strajk
 
Encyklopedia PWN
strajk
[ang.],
zbiorowe, dobrowolne, okresowe zaprzestanie podstawowych czynności w procesie pracy lub nauki przez grupę albo zbiorowość społeczną w celu wymuszenia realizacji jej żądań przez ośrodek nadrzędny lub grupę kierującą jej działalnością (właściciela przedsiębiorstwa, organy władz państwowych), najczęściej przerwanie pracy przez pracowników najemnych w celu poprawy warunków pracy i wynagrodzenia za nią; podejmowane głównie przez robotników przemysłowych, zwalczane przez właścicieli przedsiębiorstw (lokaut, zatrudnianie innych pracowników, tzw. łamistrajków, interwencje sił porządkowych, w tym wojska).
Wyróżniamy rodzaje strajków w zależności od: 1) genezy — strajk żywiołowy, dziki (kierownictwo strajku kształtuje się po jego rozpoczęciu) lub zorganizowany (rozpoczynany głównie przez związki zawodowe); 2) charakteru postulatów — ekonomiczny (żądania dotyczą materialnych podstaw istnienia grupy — czasu i warunków pracy, wysokości płac) i polityczny (postulaty dotyczące zmian polityki władz państwowych lub ustroju państwa, obrony podstawowych wolności i praw obywatelskich); 3) uczestników — robotniczy (w tym robotników rolnych), rzemieślniczy, chłopski, studencki, szkolny (uczniów), nauczycielski, ogólnospoł. (w strajku uczestniczą różne grupy społeczno-zawodowe); 4) podstawy prawnej — legalny lub nielegalny (w przypadku braku prawa do strajku albo nieprzestrzegania obowiązujących przepisów prawa); 5) zasięgu terytorialnego — pojedynczy, fabryczny (obejmujące załogę jednego przedsiębiorstwa lub jej część), branżowy (pracowników jednej grupy zawodowej), lokalny, powszechny (generalny, ogólnokrajowy); 6) formy strajku — zwykły (zaprzestanie pracy i opuszczenie zakładu), okupacyjny, zwany również polskim, stosowany w Polsce od lat 30. XX w. w kopalniach węgla (przerwanie pracy i pozostanie w przedsiębiorstwie m.in. w celu niedopuszczenia do zatrudnienia in. pracowników), włoski (pracownicy pozostają w przedsiębiorstwie i zwalniają tempo pracy), czarny (strajkujący zaprzestają podstawowych prac decydujących o istnieniu przedsiębiorstwa, m.in. wyłączają pompy odwadniające w kopalniach, wygaszają wielkie piece w hutach, zaprzestają karmienia zwierząt w gospodarstwach rolnych), głodowy, najczęściej połączony z okupacyjnym (strajkujący nie przyjmują pożywienia z wyjątkiem napojów), ostrzegawczy (krótkotrwałe przerwy w pracy w celu wymuszenia realizacji postulatów bez rozpoczynania strajku właściwego), solidarnościowy (popierający strajk lub inną formę nacisku w innych przedsiębiorstwach lub instytucjach), demonstracyjny, protestacyjny (zwykle krótkotrwały, podejmowany przeciwko decyzjom właściciela przedsiębiorstwa lub polityce władz państwowych).
Prawo do strajku. Ma podwójny wymiar: indywidualny i zbiorowy; indywidualny jest prawem jednostki do decydowania o uczestnictwie w strajku lub odmowie udziału. Dobrowolność obowiązuje we wszystkich stadiach trwania strajku (od czynności przygotowawczych, aż do biernego uczestnictwa). Źródło indywidualnego prawa do strajku nie jest rozumiane jednolicie; występuje w: 1) normach prawa stanowionych przez państwo; 2) konstytucyjnie zagwarantowanych prawach obywateli do zrzeszania się, wstępowania do związków zawodowych, organizowania akcji zbiorowych; 3) osiągniętym stopniu rozwoju cywilizacyjnego i kulturowego, zapewniającego jednostkom i grupom społecznym możność publicznego wyrażania poglądów, organizowania się, jawnego wyrażania protestu. W większości rozwiniętych krajów prawo to nie zależy od przynależności do związku zawodowego, lecz jest uprawnieniem wynikającym ze społeczno-prawnego statusu pracownika. Prawna ochrona indywidualnej decyzji o uczestnictwie w strajku ogranicza się do zakazów stosowania bezprawnych środków presji w celu skłonienia do udziału w strajku. Na podstawie norm międzynarodowego prawa pracy, a głównie konwencji i zaleceń MOP oraz rozwiązań przyjętych w ustawodawstwach państwowych, prawo do strajku przysługuje także innym grupom społecznym, zwłaszcza rolnikom, urzędnikom administracji publicznej, a nawet funkcjonariuszom organizacji paramilitarnych (policji, żandarmerii, służby więziennej); może być jednak ograniczone na podstawie przepisów prawa, regulujących sposoby rozstrzygania sporów zbiorowych pracy i realizowania prawa do strajku; stanowią one podstawę do pozbawienia niektórych grup zawodowych (głównie urzędników administracji publicznej i funkcjonariuszy służb paramilitarnych) prawa do strajku; MOP uznaje takie ograniczenia za dopuszczalne, jeżeli wynikają z ustalonej w danym kraju tradycji lub specyfiki warunków.
W II RP, z punktu widzenia prawnego, strajk był legalną formą walki; normatywną podstawą prawa do strajku był art. 108 Konstytucji marcowej 1921 o wolności koalicji, tzn. organizowania zgromadzeń, zawiązywania stowarzyszeń i związków; brakowało jednak szczegółowego uregulowania prawnego strajku w ustawodawstwie z tego okresu. Po II wojnie światowej prawo do strajku zostało zapisane w ustawie z 1982 o związkach zawodowych; obecnie — w ustawie z 23 V 1991 o rozwiązywaniu sporów zbiorowych; na podstawie tej ustawy wprowadzono ograniczenia w prawie do strajku: 1) niedopuszczalne jest zaprzestanie pracy na tych stanowiskach, urządzeniach i instalacjach, na których zaniechanie pracy stanowi zagrożenie dla życia i zdrowia ludzkiego lub bezpieczeństwa państwa; 2) wskazanie organów władzy i administracji publicznej, w których niedopuszczalne jest organizowanie strajków (Urząd Ochrony Państwa, policja, wojsko, sądy, prokuratura, organy administracji rządowej i samorządowej).
W innych państwach (np. Francji, Holandii, Belgii) ograniczenia prawa do strajku mają nieco mniejszy zakres. W Niemczech prawo do strajku jest zapisane w konstytucji z 1949, a dodatkowo potwierdzone i rozszerzone w noweli do konstytucji z 1968, która stwierdza m.in., że prawo do strajku nie może być ograniczone nawet w okresie stanu wyjątkowego zarządzonego w związku z zagrożeniami zewnętrznymi lub wewnętrznymi państwa; także w konstytucji włoskiej z 1947 i konstytucji francuskiej z 1958 są zagwarantowane prawa do strajku, a szczegółowo uregulowane w ustawach, w których określono zasady rokowań zbiorowych oraz ustanowiono liczne — fakultatywne lub obligatoryjne — instytucje mediacji (rozjemstwa), arbitrażu społecznego; w USA prawo do strajku (z wyłączeniem jednak urzędników służby cywilnej) wynika z tzw. ustawy Wagnera z 1935 (National Labour Relations Act), która chociaż nie zawiera żadnych szczegółowych unormowań dotyczących strajku, to jej główne znaczenie sprowadza się do ustawowego potwierdzenia ustalonego stanu swobód związkowych; istotne ograniczenia w prawie do strajku wprowadziła ustawa Tafta–Hartleya z 1947; na praktykę organizowania strajku istotny wpływ wywiera także orzecznictwo sądów, a zwłaszcza Sądu Najwyższego USA, które kształtuje dozwolone i zakazane metody akcji strajkowych, głównie dotyczących tzw. pikiet.
Strajk jest działaniem zbiorowym, podczas którego jednostki są względem siebie solidarne, podporządkowują się decyzjom i zaleceniom kierowniczego centrum; strajk jako instrument presji psychicznej powinien być zawsze działaniem racjonalnym, a jego organizacja powinna być powierzona określonemu związkowi zawodowemu lub innemu, powołanemu doraźnie przez pracowników, organowi kierowniczemu. Realizacja indywidualnego prawa do strajku następuje w formie uchwały jednego z wymienionych organów. Następuje przeniesienie praw indywidualnych na rzecz innego podmiotu prawa. Określenie w przepisach sposobu realizacji prawa do strajku uzasadnia podział strajków na: legalne (tzn. zgodne z prawem) i tzw. dzikie (niezgodne z prawem). W Polsce za obowiązujące przesłanki legalności strajków można m.in. uznać: 1) ogłoszenie strajku dla obrony praw i interesów, które zostały określone w ustawie; 2) identyczność żądań określonych we wniosku inicjującym zatarg zbiorowy pracy z celami ogłoszonego strajku; 3) przestrzeganie ustawowych zakazów strajku; 4) nieprzekraczanie czasowych limitów strajków ostrzegawczych i solidarnościowych; 5) stosowanie metod (technik) strajku, które nie są sprzeczne z porządkiem organizacyjnym w zakładzie pracy i powszechnymi normami porządku. W innych krajach warunki legalności strajku mogą być szersze lub węższe, np. w Niemczech i Włoszech zakazuje się tzw. strajków politycznych (skierowanych przeciwko państwu i jego organom); w Niemczech zakazane są też strajki solidarnościowe i tzw. sympatyzujące. Strajk powinien być przerwany lub zawieszony, gdy osiągnięcie głównego celu okazało się niemożliwe lub bezprzedmiotowe, chociaż prawo polskie i wielu innych państw nie ustanawia limitów czasowych strajku ekonomicznego. Za naruszenie ustawowych warunków realizacji prawa do strajku jego organizatorzy, a także bierni uczestnicy mogą ponosić odpowiedzialność karną, organizatorzy zaś — nawet odpowiedzialność odszkodowawczą (materialną) w stosunku do osób, które doznały szkód w następstwie strajku lub jeśli strajk był przeprowadzony niezgodnie z prawem. Udział pracownika w strajku zorganizowanym zgodnie z prawem nie stanowi — wg prawa polskiego, a także innych państw — naruszenia przez pracownika zobowiązań wobec pracodawcy i nie uzasadnia stosowania wobec niego środków dyscyplinarnych lub represyjnych. Podstawowym środkiem walki pracodawców z tzw. nielegalnymi strajkami jest w niektórych krajach lokaut (ang. lock out); polega on na natychmiastowym rozwiązaniu indywidualnych stosunków pracy z wszystkimi pracownikami strajkującymi lub faktycznym zamknięciu zakładu; prawo polskie nie uznaje lokautu za dozwolony sposób walki ze strajkami. Ważnym źródłem informacji o zalecanych sposobach wykonywania prawa do strajku są także zalecenia i opinie wyspecjalizowanych organów MOP, a głównie jej organu — Komitetu Wolności Związkowych.
Strajki na ziemiach polskich. Żywiołowe bunty i zbiorowe odmowy pracy (tzw. zmowy) w celu wymuszenia zmiany warunków pracy i wynagrodzenia za nią wybuchały w miejskich środowiskach czeladniczo-wyrobniczych od średniowiecza, np. w XIV w. w Krakowie; później pracę porzucali m.in.: tragarze portowi w Elblągu (1767), czeladnicy w Krakowie (1776–77), tracze w Gdańsku (1785); powstające środowiska proletariatu przemysłowego wykorzystywały strajk jako najostrzejszą formę walki o zmianę warunków pracy, płacy, zamieszkania — 1793 tkacze na Dolnym Śląsku, 1795 górnicy kopalń państwowych na Górnym Śląsku, 1810 postrzygacze sukna w Bielsku, 1811 górnicy w Wieliczce, 1824 robotnicy manufaktury włókienniczej K.G. Maya w Warszawie i budowniczowie zakładu płócienniczego w Łodzi, 1847 tkacze w Supraślu i Choroszczy, 1849–50 robotnicy budujący linie kolejowe w Wielkopolsce. Od połowy XIX w. wybuchały strajki lokalne, obejmujące pracowników najemnych kilku miejscowości, w tym 1844 tzw. powstanie tkaczy śląskich, stłumione przez wojsko. W 1862 pracownicy warsztatów Kolei Warszawsko-Wiedeńskiej w Warszawie strajkowali w rocznicę rozbicia przez władze rosyjskie manifestacji patriotycznej na placu Zamkowym. Od 1868 strajki organizowały powstające związki zawodowe, m.in. 1870 drukarzy we Lwowie; 1873 miał miejsce pierwszy strajk okupacyjny (górnicy w Bytomiu); od 1877 organizowano instytucje gromadzące fundusze strajkowe (kasy oporu). W 1883 strajk włókniarzy w Żyrardowie poparła partia socjalistyczna (I Proletariat); masowe strajki, z udziałem nawet kilkudziesięciu tysięcy osób, wybuchały: 1892 w Łodzi (bunt łódzki), 1895 w Białymstoku, 1897 w Hucie Bankowej. Podczas rewolucji 1905–07 na ziemiach polskich w strajkach powszechnych, połączonych z demonstracjami ulicznymi (I–II, V, X–XI 1905), uczestniczyli przedstawiciele wszystkich środowisk, w tym również uczniowie (strajk szkolny, który przekształcił się w bojkot szkół państwowych); wysuwano żądania ekonomiczne (podwyższenie płac, skrócenie dnia pracy do 8 godzin), polityczne (utworzenie republiki demokratyczno-parlamentarnej) i narodowe (wprowadzenie języka polskiego do urzędów i szkół); w wyniku interwencji policji i wojska podczas największych strajków i demonstracji ginęło po kilkadziesiąt osób. W II RP najwięcej strajków, głównie o podłożu ekonomicznym, miało miejsce 1918–19 (kryzys wojenny), 1923 (okres hiperinflacji) i 1933 (wielki kryzys gospodarczy), większość z nich zakończyła się przyjęciem postulatów strajkujących; strajki polityczne, wymierzone przeciwko polityce władz państwowych, organizowano m.in.: 1923 (krakowskie wydarzenia), 1926 (poparcie przewrotu majowego), 1930 (przeciwko aresztowaniu przywódców Centrolewu), 1937 (strajki nauczycieli i chłopski, mający formę blokady dróg dojazdowych do miast i wstrzymania dowozu żywności). Podczas II wojny światowej z powodu terroru władz okupacyjnych stosowano głównie sabotaż („żółwie” tempo pracy, zła jakość wyrobów); krótkotrwałe strajki miały miejsce m.in. 1939–40 w kopalniach śląskich, hucie Ludwików w Kielcach, warsztatach tramwajowych w Warszawie, 1941 w fabryce Avia, 1943 piaskarzy w Krakowie. W 1945–46 strajki wybuchały w dużych ośrodkach miejskich (Śląsk, Wybrzeże, Łódź), głównie przeciwko złej aprowizacji; od 1947 przejęcie przez państwo całkowitej kontroli nad większością gałęzi gospodarki doprowadziło do nadania strajkom charakteru politycznego, jednocześnie terror władz komunistycznych (które uznawały strajk za przestępstwo polityczne) spowodował ograniczenie ich liczby i zasięgu (żywiołowo wybuchające strajki były likwidowane za pomocą represji i realizacji części najbardziej oczywistych postulatów strajkujących); 1951 strajkowali górnicy w Zagłębiu Dąbrowskim. Od 1956 masowe, żywiołowe strajki w wielkich ośrodkach przemysłowych stały się głównym narzędziem przeciwstawiania się pracowników najemnych polityce gospodarczej władz państwowych (często bezpośrednim powodem strajków były podwyżki cen żywności) i ustrojowi politycznemu (pośrednio zawarte w postulatach), m.in. poznański czerwiec 1956, październikowe przesilenie polityczne 1956 w Polsce, grudniowy bunt robotniczy 1970 w Polsce, czerwcowy protest robotniczy 1976; niektóre przekształcały się w żywiołowy bunt społeczny, tłumiony przez siły porządkowe oraz oddziały WP z użyciem broni palnej (1956 w Poznaniu i 1970 na Wybrzeżu zginęło po kilkadziesiąt osób, kilkaset — rannych). W 1968 strajkowali studenci większości uczelni wyższych, żądając m.in. swobód demokratycznych (marzec 1968 w Polsce). W 1980 największa fala strajków okupacyjnych w całym kraju dała początek ogólnonarodowemu ruchowi społecznemu (Solidarność); 1980–81 często dopiero strajk o różnorodnych formach i różnym zasięgu terytorialnym lub groźba jego zorganizowania (pogotowie strajkowe) zmuszał władze państwowe do podejmowania negocjacji i do zmiany polityki w rozmaitych dziedzinach życia społecznego. W okresie stanu wojennego w Polsce 1981–83 strajki okupacyjne w wielkich przedsiębiorstwach przemysłowych były likwidowane przez siły porządkowe (ZOMO) i oddziały wojskowe uzbrojone w transportery opancerzone i czołgi (XII 1981 kopalnia Wujek — zginęło 9 górników); uczestników strajku usuwano z pracy, więziono. W 1988 kolejna fala strajków przyczyniła się do podjęcia negocjacji Okrągłego Stołu. Od 1989 większość strajków ma charakter ekonomiczny (postulaty dotyczą głównie podwyżek płac, wsparcia przedsiębiorstw zagrożonych upadłością); dominującą formą pozostaje strajk okupacyjny, jednocześnie część strajkujących podejmuje strajk głodowy; zachowanie przewagi własności państwowej w niektórych gałęziach przemysłu i usług, m.in. górnictwie, komunikacji kolejowej, służbie zdrowia i oświacie nadaje strajkom powszechnym i branżowym charakter polityczny (strajk zmusza władze państwowe do zmiany polityki gospodarczej lub społecznej).
Ilustracje
Stocznia Gdańska, brama stoczni podczas strajku, sierpień 1980fot. Archiwum Dokumentacji Mechanicznej
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia