miasto
 
Encyklopedia
miasto,
skupisko ludzkie, przeciwstawiane wsi, charakteryzujące się zagęszczoną zabudową, zróżnicowaną strukturą społeczną mieszkańców, utrzymujących się w większości z zajęć nierolniczych — handlu, rzemiosła, przemysłu i usług.
Podstawową przyczyną zakładania i rozwoju miast była naturalna tendencja do tworzenia się organizacji społecznych umożliwiających zwiększanie efektywności pracy ludzkiej. W różnych okresach historycznych, formacjach gospodarczych oraz regionach geograficznych, miasta różniły się funkcjami, wielkością i formą. Ponieważ miasto nie zawsze zamyka się w granicach administracyjnych, a liczba ludności często nie oddaje jego istotnej wielkości, stosuje się dodatkowe pojęcia aglomeracji miejsko-przemysłowej, konurbacji, regionu miejskiego i in. Dominujące funkcje danego miasta (handlowe, rzemieślnicze, górnicze, portowe i inne) mogą nadawać mu swoisty charakter.
Pierwsze miasta powstawały zapewne w 2. połowie VI tysiąclecia p.n.e. i były na ogół samodzielnymi jednostkami politycznymi (Sumer IV–III tysiąclecie) oraz ośrodkami kultu religijnego (starożytny Egipt, Mezopotamia, Indie, Chiny). Charakterystycznym typem miasta-państwa była grecka polis; ok. II tysiąclecia p.n.e. na Krecie do wielkiego rozkwitu doszło Knossos, a na lądzie grecki Tyryns i Mykeny; w ramach I kolonizacji greckiej miasta powstawały na wyspach Morza Egejskiego i wybrzeżach Azji Mniejszej; II wielka kolonizacja grecka (VIII–VII w. p.n.e.) objęła tereny od Hiszpanii aż po wschodnie pobrzeża Morza Czarnego, wybrzeża Azji Mniejszej, Egipt i Cyrenajkę. Różnicowała się struktura zawodowa miast greckich (ośrodki handlu i rzemiosła, np. Ateny) i doskonaliła ich budowa; w VI–V w. p.n.e. wykształciły się zasady planowania miast z prostokątną siatką ulic, agorą i zespołem budowli publicznych; po podbojach Aleksandra III Wielkiego budowa wspaniałych stolic: Aleksandrii i Pergamonu. Na Półwyspie Apenińskim stwierdzono powstawanie miast od VIII w. p.n.e. w regionach południowych i w Etrurii. Wraz z polityczną ekspansją Rzymu zakładano miasta w Italii i podbitych prowincjach; od IV w. p.n.e. szczególną rolę w rozwoju przestrzennym miast odegrało zastosowanie planu obozu rzymskiego, który cechował prostokątny zarys murów i skrzyżowanie dróg pod kątem prostym; w państwie rzymskim wykształciła się szczególna forma samorządu miejskiego (municypium); różnicowały się funkcje miast (ośrodki handlowe, administracyjne); po upadku państwa rzymskiego rozpoczął się na jego obszarze proces dezurbanizacji. Na początku naszej ery miasta pojawiły się na obszarze kultur prekolumbijskich.
We wczesnym średniowieczu osiedla typu miejskiego (rzemieślniczo-handlowe) rozwijały się głównie przy grodach; ważne znaczenie dla średniowiecznej urbanistyki miał rozwój miast europejskich w IX–XI w. (zalążki prawa miejskiego); od XII w. wzrosła liczba i znaczenie miast, wyodrębniło się mieszczaństwo i wykształciły się formy ustroju miejskiego (komuna miejska) — początkowo w krajach południowej i zachodniej, później w środkowej i wschodniej Europie; niektóre miasta Italii uzyskały charakter niezależnych republik; związki miast (np. niemiecka Hanza) odegrały dużą rolę polityczną. Miasta średniowieczne, zakładane w ramach planowej akcji kolonizacyjnej, miały najczęściej regularny układ ulic skupionych wokół rynku, były otoczone wałami lub murami z bramami i basztami, za którymi powstawały z czasem przedmieścia. W IX i X w. okres rozkwitu miast przeżywał świat muzułmański (Bagdad); wielkie miasta istniały na Dalekim Wschodzie (Angkor, Pekin). Okres renesansu przyniósł wiele nowatorskich koncepcji teoretycznych (zwłaszcza w zakresie funkcji oraz kształtu miasta, fortyfikacji, typów budowli, m.in. Palmanova we Włoszech, Zamość w Polsce). Wielkie odkrycia geograficzne w XV i XVI w. spowodowały kolonizację miejską Ameryki, a w Europie, w wyniku powstania nowego układu, ośrodków na szlakach handlowych i zmiany w rozwoju miast.
Znaczna rozbudowa miast rozpoczęła się od 2. połowy XVIII w. w związku z rewolucją przemysłową; odkrycia naukowe i wynalazki techniczne (maszyna parowa) sprzyjały procesom urbanizacyjnym (migracje ze wsi do miast); żywiołowość tych procesów powodowała różnicowanie się statusów społecznych ludności, powstawały nadmiernie zagęszczone i nędzne dzielnice robotnicze i wykwintne śródmieścia.
Rozwój nauk społecznych i przyrodnicznych, zwłaszcza wiedzy w zakresie higieny publicznej, wzmógł od połowy XIX w. działania na rzecz uzdrowienia środowiska miejskiego. Powstawały nowe koncepcje urbanistyczne (A. Soria y Mata — miasto liniowe, E. Howard — miasto ogród, T. Ganier — miasto przemysłowe). Po I wojnie światowej rozpoczęto działania w celu złagodzenia problemu mieszkaniowego w miastach przez tworzenie, odpowiadających standardom higieny, zasobów mieszkaniowych dla nisko zarabiających. W ramach CIAM, od 1928 wypracowano ideę miasta funkcjonalnego, którego zasady zostały wyłożone w Karcie ateńskiej. Po II wojnie światowej odbudowano wiele totalnie zniszczonych miast nadając im cechy nowoczesności (Warszawa), rozpoczęto przebudowę i rozbudowę miast historycznych (m.in. Sztokholm, Moskwa, Paryż). Prace koncentrowano na unowocześnianiu układów komunikacyjnych (metro, autostrady miejskie), budowie nowych dzielnic mieszkaniowych, tworzeniu wydzielonych ośrodków handlowo-usługowych, zakładaniu nowoczesnych obszarów przemysłowych oraz wyznaczaniu rejonów wypoczynku, sportu i zabaw; zakładano nowe miasta, głównie w celu odciążenia miast o nadmiernej dynamice wzrostu (Londyn, Paryż); w słabiej zaludnionych rejonach świata powstają nowe miejskie ośrodki przemysłowe (Syberia, rejon Zatoki Perskiej). Stale rośnie liczba miast powyżej miliona mieszkańców; zespoły miast tworzą wielomilionowe aglomeracje i konurbacje (Megalopolis w USA ciągnący się od Bostonu do Waszyngtonu, zespół ok. 30 miast wokół zatoki Osaka w Japonii, miasta Zagłębia Ruhry w Niemczech). Stałe doskonalenie metod planistycznych przez łączenie licznych dyscyplin naukowych ma na celu regulowanie procesów rozwojowych miast i łagodzenie konfliktów powstających w trakcie ich przebiegu; zakres tych uregulowań stale jest niewystarczający, wymagają one bowiem olbrzymich nakładów finansowych i ciągłego doskonalenia metod zarządzania.
Ilustracje
Morando Bernardo, plan Zamościa, realizowany od 1581 fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Miejska wyspa ciepła rys. W. Sankowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Ávila, mury miejskie, XI–XIII w. (Hiszpania)fot. A. Guranowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Paryż, dzielnica Défense fot. J. Fogler/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Le Corbusier, Plan voisin, część projektu (wizja centrum idealnego miasta), 1925 fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Zamość, rynek, Bernardo Morando fot. O. Puchalski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Brasília, widok z Wieży Telewizyjnej (Torre del Televisāo) na Españada dos Ministerios, w głębi na lewo pałac prezydencki (Brazylia)fot. L. Węgrzyn/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Sparta, rekonstrukcja starożytnego miasta fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię