części maszyn
 
Encyklopedia
części maszyn, elementy maszyn,
elementy wchodzące w skład maszyn;
Z części maszyn składa się zespoły części maszyn. Wiele części maszyn ma charakter uniwersalny (uniwersalne części maszyn) i znajduje zastosowanie w większości maszyn, podobnie jak typowe zespoły części maszyn (np. zawory, łożyska, sprzęgła, przekładnie, hamulce). Wspólne są również występujące przy konstrukcji różnych maszyn problemy, jak: łączenie części maszyn (najczęściej wałów), łożyskowanie, przenoszenie ruchu, hamowanie; odpowiednio do tych problemów zwykle rozważa się oddzielnie: połączenia (realizowane m.in. przy użyciu nitów, sworzni, śrub, nakrętek, kołków, klinów, sprężyn, rur, kształtek rurowych, zaworów, a także przez spawanie, zgrzewanie lub lutowanie), łożyskowanie (realizowane przy użyciu łożysk ślizgowych lub tocznych), przekładnie (do których konstruowania służą m.in. koła zębate, koła pasowe, pasy, łańcuchy, liny), sprzęgłahamulce.
Powszechnie używane części maszyn i zespoły części maszyn są produkowane masowo (często w wyspecjalizowanych zakładach produkcyjnych); są znormalizowane, co zmniejsza koszty ich wytwarzania oraz koszty napraw, ze względu na zamienność części. Wiele części maszyn wchodzi jedynie w skład określonej grupy maszyn; są to tzw. specjalne części maszyn, m.in.: tłoki, korbowody silników i pomp, łopatki turbin, bębny, chwytaki, sita, lemiesze, motowidła, cewki przędzalnicze. Większość części maszyn odgrywa podstawową rolę w przenoszeniu obciążeń, toteż musi być starannie zaprojektowana i wykonana. Ze względu na przenoszone obciążenia i wymaganą trwałość ważny jest dobór materiału; stosuje się różnorodne materiały konstrukcyjne, najczęściej stale konstrukcyjne, a także staliwo i żeliwo, stopy metali nieżelaznych (np. stopy miedzi oraz stopy aluminium), tworzywa sztuczne (np. na cichobieżne koła zębate) oraz, w coraz większym stopniu, spieki metali i spieki metaloceramiczne; niektóre części maszyn, np. pasy, uszczelnienia itp. wykonuje się ze skóry i gumy.
Ze względu na szerokie zastosowania wiedza o częściach maszyn i typowych zespołach częściach maszyn wyodrębniła się w latach 70. XIX w. z dziedziny nauki zw. konstrukcją maszyn i stała się samodzielną nauką techn.; w Polsce obecnie nosi nazwę podstaw konstrukcji maszyn; nauka ta zajmuje się zasadami konstrukcji części maszyn i ich zespołów, optymalizacją konstrukcji części maszyn, metodami obliczeń, badaniami modelowymi, doborem materiałów, a także doborem podstawowych części i zespołów z punktu widzenia realizacji przez nie w maszynie określonych zadań. W rozwiązaniu zagadnień dotyczących części maszyn korzysta się gł. z mechaniki, wytrzymałości materiałów, teorii mechanizmów i maszyn, materiałoznawstwa oraz technologii budowy maszyn. Historia rozwoju części maszyn ściśle wiąże się z powstawaniem i doskonaleniem maszyn.
Bibliografia
Z. OSIŃSKI, W. BAJON, T. SZUCKI Podstawy konstrukcji maszyn, Warszawa 1984;
Podstawy konstrukcji maszyn, red. M. DIETRICH, Warszawa 1991.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia