lodowiec
 
Encyklopedia PWN
lodowiec,
masa lodu powstała na lądzie z nagromadzonego w dużych ilościach śniegu, znajdująca się w stałym, powolnym ruchu;
tworzy się z nagromadzonego w dużych ilościach śniegu, który wskutek ciągłego topnienia i zamarzania pod wpływem zmian temperatury i ciśnienia warstw nadległych ulega rekrystalizacji i przeobraża się w firn, lód firnowy i bardzo zbity lód lodowcowy. Lodowce składają się z pola firnowego i wypływających z niego mas lodu, zwanych jęzorami lodowcowymi.
Rozmiary i kształty lodowca zależą od warunków klimatycznych i ukształtowania terenu. Rozróżnia się lodowce kontynentalne, pokrywające ogromne obszary kuli ziemskiej (lądolód), duże czapy lodowe (na Islandii), lodowce górsko-dolinne (najdłuższy — Lodowiec Beringa w górach Chugach na Alasce, długość 203 km), lodowce górskie (cyrkowe) i najmniejsze — lodowczyki, zajmujące nisze skalne; niektóre części lądolodów i czap lodowych spływają z lądu do morza, tworząc lodowce pływające lub częściowo wsparte o dno płyty, zwane lodowcami szelfowymi. Ruch lodowca zachodzi pod wpływem siły ciężkości i ciśnienia nadłegłych warstw lodowo-śnieżnych (pod ciśnieniem lód staje się plastyczny), poślizgu, a także deformacji nieskonsolidowanych osadów podłoża; poślizg po podłożu może zachodzić w wyniku regelacji, ale najczęściej jest związany z obecnością wód roztopowych w odspojeniach między spodem lodowca a jego podłożem. Prędkość poruszania się lodowca zależy głównie od masy lodu i nachylenia podłoża, np. lodowce alpejskie posuwają się ok. 0,1–0,25 m na dobę, lodowce himalajskie 2–3,7 m na dobę, lodowce alaskie — do 12 m na dobę, a niektóre jęzory (loby) lodowców grenlandzkich — do 30 m na dobę; natomiast we wnętrzu wielkich lądolodów prędkości są małe (9–20 m na rok). Pod wpływem ruchu lodowca w jego górnej, nieplastycznej części powstają pęknięcia i szczeliny (głębokość do 50 m).
Rozmiary lodowca zależą od wielkości akumulacji śniegu (zasilania lodowca) i intensywności topnienia lodowca (ablacja lodowcowa); gdy wskutek znacznej przewagi ablacji nad zasilaniem (np. przy schodzeniu lodowca w dół, w cieplejsze strefy) lodowiec staje się bardzo cienki, górna, spękana jego część dochodzi do podłoża i ruch lodowca ustaje (lód martwy). Lodowiec posuwając się niszczy podłoże (erozja lodowcowa) oraz przenosi na znaczne odległości i osadza materiał skalny zwany moreną; w wyniku działalności lodowców i wód lodowcowych powstaje swoisty typ rzeźby powierzchni Ziemi (glacjalna rzeźba, alpejska rzeźba). Na Ziemi lodowce pokrywają ok. 16,3 mln km2 (prawie 11% lądów) i gromadzą ok. 2,2% wszystkich wód globu (ok. 25 mln km3). Wszechstronnym badaniem lodowców zajmuje się glacjologia.
Ilustracje
Gomukh, lodowiec Gangotri, pielgrzymi u źródeł Bhagirathi (Indie)fot. P. Tomaszewski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Perito Moreno, lodowiec, Park Narodowy Los Glaciares (Argentyna).fot. A. Kucharska, M. „Kruger” Kiersztyn/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Los Glaciares, Park Narodowy, lodowiec szelfowy Perito Morenofot. Glob 4/E. Rojan © Glob 4
Alpy Pennińskie, morena czołowa lodowca Fee (Szwajcaria)fot. J. Makowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Kverkfjöll, lodowiec, brama lodowcowa (Islandia)fot. M. Rychlicka/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Kaukaz, dolina lodowcowa Alibekfot. M. Więckowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Everest, Mount, na granicy Nepalu i Chin (Azja)fot. L. Cichy/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia