erozja
 
Encyklopedia
erozja
[łac. erosio ‘żłobienie’, ‘wgryzanie’],
zespół procesów powodujących żłobienie i rozcinanie powierzchni skorupy ziemskiej przez wody, lodowce i wiatr, połączone z usuwaniem powstających produktów niszczenia;
procesy erozji są przyspieszane przez uderzanie i tarcie o podłoże przemieszczanego materiału skalnego (abrazja). Erozja jest ważnym czynnikiem zrównania powierzchni Ziemi (denudacja). Erozja deszczowa (ablacja deszczowa) jest najprostszą formą erozji wywołanej przez wodę płynącą; w wyniku jej działania luźne osady, a zwłaszcza gleby (erozja gleby) są zmywane ze stoków. Erozja rzeczna ma największe znaczenie w kształtowaniu powierzchni Ziemi; prowadzi ona do powstawania dolin rzecznych; przebiega tym szybciej, im większa jest prędkość przepływu rzeki (wywołana jej spadkiem), masa płynącej wody, a także masa transportowanego przez nią materiału, oraz im mniejsza jest odporność skał, w których powstaje koryto rzeczne. Erozja denna (wgłębna) jest wcinaniem się rzeki w podłoże, co prowadzi do powstania doliny w kształcie litery V; czynnikiem erozji dennej jest też eworsja, prowadząca do tworzenia się zagłębień w dnie rzeki, zwanych kotłami eworsyjnymi; granicą erozji dennej jest baza (podstawa) erozyjna, tj. poziom zbiornika, do którego uchodzi rzeka; ponieważ przepływ wody w rzece wymaga spadku, erozja denna trwa do momentu osiągnięcia przez koryto rzeczne profilu podłużnego, zwanego profilem (krzywą) równowagi, przy którym w określonych warunkach rzeka nie eroduje już w głąb ani nie osadza transportowanego materiału. Obniżenie poziomu wody w zbiorniku lub wydźwignięcie obszaru, po którym płynie rzeka, powodują wzmożenie erozji dennej (odmłodzenie erozji), które trwa do chwili osiągnięcia przez rzekę nowego profilu równowagi; śladami kolejnych faz erozji dennej są tarasy rzeczne ciągnące się schodkowo wzdłuż doliny rzecznej. W wyniku erozji bocznej następuje podcinanie brzegów doliny rzecznej prowadzące do powstawania meandrów i rozszerzania doliny. Erozja wsteczna polega na cofaniu się wodospadów, progów i załomów skalnych w kierunku działu wodnego oraz na cofaniu się obszarów źródłowych (erozja źródłowa); prowadzi do wydłużania doliny, rozcinania działów wodnych, a często także do kaptażu rzecznego. Erozja lodowcowa (erozja glacjalna, egzaracja) polega na mechanicznym żłobieniu podłoża przez płynący lód i zawarty w nim materiał skalny; prowadzi do powstawania żłobów lodowcowych, cyrków lodowcowych i in.; erozja wód płynących pod lodowcem lub lądolodem powoduje powstawanie dolin rynnowych, które wypełnione wodą tworzą jeziora rynnowe. Erozja eoliczna to szlifujące działanie niesionych przez wiatr ziaren piasku (korazja) połączone z wywiewaniem materiału piaszczystego i pylastego (deflacja); prowadzi do powstawania form eolicznych, np. mis deflacyjnych, grzybów skalnych. Erozja morska polega na niszczeniu dna i brzegów morskich przez falowanie i prądy morskie. W strefie brzegowej zbudowanej ze skał zwięzłych niszczące działanie przyboju fal może spowodować powstanie stromej skarpy zwanej klifem, a w strefie dna u jego podnóża — rozległej powierzchni, zwanej platformą abrazyjną. Niszczące działanie dennych prądów morskich może doprowadzić do powstania tzw. twardego dna — obszaru dna morskiego pozbawionego pokrywy mniej zwięzłych osadów. Działanie prądów zawiesinowych powoduje powstawanie kanionów podmorskich w stokach kontynentalnych. Szkody materialne wywołane przez erozję są olbrzymie; często wzrost erozji następuje w wyniku degradacji środowiska naturalnego przez człowieka, np. przez wycinanie lasów, nadmierną eksploatację gleb, nieumiejętnie przeprowadzoną meliorację. Przeciwdziałanie erozji jest bardzo ważnym zadaniem stojącym przed specjalistami z geologii inżynierskiej, budownictwa wodnego, rolnictwa i in.
Ilustracje
Utah (stan w zachodniej części Stanów Zjednoczonych), Park Narodowy Bryce Canyon w Górach Skalistych — typowe formy erozji eolicznej.fot. K. Sołtyk/Gea/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Fjarðará, dolina rzeki (Islandia) fot. T. Kniołek/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Niagara (Kanada)fot. M. Makowska/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Libijska pustynia, grzyb skalny utworzony w wyniku procesów eolicznych w okolicy oazy Al-Farafira (Egipt)fot. R. Bury/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Libijska Pustynia, formy erozyjne w okolicy oazy Al-Farafira (Egipt)fot. J.i M. Plit/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Kaukaz, dolina lodowcowa Alibekfot. M. Więckowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Bug koło Serpelic, erozja boczna, meandry, widoczne brzegi podcięte i płaskiefot. A. Olej/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Klifowe wybrzeże nad Oceanem Spokojnym w pobliżu Antofagasty, oddzielony od lądu łuk skalny zwany La Portada (Chile)fot. T. Kniołek/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia