estry
 
Encyklopedia PWN
estry,
związki organiczne, pochodne kwasów i alkoholi lub fenoli;
znane są estry kwasów karboksylowych o ogólnym wzorze R1COOR2, np. octan etylu CH3COOC2H5, estry kwasów sulfonowych — R1SO2R2, np. benzenosulfonian metylu C6H5SO2CH3, oraz estry tlenowych kwasów nieorganicznych, np. siarczany. Największą grupę stanowią estry kwasów karboksylowych, ciecze lub ciała stałe o przyjemnym zapachu, zwykle dobrze rozpuszczalne w rozpuszczalnikach organicznych i słabo w wodzie; reaktywne; w obecności katalizatorów kwasowych i zasadowych ulegają hydrolizie, z aminami tworzą amidy kwasowe, ich katalityczne uwodornienie prowadzi do alkoholi pierwszorzędowych; ulegają reakcjom kondensacji z ketonami i estrami. Estry są bardzo rozpowszechnione w przyrodzie; należą do nich tłuszcze roślinne i zwierzęce, woski naturalne, np. pszczeli, naturalne substancje zapachowe — składniki olejków eterycznych; estrami kwasu fosforowego(V) są kwasy nukleinowe i fosfoglicerydy, nukleotydy (np. ATP lub NADP).
Ogólną metodą otrzymywania estrów jest estryfikacja, czyli bezpośrednia reakcja między alkoholem lub fenolem i kwasem, katalizowana przez mocne kwasy:
metoda ta wymaga usuwania wody ze środowiska reakcji. Mniej kłopotliwe są reakcje halogenków albo bezwodników kwasowych z alkoholami, fenolami, alkenami. Hydroksykwasy w wyniku wewnątrzcząsteczkowej estryfikacji tworzą estry wewnętrzne, zwane laktonami.
Estry są stosowane w syntezie organicznej jako środki alkilujące, rozpuszczalniki, plastyfikatory, składniki kompozycji zapachowych (octany: benzylu, izobornylu, geranylu; salicylany: metylu, benzylu; benzoesan benzylu), materiały wybuchowe (triazotan(V) glicerolu, azotan(V) celulozy), środki lecznicze, insektycydy (fosforany organiczne); poliestry są stosowane jako żywice lakiernicze, polimery włóknotwórcze, m.in. poli(tereftalan etylenu), octan celulozy i polimery termoplastyczne, np. poli(octan winylu), poliwęglany.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia