Polska. Sztuka. Pod zaborami
 
Encyklopedia PWN
Polska. Sztuka. Pod zaborami
Utrata samodzielnego bytu państwowego przyniosła głębokie przemiany w strukturze społeczno-politycznej kraju i w narodowej mentalności, co wpływało także na sztukę, która w różnych okresach, z różnym nasileniem była obarczana ideowymi powinnościami, aby w 2. połowie XIX w. przejąć od poezji romantycznej posłannictwo podtrzymywania świadomości i jedności narodowej; z biegiem czasu w poszczególnych zaborach pogłębiały się różnice w warunkach rozwoju sztuki, dla którego wyraźnymi cezurami stały się wydarzenia polityczne (zwłaszcza powstania listopadowe i styczniowe). Jednocześnie, od początku stulecia, wraz ze zmianami mecenatu kształtowały się nowe formy i instytucje życia artystycznego (publiczne wystawy i muzea, konkursy, handel dziełami sztuki, krytyka artystyczna), rozwijało się (nie bez przeszkód natury administracyjno-politycznej) szkolnictwo artystyczne, nastąpiła polonizacja środowiska artystów, których nowa pozycja społeczna łączyła z krystalizującą się klasą miejskiej inteligencji.
W architekturze okres Królestwa Polskiego przyniósł początek, opartego na ustawodawstwie, planowania przestrzennego (porządkowanie starych układów miejskich, regularne plany nowych osiedli związanych z rozwojem przemysłu), czemu towarzyszyła tendencja do typizacji form budynków, zwłaszcza urzędowych, ale także kościelnych (projekty typowe — Ch.P. Aigner, H. Szpilowski); stołeczna Warszawa otrzymała w tym czasie kompleks reprezentacyjnych gmachów rządowych przy pl. Bankowym (A. Corazzi) oraz monumentalne budynki użyteczności publicznej (pałac Staszica, Teatr Wielki — A. Corazzi). Po 1830 dominujące dotąd formy klasycystyczne zaczęły być wypierane przez style historyczne: neorenesans i neogotyk, szczególnie popularny w architekturze siedzib wiejskich (zamek w Zagórzanach — F.M. Lanci) i kościołów (przebudowa katedry w Warszawie — A. Idźkowski); klasą architektoniczną wyróżniają się dzieła K.F. Schinkla (Krzeszowice, Antonin) i jego kontynuatorów, działających w zaborze pruskim (A.F. Stüler). W latach 60. i 70. XIX w. pojawiły się: neobarok (pałac w Kozłówce) i tzw. kostium francuski (pałac w Guzowie) oraz inne regionalne odmiany stylowe, dobierane stosownie do przeznaczenia budynku lub życzeń zleceniodawcy. Najbardziej okazałe budowle w duchu historyzmu powstały już u schyłku XIX i na początku XX w. (Teatr im. Słowackiego w Krakowie — J. Zawiejski; Politechnika w Warszawie — S. Szyller); historyczne i eklektyczne formy służyły nowym funkcjonalnie typom budowli, takim jak: dworce kolejowe (dworzec Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej — H. Marconi), banki (Towarzystwo Kredytowe Miejskie w Warszawie — J. Ankiewicz, rozbudowane przez W. Marconiego), biblioteki publiczne (Biblioteka Raczyńskich w Poznaniu), teatry (teatr we Lwowie — Z. Gorgolewski), kamienice czynszowe o zróżnicowanym standardzie, założenia fabryczne łączące zabudowania przemysłowe z pałacem fabrykanta i domami mieszkalnymi robotników (zespół fabryki Scheiblera na Księżym Młynie w Łodzi). W ostatniej tercji wieku koniunktura gospodarcza sprzyjała gwałtownej urbanizacji (Łódź), czasem hamowanej przez ograniczenia militarno-obronne (wznoszone przez zaborców fortyfikacje w Warszawie, Poznaniu, Krakowie). Szybki rozwój budownictwa miejskiego wspomagały wynalazki techniczne: konstrukcje żeliwne i stalowe, elementy prefabrykowane. Nasilające się ok. 1900 tendencje do stworzenia „stylu narodowego” skłoniły architektów do poszukiwania narodowej specyfiki, dostrzeganej zwłaszcza w chłopskim budownictwie Podhala (styl zakopiański) i w architekturze dworu polskiego (styl dworkowy), oraz do nawiązywania do rodzimych form architektonicznych i ornamentalnych (wystrój architektoniczny mostu Poniatowskiego w Warszawie — S. Szyller); tendencje te splatały się z wpływami architektury i ornamentyki secesyjnej, co jest widoczne zwłaszcza w Krakowie (dom Czynciela — L. Wojtyczko; Stary Teatr — F. Mączyński i F. Stryjeński), który stał się wówczas głównym centrum kulturalnym i artystycznym ziem polskich.
W malarstwie pierwszych dziesięcioleci XIX w. orientację klasycystyczną o francuskiej proweniencji reprezentował A. Brodowski, romantyczno-nazareńską W.K. Stattler. Nowe, romantyczne zainteresowanie przeszłością kraju, jego naturą, zabytkami i folklorem dało początek malarstwu historycznemu (F. Smuglewicz), sprzyjało też rozwojowi malarstwa rodzimego krajobrazu (Z. Vogel, M. Zaleski) i obserwacji obyczajowej (A. Orłowski, później F. Kostrzewski). Indywidualnością wyraźnie wybijającą się na tle malarstwa 1. połowy stulecia był, za życia niemal nieznany jako malarz, ziemianin i działacz gospodarczy, artystycznie kształcony w Paryżu — P. Michałowski; jego tematycznie różnorodna twórczość (batalistyka historyczna i współczesna, sceny rodzajowe, studia portretowe, studia koni) dzięki dynamice i dramatyzmowi (Samosierra), niezwykłości w traktowaniu ludzkich fizjonomii (Seńko), malarskiemu mistrzostwu, inspirowanemu sztuką dawnych mistrzów i współczesnych francuskich romantyków, ma ważne miejsce w historii europejskiego malarstwa romantycznego. W 2. połowie XIX w. malarstwo zyskało niespotykane przedtem znaczenie dzięki rozkwitowi tematyki narodowo-historycznej; początkowo sentymentalno-anegdotyczne (J. Simmler) i ilustracyjne (W. Gerson), osiągnęło swoje patetyczne apogeum w wielkich płótnach J. Matejki, będących nie rekonstrukcją wydarzeń, lecz historiozoficzną wizją dziejów Polski, ujętą w sugestywną, pełną ekspresji, widowiskową formę (Kazanie Skargi, Rejtan, Bitwa pod Grunwaldem, Hołd pruski, Sobieski pod Wiedniem). W narodowej wyobraźni równie silnie utrwaliły się stworzone przez A. Grottgera rysunkowe cykle odnoszące się do wydarzeń powstania styczniowego (Warszawa IWarszawa II, Polonia, Lithuania); malarstwo portretowe miało świetnego przedstawiciela w H. Rodakowskim; międzynarodowym uznaniem cieszył się H. Siemiradzki, czynny głównie w Rzymie twórca efektownych, akademickich obrazów z życia antycznej Grecji i Rzymu (Pochodnie Nerona). Osobnym zjawiskiem była działalność malarzy związanych z liczną polską kolonią artystyczną w Monachium, uprawiających malarstwo realistyczno-naturalistyczne (J. Brandt, J. Chełmoński), wśród których najwybitniejszymi byli bracia M. i A. Gierymscy (ten ostatni przeszedł od naturalizmu do indywidualnie prowadzonych poszukiwań świetlno-kolorystycznych — Altana). Pleneryzm oraz impresjonistyczną technikę i kolorystykę przyswajali polskiemu malarstwu — W. Podkowiński, J. Pankiewicz, L. Wyczółkowski; oscylujące między symbolizmem, ekspresjonizmem i secesyjną dekoracyjnością malarstwo Młodej Polski, mające wielu znakomitych przedstawicieli o wyrazistych osobowościach twórczych (O. Boznańska, K. Krzyżanowski, S. Lentz, F. Ruszczyc, J. Stanisławski, W. Ślewiński, W. Weiss, W. Wojtkiewicz), cechuje równowaga między sztuką podejmującą kwestie narodowe (J. Malczewski, S. Wyspiański), a twórczością skupioną na czysto artystycznej problematyce epoki modernizmu.
W okresie Królestwa Polskiego powstały zamówione dla Warszawy 2 dzieła wybitnego duńskiego, działającego w Rzymie, klasycysty B. Thorvaldsena — pomniki M. Kopernika i księcia Józefa Poniatowskiego. W zajmującej skromne miejsce rzeźbie krajowej, głównie portretowej i nagrobnej, długo utrzymywały się konwencje klasycystyczne (J. Tatarkiewicz); w 2. połowie XIX w. pojawiło się kilku wybitniejszych twórców (W. Brodzki, A. Kurzawa, P. Weloński) i powstały ważniejsze publiczne realizacje (pomniki: A. Mickiewicza w Krakowie — T. Rygier, w Warszawie — C. Godebski; Władysława II Jagiełły w Krakowie — A. Wiwulski). Secesyjna stylizacja, czasem o osobliwym charakterze (B. Biegas), charakteryzowała też rzeźbę K. Laszczki i W. Szymanowskiego (pomnik F. Chopina w Warszawie); od przełomu wieków datuje się, początkowo symbolistyczno-ekspresjonistyczna, twórczość najwybitniejszego rzeźbiarza polskiego 1. poł. XX w. — X. Dunikowskiego.
W grafice XIX w. przeważał ilustracyjny drzeworyt i litografia, która wysoką rangę zyskała dopiero w okresie Młodej Polski, gdy uprawiało ją wielu malarzy (L. Wyczółkowski, J. Pankiewicz), także dla użytku typograficznego (S. Wyspiański, E. Okuń). W wyposażeniu wnętrz mieszkalnych 1830–50 rozpowszechnił się styl zwany biedermeier; trwałą renomę zyskała warszawska produkcja meblarska J. Simmlera. Warszawa słynęła też z wyrobów srebrnych i platerowych (K. Malcz, J. Fraget, L. Norblin); w Nieborowie czynna była wytwórnia wysoko cenionych fajansów. Poszukiwanie stylu narodowego, inspirowanego sztuką ludową, dodało znaczenia sztuce użytkowej w okresie Młodej Polski (Towarzystwo Polska Sztuka Stosowana, Warsztaty Krakowskie).
Ilustracje
Mehoffer Józef, Pokłon Trzech Króli, fragment kartonu witraża do kolegiaty Św. Mikołaja we Fryburgu, 1904fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Malczewski Jacek, Błędne koło, 1895–97 — Fundacja Raczyńskich, Muzeum Narodowe, Poznańfot. T. Żółtowska-Huszcza /Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Matejko Jan, freski w katedrze na Wawelu przedstawiające w sposób alegoryczny znane postaci z historii Polski (m.in. P. Skargę, T. Kościuszkę, polskich władców, M. Kopernika, A. Mickiewicza pod opieką aniołów)fot. T. Żółtowska-Huszcza/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wyspiański Stanisław, klatka schodowa, w gmachu Towarzystwa Lekarskiego w Krakowie, ok. 1900fot. M. Kowalewski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Brodowski Antoni, Edyp i Antygona, 1828 — Muzeum Narodowe, Warszawafot. T. Żółtowska-Huszcza/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Schouppé Alfred, Widok Warszawy od strony Saskiej Kępy, 1891fot. T. Żółtowska-Huszcza/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Malczewski Jacek, Edward Raczyński, 1903 — Muzeum Narodowe, Poznańfot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Malczewski Jacek, Rusałki. Opętany, 1887 — Muzeum Narodowe, Kraków fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Malczewski Jacek, Pejzaż z Tobiaszem, 1904 — Muzeum Narodowe, Poznań fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Malczewski Jacek, Topielec w uściskach dziwożony, obraz z cyklu Rusałki, 1887–88 — Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Malczewski Jacek, Boginka w dziewannach, obraz z cyklu Rusałki, 1888 — Muzeum Uniwersytetu Jagiellońskiego, Kraków fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Matejko Jan, Portret córki artysty, Beaty, z kanarkiem, 1882 — Muzeum Narodowe, Warszawafot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Matejko Jan, Zabicie Leszka Białego w Gąsawie, 1880 — Gdańsk, Muzeum Narodowe fot. T. Żółtowska-Huszcza/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Kossak Wojciech, Styka Jan, Panorama Racławicka, fragment, 1893–94 — Muzeum Panoramy Racławickiej, Wrocławfot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Simmler Józef, Śmierć Barbary Radziwiłłówny, 1860 — Muzeum Narodowe, Warszawa fot. T. Żółtowska-Huszcza/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wyspiański Stanisław, Portret własny z żoną, 1904fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia