fot. J. Fogler/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Kaukaz Wielki, podnóże Elbrusu (Azja)fot. M. Więckowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Karakorum (Pakistan)fot. M. Guzy/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Everest, Mount, na granicy Nepalu i Chin (Azja)fot. L. Cichy/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Bombaj, dworzec kolejowy Victoria Terminus (Indie)fot. E. i K. Dębniccy/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia