Szwecja. Literatura
 
Encyklopedia PWN
Szwecja. Literatura.
Najstarszymi zabytkami piśmiennictwa szwedz. są inskrypcje runiczne (runy) z III–XII w. W XIII w. zaczęła kształtować się literatura średniow. w języku łac. oraz w języku szwedz. (zbiory praw, kroniki, poezja rycerska, ballady lud.). Okres reformacji i humanizmu (XVI w.) przyniósł przekład Biblii i dzieła hist. (m.in. Olausa Petri, Olausa Magnusa, J. Messeniusa). Rozkwit potęgi Szwecji w poł. XVII w. przyczynił się do rozwoju kultury; gł. przedstawicielami tego okresu byli L. Wivallius i G. Stiernhielm oraz O. Rudbeck, twórca koncepcji gotycyzmu w Skandynawii. W XVIII w. pod wpływem kultury fr. rozwinęło się w Szwecji oświecenie, którego wczesnym przedstawicielem był O. von Dalin (założyciel pisma „Then swänska Argus”), a gł. twórcami — poetka H.Ch. Nordenflycht, J.H. Kellgren; poza gł. nurtem oświecenia tworzyli: poeta C.M. Bellman i filozof-mistyk E. Swedenborg; tendencje preromant. reprezentował Th. Thorild. Romantyzm, inspirowany gł. przez filozofię i literaturę niem., którego prekursorami byli J.O. Wallin i B. Lidner, rozwijał się w tzw. nurcie idealistycznym (P.D.A. Atterbom) i w zwracającym się ku nord.-staroskand. przeszłości nurcie nar. (E.G. Geijer); oba te nurty połączyła twórczość E. Tegnéra; wybitną indywidualnością poet. był E.J. Stagnelius. Na przełomie romantyzmu i realizmu tworzyli: C.J.L. Almqvist i powieściopisarka F. Bremer. Przeciwko ideom romant. występowali w latach 40. XIX w. rzecznicy klas. prostoty i realizmu (J.L. Runeberg, C. Snoilsky, A.V. Rydberg).
W krąg kultury eur. literaturę szwedz. wprowadził A. Strindberg, przyswajając jej współcz., eur. kierunki i prądy — od naturalizmu po neoromantyzm. W latach 80. XIX w. tendencje realist. i naturalist., nawiązujące do doświadczeń duńskich (G. Brandes) i norw. (H. Ibsen), podjęli m.in.: E. Ahlgren, O. Hansson i O. Levertin; w latach 90. dominował neoromantyzm (V. von Heidenstam, E.A. Karlfeldt, S. Lagerlöf, G. Fröding i in.). W prozie typowej dla fin de siècle’u zaznaczyły się wpływy filozofii A. Schopenhauera i F. Nietzschego (H. Söderberg, B. Bergman, A. Engström), w poezji pojawił się ekspresjonizm i surrealizm (V. Ekelund). Wraz z ewolucją społ.-gosp. kraju na przełomie stuleci wzmogły się w literaturze szwedz. tendencje realist., m.in.: w prozie — H. Bergmana, L. Nordströma, G. Hellströma, S. Sivertza, E. Wägner oraz w liryce — A. Βsterlinga i K. Asplunda. Odrębny nurt zainicjowany przez grupę pisarzy proletariackich (M. Koch, G. Hedenvind-Eriksson, D. Andersson) był kontynuowany przez: E. Johnsona, I. Lo-Johanssona, V. Moberga, J. Fridegårda, M. Martinson i R. Värnlunda; 1929 przedstawiciele grupy poet. Fem unga (A. Lundkvist, J.B. Kjellgren, H. Martinson, E. Asklund, G. Sandgren) ogłosili swoje pisarskie credo. Krytycyzm społ. znalazł swój wyraz w psychol. prozie A. von Krusenstjerna. Najwybitniejszym prozaikiem lat międzywojennych był P. Lagerkvist, w liryce przodował B. Sjöberg; lirykę o tendencjach pesymistycznych tworzyli H. Gullberg, G. Ekelöf i J. Edfelt.
Podczas II wojny światowej w literaturze szwedz. zaznaczyły się silne tendencje antyfaszystowskie (m.in. Lundkvist, Lagerkvist, Moberg), debiutowali wtedy poeci: E. Lindegren, K. Vennberg, W. Aspenström, i prozaicy: L. Ahlin, S. Dagerman, S. Arnér, po wojnie zaś — L. Gustafsson, L. Gyllensten, P.Ch. Jersild, W. Kyrklund, B. Setterlind, P.O. Sundman, i pisarki: B. Trotzig, S. Lidman. Spośród pisarzy młodego pokolenia wyróżniają się: w prozie — S. Delblanc, P. Wästberg, P.G. Evander, G. Palm (także poeta), P.O. Enquist, B. Runeborg, pisarka M. Talgree, w poezji — G. Sonnevi, T. Transtrőmer; szczególną popularność zdobyła A. Lindgren, autorka znanych na całym świecie książek dla dzieci i młodzieży; współcz. prozę szwedz. reprezentują: J. Fogelbäck, K. Johansson, J. Maartenson, O. Ollansson, R. Tornborg, V. Sjöman, E. Morris, A.L. Bäckmann (w ich utworach analiza problemów społ.-polit., a zwłaszcza problematyki władzy); T. Dahl, E. Norman, S. Aakesson, K. Ekman skupiają się na problemach współcz. sytuacji kobiet. Na pocz. lat 80. rozwinął się postmodernizm, którego bardzo wyraźne przejawy występują w krytyce lit. oraz w poezji. W obliczu kryzysu gosp. na pocz. lat 90. pojawiły się w literaturze wątki rozrachunku z ideami państwa dobrobytu (M.G. Axelsson, Jersild); poezję uprawiali K. Lugn, A. Jäderlund, E. Runefelt; dramaty tworzył L. Norén. Preferowanym gatunkiem lit. lat 90. XX w. była nowela (Tunström, U. Eriksson, T. Lindgren). Wysoki poziom osiagnęła literatura kryminalna (H. Nesser, H. Mankell).
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia