archeologia
 
Encyklopedia PWN
archeologia
[gr. archḗ‘zasada’, ‘podstawa’, ‘starożytny’, ‘dawny’, lógos ‘słowo’, ‘nauka’],
nauka historyczna badająca przeszłość dawnych społeczeństw (głównie na podstawie wykopalisk), źródłoznawcza dziedzina szeroko pojmowanej historii (łącznie z prahistorią).
W starożytnej Grecji była rozumiana jako nauka o przeszłości społeczeństw ludzkich. Od XVII w. termin ponownie wprowadzony na oznaczenie nauki o przeszłości poznawanej na podstawie badań materialnych pozostałości działań ludzkich (archeologiczne źródła). Generalnie dzieli się na archeologię pradziejową lub prahistorię, czyli dzieje społeczności ludzkich nieznających pisma, i archeologię historyczną — dzieje społeczności znanych ze źródeł pisanych, wyróżnia się w niej: archeologię starożytnych organizmów państwowych (Egiptu, Grecji, Rzymu), archeologię wielkich grup etnicznych (Słowian, Celtów, Germanów) oraz archeologię wielkich religii świata. Dzieli sie też archeologię według kryteriów geograficznych (archeologia kontynentów, śródziemnomorska, Polski), chronologicznych (paleohistoria, archeologia starożytna, archeologia średniowieczna, archeologia czasów nowożytnych), metod badawczych i rodzaju środowiska, w którym występują źródła archeologiczne (archeologia lotnicza, archeologia podwodna, archeologia wysokogórska, archeologia arktyczna, archeologia miast).
W 1831 Ch.J. Thomsen wyróżnił, wzorem Lukrecjusza, 3 etapy rozwoju narzędzi pracy, według podstawowych surowców, z których je wykonywano. Nadał im rangę i nazwę epok chronologicznych — kamienia, brązu i żelaza; ten pierwszy podział chronologiczny pradziejów z późniejszymi uzupełnieniami (starsza, środkowa i młodsza epoka kamienia) bywa używany do dzisiaj. Na przełomie XIX i XX w. archeologia osiągnęła status samodzielnej dyscypliny naukowej i jest nauczana w większości uniwersytetów świata (w krajach anglosaskich wchodzi w zakres antropologii kulturowej). Do lat 20. bieżącego stulecia trwało precyzowanie kanonu metodycznego archeologii. Za najbardziej reprezentatywną uznaje się metodę archeologicznych badań wykopaliskowych, której stosowanie umożliwia poprawne rozpoznanie, wydobycie i ocenę wartości źródeł archeologicznych. Pozostałe metody badań dzieli archeologia z wieloma dyscyplinami nauki i techniki. Do podstawowych zadań archeologii należy: ustalenie wieku odkrywanych źródeł archeologicznych, badanie ich pierwotnej funkcji i rekonstrukcja rozwoju w czasie i przestrzeni. Jednym z podstawowych pojęć archeologii jest archeologiczna kultura, grupująca formalnie zespoły źródeł archeologicznych, odznaczających się podobieństwem, interpretująca pierwotny związek wspólnot ludzkich znajdujących się w zasięgu wspólnych oddziaływań środowiska geograficznego i społecznego. Po zaledwie stuletnich badaniach archeologii udało się udowodnić, że kolebką ludzkości była Afryka, i określić czas uczłowieczenia hominidów na ok. 2 mln lat. Prześledzono stopniowe opanowywanie kontynentów przez człowieka, odkryto zupełnie zapomniane kultury myśliwskie świata z ich pozostałościami artystycznymi (malowidła, ryty, rzeźby w jaskiniach i schroniskach skalnych). Trwają badania dotyczące wynalezienia rolnictwa i hodowli zwierząt. Wyraźnie jest zarysowane centrum bliskowschodnie tych procesów gospodarczych, 10 tysięcy lat temu formowały się tam pierwsze wioski rolnicze, a 3 tysiące lat później pierwsze miasta. Trwają badania i poszukiwania podobnych centrów w południowo-wschodniej Azji i Mezoameryce. Badania archeologii przyczyniły się do ujawnienia początków kultury starożytnych organizmów państwowych: sumeryjskiego, babilońskiego, asyryjskiego, hetyckiego, staroegipskiego, egejskich i wczesnohelladzkich, chińskich i induskich. Podobne ustalenia rysują się obecnie w odniesieniu do obszarów Ameryki Środkowej oraz Andów Peruwiańskich i Chilijskich.
W Polsce pierwsza katedra archeologii powstała w Krakowie 1867, kierował nią J. Łepkowski. Na przełomie XIX i XX w. znanymi postaciami, działającymi w archeologii, byli: K. Hadaczek we Lwowie, W. Demetrykiewicz w Krakowie, E. Majewski w Warszawie. Zabytki archeologiczne w zbiorach polskich były wówczas datowane i klasyfikowane zgodnie z ówczesnymi standardami europejskimi. Po odzyskaniu niepodległości 1918 katedry archeologii pradziejowej objęli: w Poznaniu — J. Kostrzewski, w Krakowie — W. Demetrykiewicz, po nim J. Żurowski, T. Sulimirski, w Warszawie — E. Majewski, następnie W. Antoniewicz, we Lwowie — L. Kozłowski. Konieczność zorganizowania ochrony zabytków spowodowała powstanie 1920 Państwowego Grona Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych. Silnymi ośrodkami muzealnictwa archeologicznego były: Warszawa, Poznań, Kraków. Katedry archeologii klasycznej istniały w Krakowie, we Lwowie oraz w Warszawie, gdzie działał K. Michałowski, który wprowadził archeologię klasyczną na forum międzynarodowe, podejmując z Francuzami badanie w Idfu w Egipcie. Archeolodzy pradziejowi w okresie międzywojennym podjęli próbę uogólnienia zdobytych materiałów i opracowania syntezy: ogólnopolskiej, większych i mniejszych regionów oraz poszczególnych okresów i kultur. Podejmowano wykopaliska, z których najbardziej są znane: w Biskupinie, Brześciu Kujawskim, Gnieźnie, na Kopcu Krakusa w Krakowie, w Tropiszowie i Złotej. Zarysowała się tendencja do badań interdyscyplinarnych. II wojna światowa spowodowała w archeologii szkody i zniszczenia. Jednak w wielu miastach europejskich dotarto do założeń i warstw zajętych uprzednio przez zabudowę. Nastąpił rozwój archeologii średniowiecznej, a następnie tzw. przemysłowej i ogólnie historycznej. W Polsce po wojnie powstały nowe ośrodki naukowe, m.in. w Łodzi, we Wrocławiu, Toruniu i Lublinie. Część archeologów stosowała marksistowską metodologię. W 1946 W. Hensel publikacją Potrzeba wielkiej rocznicy wezwał do uczczenia tysiąclecia państwa polskiego, m.in. odpowiednimi badaniami archeologicznymi. W 1949 powstało Kierownictwo Badań nad Początkami Państwa Polskiego. Na dużą skalę podjęto badania w miejscach najważniejszych dla powstającego państwa polskiego. Nastąpił rozwój archeologii średniowiecznej, pradziejowej i śródziemnomorskiej. Obecnie prace badawcze koordynuje Instytut Archeologii i Etnologii PAN (dawna nazwa Instytut Historii Kultury Materialnej PAN). Ostatnim wielkim przedsięwzięciem jest tzw. Archeologiczne Zdjęcie Polski, które ma na celu zewidencjonowanie wszystkich stanowisk archeologicznych w Polsce. Archeolodzy polscy prowadzą prace wykopaliskowe i uczestniczą w międzynarodowych programach badawczych w Europie, Afryce, Azji, Ameryce Północnej i Południowej, poczynając od paleolitu do czasów nowożytnych. W kraju bada się co roku około kilkudziesięciu stanowisk archeologicznych; badań dokonują placówki PAN, katedry uniwersyteckie, muzea, służba konserwatorska.
Bibliografia
W. HENSEL Archeologia żywa, wyd. 2 Warszawa 1983;
A. ABRAMOWICZ Dzieje zainteresowań starożytniczych w Polsce, cz. 1–2 Wrocław 1983–87.
Ilustracje
Stonehenge (Wielka Brytania)fot. A. Guranowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Nazca kultura, zmumifikowane szczątki, 400 p.n.e.–600 n.e. (Peru)fot. J. Makowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Giza, Wielki Sfinks i piramidy (Egipt)fot. D. Bagińska/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Bajda k. Petry, fragment chaty z okresu neolitu preceramicznego (Jordania) fot. P. Bieliński/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Krąg kamienny i dolmen na terenie Carrowmore Megalithic Cemetery (Irlandia)fot. C. Janczyn/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Topory kamienne, neolit, Muzeum Archeologiczne, Warszawafot. M. Dąbski, M. Kowalewski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia