socjalizm
 
Encyklopedia
socjalizm
[łac. socialis ‘społeczny’],
ideologie i ruchy społeczne powstałe w XIX w., dążące do ładu społecznego opartego na zasadach wspólnoty, równości i racjonalnego zarządzania gospodarką; w myśli marksistowskiej faza rozwoju społecznego, następująca po kapitalizmie (termin używany zamiennie z terminem „komunizm”); określenie stosowane niekiedy w charakterystyce ustroju społecznego tych krajów wysoko rozwiniętych (zwłaszcza europejskich), w których gospodarce rynkowej towarzyszy daleko posunięta redystrybucja dochodu narodowego i realizacja koncepcji państwa dobrobytu.
Zalążki idei socjalizmu występowały w ruchach protestu w średniowieczu i we wczesnej epoce nowożytnej (ciompi, lewellerzy), w niektórych ruchach religijnych, utopiach epoki odrodzenia (T. Campanella, T. More). W XIX w. socjalizm był reakcją na zmiany społeczne, które zaczęły się dokonywać we wczesnych fazach kapitalistycznego uprzemysłowienia: rozbicie tradycyjnych wspólnot i instytucji paternalizmu właściwych epoce przedprzemysłowej, masowa ruchliwość społeczna, rozpad tradycyjnych więzi, urynkowienie rozmaitych aspektów życia wcześniej regulowanych obyczajem, wyzysk, wykorzenienie i alienacja jednostek i grup społecznych. Termin socjalizm zawłaszczany przez liczne, często przeciwstawne i zwalczające się obozy ideowe i polityczne, należy do najbardziej wieloznacznych w dziejach myśli społecznej.
Ideologie i ruchy socjalistyczne. Socjalizm odwołuje się do takich wartości, jak równość, wspólnota, sprawiedliwość społeczna, a zwraca się przeciw alienacji, wywoływanej przez rynek, i przeciw wyzyskowi, powodowanemu przez kapitalizm. Wcześni socjaliści (Ch. Fourier, R. Owen) szukali realizacji tych wartości w budowie dobrowolnych wspólnot wytwórców. W 2. połowie XIX w. powstały liczne kierunki myśli socjalistycznej postulujące taką przebudowę ładu społecznego, która pozwoliłaby na realizację idei socjalistycznych. W szczególnie rozwiniętej postaci idee te znalazły wyraz w pracach K. Marksa i F. Engelsa, którzy swe poglądy określili mianem socjalizmu naukowego, tzn. wynikającego z obiektywnych praw rozwoju społecznego w przeciwieństwie do utopijnego, ich zdaniem, socjalizmu poprzedników. We wczesnych pracach Marks dowodził, że własność prywatna nieuchronnie rodzi alienację, którą da się znieść dzięki uspołecznieniu. Socjalizm w rozumieniu klasyków marksizmu miał być kolejnym, koniecznym etapem historycznego rozwoju ludzkości, efektem działania nieuchronnych, poddających się poznaniu praw. Jednocześnie jednak do stworzenia nowego ustroju jest konieczna, w myśl teorii marksistów, rewolucyjna walka robotników, która ostatecznie obali skazany na zagładę ustrój kapitalistyczny. Na przełomie XIX i XX w. kontynuatorzy myśli Marksa, zwłaszcza W. Lenin, R. Luksemburg, a później także Mao Zedong, starali się rozwinąć jego idee w taki sposób, by uwzględnić specyfikę obszarów zacofanych. Jednocześnie z ideami marksistów rozwijały się inne koncepcje socjalistyczne, postulujące stopniowe przekształcenie kapitalizmu przez uspołecznienie (kooperatyzm), przekształcanie własności prywatnej we własność związków zawadowych (syndykalizm), obalenie państwa, co miałoby prowadzić do spontanicznego ułożenia się stosunków społecznych na zasadzie wspólnotowej (anarchizm), rozwój własności municypalnej (Fabiańskie Towarzystwo), przekształcanie kapitalizmu przez reformy parlamentarne (rewizjonizm, socjaldemokracja), w krajach rolniczych oparcie gospodarki na średnim chłopstwie i spółdzielczości (agraryzm) i in. Zróżnicowaniu koncepcji socjalistycznych odpowiadała wielość ruchów, wywodzących się z idei socjalistycznej; efektem prób zjednoczenia były Międzynarodówka I i Międzynarodówka II.
W zachodniej Europie w warunkach demokracji parlamentarnej, zwłaszcza w Niemczech, socjalizm stał się podstawą programów masowych, legalnych partii politycznych oraz związków zawodowych, które stopniowo odchodziły od koncepcji rewolucyjnego obalenia ustroju kapitalistycznego na rzecz idei jego przekształcenia przez reformy parlamentarne, głównie przez nacjonalizację niektórych sektorów gospodarki, wprowadzenie elementów planowania gospodarczego, ubezpieczeń społecznych oraz przez redystrybucję dochodu narodowego w wyniku progresywnego opodatkowania i rozbudowania świadczeń społecznych (np. SPD, Labour Party). Popularność idei socjalistycznych w XIX w. wynikała z rażących zróżnicowań społecznych, charakterystycznych dla wczesnych etapów kapitalistycznego uprzemysłowienia. W okresie międzywojennym sprzyjał jej wielki kryzys gospodarczy lat 30., który upowszechniał przeświadczenie o strukturalnej niesprawności kapitalizmu, nie będącego w stanie zapewnić wzrostu gospodarczego i równych szans społecznych; prowadziło to do przekonania o konieczności uzupełnienia mechanizmów rynku przez planowanie i redystrybucję dochodu narodowego. Utrzymywała się ona do lat 70. XX w., m.in. dzięki sukcesom polityki interwencjonizmu oraz wzrostowi bezpieczeństwa socjalnego, związanego z wprowadzeniem instytucji państwa dobrobytu (opiekuńczego), w pewnej mierze także dzięki rozpowszechnieniu przekonania o sukcesach gospodarczych ZSRR i krajów, które wprowadziły sowiecki model gospodarczo-polityczny w zakresie szybkiej industrializacji i w rozwiązywaniu kwestii społecznych (zatrudnienie, zmniejszenie zróżnicowań dochodowych, dostęp do edukacji itp.).
Szukając możliwości pogodzenia racjonalności gospodarczej, możliwej do osiągnięcia dzięki rynkowi, z postulatami równości i sprawiedliwości społecznej, oraz dążąc do znalezienia sposobu uniknięcia wahań gospodarczych, ekonomiści zachodni o orientacji socjalistycznej proponowali — poczynając od okresu międzywojennego — rozmaite warianty organizacji gospodarczej, polegające na pozostawieniu swobody działania mechanizmów rynkowych w warunkach redukcji własności prywatnej, planowania gospodarczego i częściowego stanowienia cen przez państwo (socjalizm rynkowy). Idee te były inspiracją reform, podejmowanych w krajach komunistycznych od połowy lat 50. (zwłaszcza w Czechosłowacji do 1968, w Polsce i na Węgrzech).
W Rosji, ze względu na odmienność struktur społecznych oraz niedemokratyczny charakter państwa, ruch socjalistyczny rozwijał się inaczej. W ostatniej ćwierci XIX w. główną rolę odgrywali narodnicy, wg których przyszły ustrój socjalistyczny można zbudować bez przechodzenia przez fazę kapitalizmu, korzystając ze wspólnotowych tradycji wiejskich (obszczina), pod warunkiem usunięcia siłą (przez działalność terrorystyczną) samodzierżawia carskiego. W polemice z nimi marksiści rosyjscy dowodzili nieuchronności kapitalizmu, koniecznego do stworzenia klasy robotniczej; w konspiracji i na obczyźnie, przy ogromnej roli Lenina, ukształtowały się swoiste zasady działalności partii, które stały się następnie wzorem dla innych partii komunistycznych.
W 2. połowie XX w., a zwłaszcza w epoce dekolonizacji, idee socjalistyczne znalazły znaczny oddźwięk w krajach rozwijających się, których zacofanie tłumaczono zależnością od wysoko rozwiniętych centrów kapitalizmu; przerwanie tej zależności, częściową nacjonalizację, reformy wyrównujące dochody oraz planowanie traktowano jako rokującą powodzenie drogę rozwoju. W niektórych krajach arabskich próbowano łączyć idee socjalizmu z naukami islamu (socjalizm arabski); w praktyce polegało to na etatyzacji gospodarki, redystrybucji dochodu i wprowadzeniu elementów państwa opiekuńczego.
Skrajny charakter nadawały idei socjalistycznej organizacje terrorystyczne (terroryzm), działające zarówno w krajach rozwijających się, jak i wysoko rozwiniętych; w myśl ich interpretacji odpowiedzią na terror będzie zaostrzenie przymusu przez państwo, co skłoni masy do działań rewolucyjnych (m.in. Tupamaros, Świetlisty Szlak, Czerwone Brygady, Frakcja Czerwonej Armii). W krajach postkomunistycznych idea socjalistyczna przybiera niekiedy postać programu „trzeciej drogi” — takiej formy przekształceń ustroju uformowanego przez komunizm, która poszerzając zakres działania rynku, pozwalałaby jednak zachować bezpieczeństwo socjalne, sprawiedliwość społeczną i minimalizować zróżnicowania społeczne; program ten, nawiązujący do koncepcji socjalizmu rynkowego, miałby być realizowany przez znaczny udział sektora publicznego (niekoniecznie państwowego) w gospodarce.
Socjalizm w krajach wysoko rozwiniętych. Ruchy socjalistyczne, a zwłaszcza socjaldemokracja, były jednym z głównych czynników przebudowy społeczeństw zachodnioeuropejskich w ostatnim stuleciu, polegającej na ograniczeniu działania rynku (zwłaszcza rynku siły roboczej) i rozbudowie mechanizmów koordynacji zachowań społecznych przez demokratyczne państwo i dobrowolne stowarzyszenia. Proces ten rozpoczął się u schyłku XIX w., po części przez podjęcie socjalistycznego wyzwania przez elity rządzące (wprowadzenie ustawodawstwa społecznego, zapoczątkowane 1881 w Niemczech przez O. von Bismarcka). Po II wojnie światowej ruch socjaldemokratyczny doprowadził do nacjonalizacji niektórych wielkich przedsiębiorstw oraz do ukształtowania się w krajach Europy Zachodniej (zwłaszcza w Wielkiej Brytanii, Austrii, Szwecji i in. krajach skandynawskich, Francji), także w Australii, Nowej Zelandii, Kanadzie, rozbudowanych form polityki społecznej, określanych ogólnym mianem państwa dobrobytu lub państwa opiekuńczego (angielskie welfare state): ubezpieczeń społecznych, bezpłatnego szkolnictwa, opieki zdrowotnej, świadczeń emerytalnych, płatnych urlopów, zasiłków dla bezrobotnych, tanich mieszkań. Prawa socjalne zostały w ten sposób uznane, oprócz praw i wolności obywatelskich, za jeden z fundamentów społeczeństw wysoko rozwiniętych. W latach 70. XX w., wskutek zmian w strukturze demograficznej ludności (przedłużenia długości trwania życia i wzrostu populacji nieproduktywnej), zwiększenia kosztów ochrony zdrowia oraz stagflacji i narastających trudności budżetowych, a także pod wpływem wzrostu znaczenia idei neoliberalnych i neokonserwatywnych, zaczęto ograniczać zakres tych instytucji. Jednak w dalszym ciągu redystrybucja dochodu narodowego (przez budżet rozwiniętych krajów przechodzi ponad 40% produktu narodowego brutto) odgrywa ogromną rolę. Wielkie znaczenie ma też w tych krajach sektor organizacji niepaństwowych i nieprywatnych — spółdzielni, stowarzyszeń i fundacji — aktywnych w dziedzinie świadczenia usług społecznych (lecznictwo, oświata, kredyty, ubezpieczenia wzajemne, budownictwo mieszkaniowe); wiele podobnych funkcji spełnia sektor komunalny (samorządowy). Zachodnioeuropejskie partie socjaldemokratyczne przeszły od końca XIX w. ewolucję poglądów na własność. Początkowo głosiły idee ewolucyjnego przejścia do socjalizmu, następnie częściowej nacjonalizacji gospodarki, od czego odeszły w latach 70. XX w.; popierają jednak współwłasność pracowniczą oraz partycypację pracowników w zarządzaniu przedsiębiorstwami.
Jacek Kochanowicz
Bibliografia
L. Kołakowski Główne nurty marksizmu. Powstanie — rozwój — rozkład, Londyn 1988;
The Socialist Idea. A Reappraisal, eds L. Kolakowski, S. Hampshire, New York 1975.
Ilustracje
Pochód 1-majowy w Warszawie, 1975 fot. L. Wawrynkiewicz/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia