Rzym starożytny. Sztuka
 
Encyklopedia PWN
Rzym starożytny. Sztuka.
Rozwijająca się VI w. p.n.e.–V w. n.e. sztuka państwa rzymskiego: Rzymu (miasta), Italii i prowincji rzymskich; najważniejszym jej ośrodkiem był Rzym, lecz najpełniejszy obraz dały miasta: Pompeje i Herkulanum; w rozwoju sztuki rzymskiej przyjmuje się podział na okresy: królewski (VI w. p.n.e.), republiki (V–I w. p.n.e.), cesarstwa (30 r. p.n.e.–koniec IV w. n.e.). Początki architektury i plastyki rzymskiej kształtowały się pod wpływem Etrusków (toskański porządek), w okresie republiki dominowały wpływy greckie, styl późny był wynikiem zespolenia sztuki hellenistycznej i sztuki prowincji rzymskich. Największe znaczenie historyczne zyskały osiągnięcia Rzymian w architekturze; zastosowanie nowych materiałów budowlanych (cegły wypalanej, cementu) umożliwiło wznoszenie budowli o urozmaiconym rzucie poziomym, krytych sklepieniami, tworzących świadomie skomplikowane kompleksy przestrzenne; dla architektury monumentalnej poza świątyniami są charakterystyczne budowle użyteczności publicznej (m.in. bazyliki, portyki, kurie, termy, teatry, cyrki, amfiteatry), pomniki (łuki triumfalne, kolumny), w budownictwie mieszkalnym — domy, tzw. italskie z atrium i hellenistyczne z atrium i perystylem, piętrowe domy czynszowe (insula), miejskie i podmiejskie wille, rezydencje cesarzy (willa Hadriana w Tivoli, pałac Dioklecjana w Splicie); grobowce budowano wzdłuż dróg publicznych (np. Via Appia) lub na nekropolach; formą typowo rzymską było kolumbarium; mauzolea (np. Oktawiana Augusta, Hadriana — w Rzymie) wznoszono na wzór grobowców hellenistycznych. Miasta zakładano na planie prostokąta, z regularną siatką ulic równoległych do 2 głównych, krzyżujących się arterii: cardo i decumanus, otaczano murem warownym; środek miasta zajmowało forum; wodę doprowadzały akwedukty;przez rzeki przerzucano mosty na arkadowych przęsłach. Rzeźba rzymska (zwłaszcza dekoracyjna) miała charakter odtwórczy (głównie kopie dzieł greckich); większą oryginalność wykazywał portret, zwłaszcza popiersie na profilowanej bazie; portrety z okresu republiki cechował weryzm; w okresie cesarstwa rozpowszechniły się portrety władców (popiersia i posągi) modelowane zgodnie z wymogami propagandy. Podobnie wykonywano reliefy historyczne, zdobiące budowle i pomniki; na kamiennych sarkofagach, produkowanych od II w., występowały reliefy o treści mitologicznej i rodzajowej. Malarstwo sztalugowe i tablicowe w okresie późnej republiki zostało wyparte przez malarstwo ścienne, na podstawie schematów kompozycyjnych podzielone na 4 style pompejańskie (Pompeje): inkrustacyjny (II w. p.n.e.) — imitował okładzinę z barwnych marmurów; architektoniczny (I w. p.n.e.) — za pomocą malowanych elementów architektonicznych stwarzał iluzję głębi przestrzennej; egiptyzujący (1. połowa I w. n.e.) — polegał na zdobieniu ściany malowidłami imitującymi obraz sztalugowy i drobnymi motywami (często pochodzenia egipskiego); iluzjonistyczny (2. połowa I w.) — sztucznie powiększał wnętrze przez malowanie pomieszczeń w amfiladzie lub pejzaży. Mozaiki wielobarwne lub czarno-białe, wykonywane z sześciennych kostek kamiennych, zdobiły początkowo posadzki, w okresie późniejszym także i ściany. W rzemiośle artystycznym szczególny rozkwit przeżywała gliptyka, ceramika, szklarstwo i toreutyka. Sztuka rzymska, niemal całkowicie anonimowa, wniosła do późniejszej sztuki europejskiej wiele trwałych wartości; jej bezpośrednimi następcami były: sztuka wczesnochrześcijańska i bizantyńska.
Bibliografia
A. SADURSKA Archeologia starożytnego Rzymu, t. 1–2, Warszawa 1975;
J.A. OSTROWSKI Starożytny Rzym. Polityka i sztuka, Kraków 1999.
Ilustracje
Trewir, Porta Nigra (Niemcy)fot. A. Pieńkos/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Rzym, ruiny świątyni Wenus i Romy na Forum Romanum fot. L. Zielaskowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Rzym starożytny. Portret dziewczyny trzymającej drewniane tabliczki i rylec, malowidło z Pompejówfot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Rzym, wnętrze Koloseum fot. L. Zielaskowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Baalbek, świątynia Bachusa, I–III w. (Liban)fot. M. Dzwonkowska/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Rzym, Kolumna Trajana fot. Gea/K. Sołtyk/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Split, Pałac Dioklecjana (Chorwacja)fot. M. i B. Butkiewicz/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Split, ruiny pałacu Dioklecjana (Chorwacja)fot. J. Piwowarczyk/Glob 4/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Rzym, Panteon, wnętrzefot. G. Gałązka/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Rzym, Mauzoleum Hadriana, wzniesione na prawym brzegu Tybrufot. G. Gałązka/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Tivoli, Willa Hadriana (Włochy)fot. G. Gałązka/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Rzym, grobowiec Cecylii Metelii, 2. poł. I w. p.n.e. przy rzymskiej Via Appia, ulicy umarłychfot. B. Lemisiewicz/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia