Descartes René
 
Encyklopedia PWN
Descartes
[dekạrt]
René Wymowa, forma zlatynizowana Renatus Cartesius, Kartezjusz, ur. 31 III 1596, La Haye (ob. La Haye-Descartes, Turenia), zm. 11 II 1650, Sztokholm,
francuski filozof, fizyk i matematyk; jeden z najbardziej rewolucyjnych umysłów XVII w., zwany ojcem filozofii nowożytnej.
Kalendarium
Urodził się 31 III 1596 w La Haye (ob. La Haye-Descartes, Turenia) . w rodzinie drobnej szlachty; 1604–12 uczył się w kolegium jezuickim w La Flèche; 1616 ukończył studia prawnicze w Poitiers. Otrzymane wykształcenie stanowiło mieszaninę esencjalizmu szkoły F. Suareza, nauk moralnych czerpanych z autorów starożytnych, skojarzonych z ideami chrześcijańskimi, wiadomości o współczesnych odkryciach fizyki i umiejętności w zakresie praktycznych zastosowań matematyki. Ta niejednorodność wiedzy stała się dla Descartes’a impulsem poszukiwań jednego jej fundamentu. W 1618 zaciągnął się do armii w Niderlandach, a następnie do oddziałów Maksymiliana Bawarskiego i wziął udział w wojnie trzydziestoletniej. W 1622 porzucił żołnierską tułaczkę i po krótkiej podróży, m.in. do Włoch, przez 6 lat mieszkał w Paryżu. Tam, dzięki M. Mersenne’owi, nawiązał liczne kontakty naukowe. Okres 1628–49 spędził w Holandii, gdzie w odosobnieniu — pozostając jedynie w żywszych kontaktach z księżniczką czeską Elżbietą — rozwinął swoją filozofię i zajął się szczegółowymi zagadnieniami naukowymi (Listy do księżniczki Elżbiety, 1657–67, wydanie polskie 1995). Jesienią 1649 wyjechał do Sztokholmu na zaproszenie królowej szwedzkiej Krystyny. Nie wytrzymał jednak surowego klimatu północy (nawykły do wylegiwania się w ciepłym łożu) i po kilku miesiącach 11 II 1650 zmarł.
Główne dzieła
Swe główne dzieła Descartes napisał w Holandii. W 1633 zakończył wielki traktat o świecie, zawierający wyniki jego badań przyrodniczych; jednak potępienie Galileusza przez inkwizycję rzymską wstrzymało go od publikacji; poźniej (1637) ogłosił część tego traktatu (La dioptrique, Les météores, La géométrie) poprzedzoną wstępem metodologicznym pt. Rozprawa o metodzie właściwego kierowania rozumem i poszukiwania prawdy w naukach (wydanie polskie 1878, 1909, 1950, 2002), który stał się najsłynniejszym jego dziełem (inną część traktatu o świecie wraz z uzupełniającą ją rozprawą z 1648 — Człowiek. Opis ciała ludzkiego — opublikowano już po śmierci Descartes’a, 1664, wydanie polskie 1989). Później ukazały się dalsze pisma: Medytacje o pierwszej filozofii (1641, wydanie polskie 1958, 2001), Zasady filozofii (1644, wydanie polskie 1960, 2001), Namiętności duszy (1648, wydanie polskie 1958). Po śmierci opublikowano m.in. Opuscula posthuma (1701), a wśród nich Prawidła kierowania umysłem, napisane 1630 (wydanie polskie 1958). Objaśnienie pewnych szczegółowych, lecz ważnych zagadnień filozofii Descartes’a, zawiera jego korespondencja: Listy do Regiusa (wydane 1657, wydanie polskie 1996), List do Voetiusa (wydane 1657–67, wydanie polskie 1998).
Rozwój myśli
W rozwoju myśli Descartes’a można wyróżnić 2 okresy: do 1637 (wydanie Rozprawy o metodzie) prezentował on zasadniczo naukową postawę, poźniej (Medytacje...) szukał metafizycznych podstaw dla nauki, nie porzucając jednakże swych dotychczasowych zainteresowań.
Matematyka i fizyka. Pierwszy okres życia poświęcił w dużej mierze matematyce i fizyce. Dorobek Descartes’a w dziedzinie matematyki jest zawarty w dziele Géometrie (1637). Stworzył w nim podstawy geometrii analitycznej, pokazując, że związki między obiektami geometrycznymi można wyrazić przez związki liczbowe (współrzędne kartezjańskie). Podał pierwszą systematyzację krzywych dających się opisać równaniami algebraicznymi — w zależności od stopnia tych równań; zbadał kilka interesujących krzywych (Kartezjusza liść, owal Kartezjusza). Zajmował się także równaniami algebraicznymi — stwierdził, że równanie algebraiczne stopnia n może mieć nie więcej niż n pierwiastków rzeczywistych, znalazł sposób znajdowania liczby dodatnich i ujemnych rozwiązań (tzw. reguła znaków), podał nową metodę rozwiązywania równań czwartego stopnia; wprowadził używany do dziś sposób oznaczania wielkości zmiennych i niewiadomych ostatnimi literami alfabetu (z, y, x, t itd.), parametrów i współczynników zaś — początkowymi (a, b, c itd.); jako jeden z pierwszych używał wykładników do zapisu potęg.
Descartes był jednym z prekursorów fizyki klasycznej; prowadził badania w zakresie optyki geometrycznej, m.in. sformułował prawa odbicia i załamania, wyjaśnił także wiele zjawisk atmosferycznych, m.in. tworzenie się tęczy. Uważał, że w przyrodzie zachowana jest ilość ruchu, której miarą był według Descartes’a iloczyn masy i prędkości (obie wielkości traktował jako skalary, wobec tego nie było to równoważne obecnemu sformułowaniu zasady zachowania pędu). W dziele Zasady filozofii podał fizyczną teorię Wszechświata, formułując 10 podstawowych praw przyrody, z których 2 pierwsze zawierają zasadę bezwładności, co później znalazło wyraz w 1. zasadzie dynamiki Newtona. Wyobrażał sobie, że materia we Wszechświecie znajduje się w ruchu, w wyniku którego formują się wiry; np. Słońce było według Descartes’a środkiem potężnego wiru materii, w którym planety poruszają się na podobieństwo ździebeł trawy w wirze wody, a każda planeta miała być środkiem wtórnego wiru, w którym poruszały się księżyce. Teoria wirów była próbą wyjaśnienia zjawisk ruchu odbywającego się we Wszechświecie za pomocą tych samych praw, jakie obserwuje się na Ziemi.
W tym samym okresie (1630) sformułował też teologiczną, choć mającą w istocie naukowe znaczenie, teorię prawd wiecznych (tzn. oczywistości logiczne, istot rzeczy, praw fizycznych). Wbrew panującej wówczas koncepcji F. Suareza, uznającej prawdy wieczne za konieczne i niezależne od woli bożej (choć konsubstancjonalne z Bogiem), Descartes — w imię całkowitej niezależności boskiego absolutu — głosił, że prawdy te zostały stworzone w sposób wolny i są wynikiem boskiego wyboru. Taka woluntarystyczna koncepcja uwydatniła przygodność bytu stworzonego, uwolniła fizykę od teologii i pozbawiając przyrodę sankcji metafizycznej nadała jej charakter operacyjny, podatny na eksplorację uczonego. Zwieńczenie tego okresu stanowił wykład idei metodycznego postępowania badawczego (wątpienie metodyczne we wszelkie dotychczasowe źródła wiedzy, systematyka kolejnych kroków dowodowych, analiza i dedukcja, ideał prostoty, jasności i wyraźności każdej treści myślowej), mającego umożliwić zbudowanie jednej uniwersalnej nauki.
Cogito
W drugim okresie, wychodząc od wątpienia metodycznego, Descartes poszukiwał „archimedesowego punktu”, niepodważalnego i pewnego fundamentu wiedzy. Odnalazł go w słynnej formule cogito, która utraciła tu jednak swój logiczny (analogiczny do figury sylogizmu) charakter, jaki miała jeszcze w Rozprawie o metodzie (cogito ergo sum ‘myślę więc jestem’) i brzmiała: „powiedzenie ‘Ja jestem, ja istnieję’, musi być prawdą, ilekroć je wypowiadam lub pojmuję umysłem”. Według F. Alquié, Descartes odnalazł tu fundament absolutnej pewności nie w samych regułach myślenia, zakwestionowanych przez radykalną hipotezę potężnego demona (antycypującą współczesną metodologię falsyfikacjonizmu), który może celowo nas zwodzić, ingerując w sam proces myślenia, lecz w bezpośredniej intuicji rozumowej, mającej charakter pewności egzystencjalnej. W dalszych poszukowaniach Descartes uznał myślące „ja” za „rzecz myślącą” (świadomość), dostępną poznaniu w sposób bezpośredni, różną od ciała, które jest dostępne poznaniu albo przez idee mętne i niewyraźne, czyli idee pobudzeń zmysłowych (na tym etapie badań ciągle jeszcze niewiarygodnych, bo objętych klauzulą metodycznego wątpienia), albo tylko jako abstrakcyjna natura prosta, o jednym „geometrycznym” atrybucie rozciągłości, a więc dostępne tylko pojęciowo, od strony intelektualnej, a nie co do swej egzystencji. Wyniknął z tego radykalny dualizm substancji myślącej i cielesnej, który według Descartes’a jest przekroczony jedynie w przypadku człowieka, gdzie dusza i ciało oddziałują na siebie za pośrednictwem specjalnego gruczołu mózgowego — szyszynki. Rozstrzygnięcia wymagał jednak jeszcze problem rzeczywistego istnienia substancji cielesnej (rzeczy) poza myśleniem i pochodzenia błędów w myśleniu. Pierwszy problem Descartes rozwiązał odwołując się do koniecznej prawdomówności Boga, którego istnienie dowiódł opierając się na idei nieskończoności zawartej w umyśle, a zarazem przekraczającej jego możliwości pojęciowe i wytwórcze (dowód psychologiczny). Dowód ten, odwołując się do werbalnej i skrajnie spekulatywnej terminologii scholastycznej, okazał się (wedle interpretacji Alquié’ego) ostatecznie tylko dydaktycznym rusztowaniem wiodącym czytelnika Medytacji... do uchwycenia w bezpośredniej intuicji pewności istnienia desygnatu idei nieskończoności, czyli Boga. Intuicja ta ma dotyczyć tylko pewności samego istnienia, a nie jakiejś wiedzy o naturze Boga, bo tylko tak można wytłumaczyć, że Descartes traktuje z jednej strony ideę Boga jako „najbardziej jasną i wyraźną”, z drugiej natomiast mówi, że „mogę nie rozumieć tego, co nieskończone; albo, że są w Bogu niezliczone rzeczy, których w żaden sposób nie mogę zrozumieć, ani może nawet myślą dotknąć”; tylko dzięki takiej interpretacji można też obronić Descartes’a przed trywialnym zarzutem błędnego koła, wykazującym, że najpierw Descartes odkrywa autonomiczną pewność cogito, a przy dowodzeniu istnienia Boga ten pierwszy pewnik deprecjonuje, mówiąc, że „jest we mnie w jakiś sposób na pierwszym miejscu ujęcie tego, co nieskończone, czyli ujęcie Boga przed ujęciem mnie samego”. W istocie idee cogito i Boga to idee zupełnie innego rodzaju niż wszystkie inne idee „przedmiotowe” — dostarczają one poczucia absolutnej egzystencjalnej pewności łącznie, jako swego rodzaju doznanie samego bytu. Wszystkie inne idee — w tym idee tworów abstrakcyjnych (matematycznych) i idee przedmiotów cielesnych (fizycznych) — domagają się gwarancji swego egzystencjalnego zakorzenienia. I właśnie w odniesieniu do substancji cielesnej taką gwarancję stanowi Bóg, który dając ludziom przekonanie o realnym istnieniu treści ich idei nie mógł — jako istota doskonała — ich zwieść.
Drugi problem rozwiązał Descartes odwołując się do różnych zakresów woli i rozumu: wola ludzka jest nieskończona (i w tym podobna do Boga), a rozum jest skończony. Błąd wynika z tego, że wola w sposób wolny kieruje się ku celom, których rozumem człowiek nie ogarnia. Descartes przedstawił więc w Medytacjach... program nauki o świecie opartej na swoistej, nowej metafizyce. Była to metafizyka doświadczenia wewnętrzne (traktowana jednak intelektualistycznie, jako „wgląd umysłu”) o charakterze egzystencjalnym, a więc paradoksalnie „bezprzedmiotowa”, bo będąca afirmacją samego istnienia nieskończonego bytu, a nie spekulacją dotyczącą jego przymiotów.
Wpływ na potomnych
Odziaływanie Descartes’a na późniejszy rozwój filozofii i kultury nowożytnej było olbrzymie i wielostronne. Pokolenie jego następców starało się rozwiązać problem dualizmu. Doprowadziło to w efekcie do powstania okazjonalizmu, systemu B. Spinozy i G.W.F. Leibniza, mechanistycznej wizji przyrody, a także oświeceniowego deizmu. Pokolenia późniejsze tworzyły swoje koncepcje przede wszystkim w horyzoncie 3 idei kartezjańskich: idei metody, cogito i wolności. Idea metody zaowocowała w czasach nowożytnych tendencjami scjentystycznymi, idea cogito otworzyła drogę filozofii podmiotu, a także nowej, nieprzedmiotowej metafizyce, zaś idea wolności zrodziła tendencje woluntarystyczne i egzystencjalistyczne. W końcu XX w. pojawiła się także tendencja, żeby w związku z obyczajem Descartes’a przedkładania swoich prac krytykom (Rozprawa... i Medytacje...) i łączenia swoich odpowiedzi na zarzuty z pierwotnym tekstem, dopatrywać się w tej procedurze specjalnej struktury myślowej przebiegającej w porządku „zarzut–odpowiedź” i wobec tego widzieć Descartes’a nie samotnego, medytującego myśliciela, lecz uznać go za klasyka zbiorowej pracy naukowej, przebiegającej współcześnie w wielostronnym, krytycznym dialogu.
Jacek Migasiński
Bibliografia
Oeuvres, vol. 1–12, Paris 1897–1913.
Ilustracje
Dwór królowej Szwecji, Krystyny — po prawej scena, w której Descartes przedstawia zasady geometrii, obraz L.M. Dumesnila — Muzeum w Wersalu fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia