Polska. Teatr. Od początków do 1765
 
Encyklopedia
Polska. Teatr. Od początków do 1765
Podobnie jak w większości krajów europejskich teatr w Polsce zrodził się w średniowieczu jako teatr religijny. Pierwsze zapisy łacińskich dramatyzacji liturgicznych pochodzą z XIII w. (Processio in Ramis Palmarum), a dramatu liturgicznego (Visitatio Sepulchri) z połowy XIII w. (przed 1253); pierwszym świadectwem istnienia widowisk obrzędowych w języku polskim jest utwór Skarga umierającego (zapis około 1470); przypuszczalnie od XV w. (na Śląsku od XIV w.) były wystawiane misteria (za zachowany fragment misterium uważa się niekiedy tzw. Lament świętokrzyski, czyli Żale Matki Boskiej pod Krzyżem z 2. połowy XV w.). Widowiska religijne inscenizowano w kościołach, potem na placach publicznych, zapewne na scenie symultanicznej; były odgrywane przez diakonów i kleryków, z czasem przez pobożnych mieszczan i żaków. Od XIV w. pojawiały się wiadomości o występach wędrownych igrców (grywali zapewne scenki komiczne).
Rozwój teatru staropolskiego nastąpił w XVI w., w dobie rozkwitu odrodzenia i reformacji. Pierwszym teatrem świeckim był humanistyczny teatr studentów i profesorów Akademii Krakowskiej, w którym grano od początku XVI w. (także na dworze królewskim) po łacinie, później (zapewne od połowy XVI w.) także po polsku; w repertuarze znajdowały się utwory o tematyce mitologicznej (Sąd Parysa... J. Lochera). Z kształtowaniem się różnych ośrodków teatru świeckiego (szkoły, dwór królewski) zapewne wiązało się powstanie moralitetu (Żywot Józefa... M. Reja, Komedyja Justyna i Konstancjej M. Bielskiego); w połowie XVI w. pojawiły się popularne widowiska odgrywane głównie przez żaków z okazji świąt czy mięsopustu (z tym nurtem wiązały się Komedyja o mięsopuście oraz Tragedyja żebracza nowo uczyniona); 1578 wystawiono z inicjatywy J. Zamoyskiego we dworze w Jazdowie pod Warszawą, w obecności Stefana Batorego, pierwszą polską tragedię renesansową, Odprawę posłów greckich J. Kochanowskiego. Przeciwnie niż w zachodniej Europie nastąpił w Polsce bujny rozwój widowisk misteryjnych, który trwał do XVIII w. (pierwsze w pełni zachowane to Historyja o Chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim Mikołaja z Wilkowiecka), pasyjnych i bożonarodzeniowych (z tymi ściśle związane powstanie szopki); ich różnorodne formy, nasycone bogactwem realiów obyczaju polskiego, wykorzystujące także z biegiem czasu doświadczenia i style teatru świeckiego (tzw. opera pasyjna Utarczka krwawie wojującego Boga z końca XVII w.), ukształtowały w dużej mierze oryginalny charakter staropolskiej tradycji teatralnej. Zróżnicowane formy wytworzył rozwój komedii: od wplatanych w misteria licznych intermediów (będących w XVII w. najpopularniejszą formą widowiska komicznego), przeróbek sztuk antycznych (Potrójny z Plauta P. Cieklińskiego), po plebejską komedię rybałtowską; i pozostającą w jej kręgu mięsopustną komedię graną na dworach szlacheckich (Z chłopa król P. Baryki) oraz parafrazy barokowej komedii włoskiej (S.H. Lubomirski).
Na początku XVII w. pojawiły się w Polsce wędrowne zespoły angielskie (m.in. ze sztukami W. Szekspira) i włoskie zespoły commedia dell'arte, występujące publicznie (Gdańsk, Toruń) i na dworze królewskim (od 1611 w Warszawie). W 1633–48 na dworze Władysława IV Wazy istniał stały zespół włoski: operowy, komediowy i baletowy (w repertuarze tzw. dramma per musica i commedia dell'arte); 1637 król zbudował na zamku warszawskim stałą scenę na wzór włoskich scen barokowych. Wpływy francuskiego klasycyzmu ujawniły się za panowania Jana II Kazimierza i Jana III Sobieskiego w amatorskich, dworskich przedstawieniach sztuk J. Racine'a i Moliera, a także w odegraniu 1662 po polsku, w obecności Jana II Kazimierza, Cyda P. Corneille'a, w przekładzie J.A. Morsztyna. Szczytowy rozwój teatru królewskiego nastąpił za panowania Sasów; oprócz zespołów włoskich, operowych i commedia dell'arte, należących wówczas do najlepszych w Europie, występowały na dworze także zespoły francuskie; 1748 August III zbudował teatr zwany Operalnią, dostępny niekiedy dla szerszej publiczności. Od 2. połowy XVII w. również magnaci (m.in. Lubomirscy, Radziwiłłowie, Braniccy) zakładali w swych siedzibach sceny, wystawiając, w przeciwieństwie do teatru królewskiego, przeważnie utwory polskie, zwykle własnego autorstwa (U. Radziwiłłowa, W. Rzewuski).
Od połowy XVII w. do połowy XVIII w. najpopularniejszą formą teatru były przedstawienia szkolne w kolegiach jezuickich (było ich w całej Polsce 59), pijarskich (23), a także w szkołach różnowierczych; podstawą repertuaru były sztuki religijne-dydaktyczne w języku łacińskim i polskim (także niemieckim i ukraińskim), pisane głównie przez nauczycieli; przedstawienia dawano niekiedy dla szerszego kręgu widzów. W okresie wczesnego oświecenia, w wyniku reformy S. Konarskiego u pijarów, a następnie reformy u jezuitów weszły na sceny szkolne tragedie i komedie francuskich klasyków, wystawiane w oryginale i przeróbkach polskich, a także polskie utwory propagujące reformy polityczne (u pijarów np. Tragedia Epaminondy Konarskiego) oraz naprawę obyczajów (u jezuitów tzw. komedie konwiktowe F. Bohomolca).
Ilustracje
Molière, Mieszczanin szlachcicem, program komedii. Leszno, 1687 fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia