erupcja
 
Encyklopedia PWN
erupcja
[łac. eruptio ‘wybuch’, ‘wypad’],
geol. proces wydobywania się na powierzchnię Ziemi i do atmosfery produktów działalności wulkanicznej, pot. — wybuch wulkanu.
W erupcjach centralnych, współcześnie najczęstszych, materiał wulkaniczny wydobywa się punktowo, gromadząc się wokół krateru wulkanicznego w postaci stożka, tarczy, kopuły lub protruzji (czopu zestalonej lawy wyciskanego z krateru pod wpływem ciśnienia magmy); produktem ich może być lawa, materiały piroklastyczne lub lawa i materiały piroklastyczne; erupcje linearne zachodzą z otwartych szczelin w skorupie ziemskiej (długość do kilkudziesięciu km); produktem ich jest głównie lawa, zazwyczaj wydobywająca się spokojnie, bez wybuchów; obecnie występują głównie na obszarach grzbietów śródoceanicznych i położonych w ich zasięgu wysp (m.in. Islandii); w ubiegłych epokach geologicznych dostarczały pokaźnych ilości law bazaltowych tworzących rozległe pokrywy lawowe (trapy), m.in. na Dekanie, Syberii i w południowej Afryce.
Zależnie od środowiska aktywności wulkanicznej rozróżnia się erupcje powierzchniowe (subaeralne), podlodowcowe (subglacjalne) i erupcje podmorskie (w większości przypadków lawowe); te ostatnie są przypuszczalnie dominującym typem erupcji, chociaż ich bezpośrednie przejawy często nie docierają do powierzchni morza; efektem ich jest powstawanie wysp wulkanicznych, zazwyczaj szybko niszczonych przez fale lub kolejne wybuchy; najwięcej erupcji podmorskich rejestruje się obecnie na Oceanie Atlantyckim w okolicach Islandii oraz na Oceanie Spokojnym w okolicach Tajwanu i wysp Tonga. Siła erupcji zależy od ciśnienia składników lotnych uwalnianych podczas wznoszenia się magmy; wysoki stopień sprężenia gazów jest na ogół związany z erupcją law lepkich, które zatykają wylot kanału wulkanicznego, powodując eksplozję. (erupcje eksplozywne). Silne parcie gazów może wywołać lokalne trzęsienie ziemi, a także podniesienie się dna krateru; szczególnie gwałtownym przebiegiem odznaczają się erupcje występujące po długim okresie przerwy aktywności wulkanu; niejednokrotnie dochodzi wówczas do rozsadzenia budowli wulkanicznej, wzniesienia się popiołów wulkanicznych do wysokości kilkudziesięciu km, wyrzucenia bomb wulkanicznych i bloków skalnych na odległość kilkuset m, uruchomienia lawin gruzowych, powstania chmur gorejących oraz wzbudzania fal tsunami przez wybuchy odbywające się na wyspach lub wybrzeżach oceanicznych.
Ilustracje
Wulkan, erupcja na Kamczatce. fot. APN/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia