• Na czasie
    wystąpienie zbrojne AK przeciw Niemcom rozpoczęte 1 VIII w Warszawie. Początkowo plan „Burza” nie przewidywał walk w mieście (obawiano się odwetu niemieckiego), oddziały warszawskie AK miały opuścić Warszawę i podjąć walkę na terenie zachodniego podokręgu Obszaru Warszawskiego AK; 21 VII dowództwo AK podjęło decyzję o podjęciu walki w mieście, w celu opanowania go przed wkroczeniem Armii Czerwonej; 25 VII KG AK wydała rozkaz gotowości do powstania (w całym kraju); od 26 VII trwały zabiegi polskie u aliantów o wsparcie akcji w Warszawie (władze brytyjskie odrzuciły prośbę stwierdzając, iż Warszawa znajduje się w sowieckiej strefie operacyjnej); o podjęciu walki zadecydowały względy polityczne: oddziały AK i struktury Delegatury Rządu RP na Kraj ujawniające się w ramach planu „Burza” były rozbrajane przez władze sowieckie, a ludzie więzieni, również na zachód od linii Bugu; rozpoczął działalność PKWN; uznano, że opanowanie stolicy przez AK i objęcie w niej władzy przez krajowe agendy rządu RP na uchodźstwie zmusi ZSRR do uznania suwerennych praw Polski; 8 VII rząd upoważnił Delegaturę Rządu i KG AK do ogłoszenia powstania w Warszawie w momencie przez nie obranym; 31 VII, po uzyskaniu informacji, że czołgi sowieckie są już na obrzeżach Pragi, KG AK podjęła decyzję (zaaprobowaną przez Delegata Rządu) o rozpoczęciu walki 1 VIII o godzinie 17 (godzina „W”). Siły AK liczyły łącznie ok. 50 tys. żołnierzy, dysponujących 6 tys. sztuk broni palnej, 45 tys. granatów i zapasem amunicji na 2–3 dni walki; jednostki innych organizacji (AL, PAL, KB, NSZ) grupowały ok. 2,5 tys. żołnierzy; garnizon niemiecki liczył prawie 20 tys. dobrze uzbrojonych żołnierzy i policjantów, ponadto w mieście znajdowały się liczne pododdziały jednostek kierowanych na front; Niemcy spodziewali się wybuchu powstania od dawna, od wiosny 1944 umacniali obiekty zajmowane w mieście. Prowadzona w pośpiechu i półjawnie mobilizacja sił powstańczych sprawiła, że rozkaz nie dotarł na czas do części dowódców i oddziałów, a w wielu rejonach miasta doszło do potyczek przed godziną „W”, co zaalarmowało siły niemieckie (odpadł największy atut sił powstańczych — zaskoczenie); powstanie rozpoczęło ok. 23 tys. żołnierzy (tylko 10% uzbrojonych) ogólnym szturmem na rozrzucone po całym mieście niemieckie punkty oporu; dowódcy sił powstańczych: komendant okręgu warszawskiego AK pułkownik A. Chruściel („Monter”). Powstańcy nie zdobyli większości atakowanych obiektów, m.in. dzielnicy z siedzibami władz administracyjnych — pałacu Brühla, i policyjnych — rejonu alei Szucha, Dworca Głównego, Poczty Głównej, Komendy Miasta, Uniwersytetu Warszawskiego, Muzeum Narodowego, elektrowni, Polskiej Wytwórni Papierów Wartościowych, Cytadeli, Dworca Gdańskiego, Domu Akademickiego przy placu Narutowicza, lotnisk na Okęciu i Bielanach, mostów przez Wisłę; ponieśli duże straty — ok. 2 tys. zabitych (Niemcy — ok. 0,5 tys.); opanowali natomiast zwarty zespół dzielnic mieszkalnych w Śródmieściu i mniejsze zespoły budynków w innych dzielnicach; większość oddziałów z Żoliborza, Ochoty i części z Mokotowa wycofała się do podwarszawskich lasów — Puszczy Kampinoskiej, lasów sękocińskich i kabackich, oddziały praskie powróciły do konspiracji; do 4 VIII siły powstańcze kontynuowały ataki, zdobyły kilka ważnych punktów niemieckiego oporu, m.in.: Pocztę Główną, elektrownię, Państwową Wytwórnię Papierów Wartościowych, pałac Blanka, Bank Polski na Bielańskiej; w nocy 4/5 VIII na Żoliborz powróciło zgrupowanie z Puszczy Kampinoskiej. 4 VIII KG AK z powodu braku amunicji zabroniła podejmowania działań ofensywnych; od 3 VIII premier rządu RP na uchodźstwie bez rezultatu prosił Stalina o pomoc wojskową dla powstania; po zmianie stanowiska władz brytyjskich 4 VIII–21 IX samoloty alianckie dokonywały zrzutów broni, amunicji i żywności nad Warszawą i Puszczą Kampinoską; łącznie z południowych Włoch startowało 199 samolotów (94 polskie), które przewiozły 233 t zaopatrzenia (tylko 47 t odebrali powstańcy).
    W wyniku działań w pierwszych dniach powstania wytworzyły się 3 ośrodki walki (Śródmieście z Wolą i Starym Miastem, Dolny Mokotów i Żoliborz), zorganizowane w 3 grupy taktyczne: Śródmieście (dowódca podpułkownik E. Pfeiffer „Radwan”), Północ — obejmującą Stare Miasto, Powązki, Marymont, Żoliborz i Puszczę Kampinoską (podpułkownik K. Ziemski „Wachnowski”), Południe — obejmującą Mokotów, Czerniaków, lasy chojnowskie i kabackie (podpułkownik J. Rokicki „Karol”); siły powstańcze zostały poparte przez ludność cywilną, która spontanicznie pomagała w obronie, budowie umocnień, tworzeniu służb sanitarnych i ratowniczych, zaopatrzeniu w żywność i wodę; jawną działalność w okresie powstania prowadziły władze i organy Polskiego Państwa Podziemnego — KRM, RJN, departament Delegatury Rządu RP na Kraj; audycje nadawała radiostacja „Błyskawica”, harcerze zorganizowali pocztę polową, kontynuowały pracę RGO i PCK (głównie wyżywienie), niesienie pomocy mieszkańcom wspierał Kościół katolicki. Od 5 VIII Niemcy, wykorzystując przybywające nowe oddziały SS, policji, jednostki frontowe i lotnictwo, rozpoczęli natarcie na Woli i Ochocie w celu otwarcia tras komunikacyjnych przez mosty; 5–6 VIII mimo oporu zgrupowania podpułkownika J. Mazurkiewicza „Radosława” (okrążone — przebiło się na Stare Miasto) zdobyli Wolę i odcięli Stare Miasto od Śródmieścia, wymordowali ok. 40 tys. osób cywilnych; 4–11 VIII opanowali Ochotę i również dokonali rzezi ludności; następne uderzenie zostało skierowane na Stare Miasto, zamykające wylot trasy komunikacyjnej na most Kierbedzia; Niemcy, nie mogąc opanować dzielnicy jednym uderzeniem, rozpoczęli systematyczne niszczenie domów atakami artylerii i lotnictwa; po zepchnięciu obrońców w głąb Starego Miasta od 19 VIII rozpoczęli szturm generalny; pomocy obrońcom próbowało udzielić zgrupowanie partyzanckie z Puszczy Kampinoskiej; po niepowodzeniu próby przedarcia się przez Powązki przeszło na Żoliborz i w nocy 19/20 oraz 20/21 VIII, ponosząc duże straty, atakowało bez powodzenia Dworzec Gdański; 25 VIII–1 IX trwała ewakuacja obrońców Starego Miasta kanałami do Śródmieścia (4,5 tys.) i na Żoliborz (0,8 tys.); ludność cywilną (80 tys.) i ciężko ranni (8 tys.) zostali w dużej części wymordowani przez Niemców, pozostałych wywieziono do obozu w Pruszkowie; w innych dzielnicach w sierpniu powstańcy umacniali pozycje obronne, w Śródmieściu zdobyli m.in.: gmach PAST-y, Pałac Staszica, Komendę Policji, budynek YMCA.
    13 VIII władze ZSRR oficjalnie potępiły dowództwo powstania, 15 VIII nie wyraziły zgody na wahadłowy lot zaopatrzeniowy dla Warszawy bombowców amerykańskich połączony z lądowaniem na lotnisku pod Połtawą; ujawnienie światowej opinii publicznej stanowiska rządu sowieckiego w sprawie pomocy dla powstania i upór premiera Wielkiej Brytanii W. Churchilla doprowadziły do wyrażenia zgody na jeden lot na początku września; po upadku Starego Miasta Niemcy, licząc się z możliwością sowieckiego ataku na Pragę i koniecznością organizowania linii obrony wzdłuż zachodniego brzegu Wisły, rozpoczęli jego oczyszczanie, 3–6 IX wyparli powstańców z Powiśla, od 5 IX atakowali Śródmieście wzdłuż Alej Jerozolimskich dążąc do odblokowania trasy komunikacyjnej przez most Poniatowskiego; 9–10 IX dowództwo powstania podjęło rozmowy kapitulacyjne, przerwane po zapowiedzi dziennego lotu amerykańskiego z zaopatrzeniem oraz rozpoczęciu sowieckiego natarcia na Pragę; 11 IX Niemcy uderzyli na Czerniaków i 13 IX odcięli od Śródmieścia; 16–21 IX oddziały 2 dywizji piechoty WP sforsowały Wisłę, utworzyły niewielkie przyczółki na Żoliborzu, Powiślu, Czerniakowie i nawiązały współdziałanie z siłami powstańczymi, jednak nie zdołały odeprzeć niemieckiego przeciwuderzenia; większość żołnierzy poległa lub została zamordowana; od 13 IX zrzuty dla powstańców rozpoczęło lotnictwo sowieckie; 18 IX 110 amerykańskich bombowców dokonało zrzutu nad Warszawą (powstańcy przejęli 30% zasobników); 24 IX Niemcy zaatakowali Mokotów, 26 IX część obrońców kanałami przeszła do Śródmieścia (0,6 tys.), reszta 27 IX skapitulowała; tego samego dnia oddziały niemieckie rozpoczęły operację likwidacji zgrupowania partyzanckiego w Puszczy Kampinoskiej, 29 IX oddziały polskie, próbujące wydostać się z okrążenia, zostały rozbite pod Jaktorowem; 29 IX Niemcy uderzyli na Żoliborz, który 30 IX skapitulował; osamotnione Śródmieście poddało się 2 X. Układ kapitulacyjny zapewniał powstańcom prawa kombatanckie, zabraniał stosowania odpowiedzialności zbiorowej wobec ludności cywilnej; oddziały powstańcze, bezpośrednio przed kapitulacją przeorganizowane w Warszawski Korpus AK (8 Dywizja Piechoty AK im. R. Traugutta — oddziały żoliborskie, 10 Dywizja Piechoty AK im. S. Okrzei — mokotowskie, 28 Dywizja Piechoty AK im. M. Rataja — śródmiejskie), do 5 X opuściły Warszawę; ludność cywilną ewakuowano do obozu przejściowego w Pruszkowie, później rozesłano do różnych miejscowości na terenie okupacji niemieckiej, część młodzieży i powstańców wywieziono do obozów pracy i obozów koncentracyjnych. Cel powstania nie został osiągnięty; straty niemieckie wynosiły: 10 tys. zabitych, 6 tys. zaginionych, 9 tys. rannych, prawie 300 czołgów, dział szturmowych i samochodów pancernych; wśród powstańców było ok. 10 tys. zabitych, 7 tys. zaginionych, 5 tys. ciężko rannych, do niewoli poszło ok. 16 tys. żołnierzy; zginęło 150–200 tys. osób cywilnych; planowe działania Niemców w czasie powstania i po jego upadku doprowadziły do zniszczenia ok. 70% majątku miasta.
    Andrzej Chmielarz
  • Warto wiedzieć
    Szybki rozwój miasta od początku XIX w. (1798 przeniesiono tu z Dubna wielkie kontrakty), które — będąc ważnym centrum administracyjnym — stało się głównym ośrodkiem życia gospodarczego, politycznego, społecznego i kulturalnego Ukrainy, przyczynił się także do napływu ludności polskiej, zwłaszcza ziemiaństwa. Upadek powstania listopadowego 1830–31 i w jego następstwie wzmożona rusyfikacja nie zahamowała tego procesu, a otwarcie uniwersytetu, którego studentami było wielu Polaków, wzmocniło pozycję Polaków w mieście, szczególnie inteligencji. Odbywały się tu spotkania przedstawicieli polskiego Towarzystwa Patriotycznego. 1846 działało polsko-rusko-ukraińskie Towarzystwo Cyryla i Metodego. Według spisu ludności 1897 liczbę Polaków w mieście szacowano na 24,9 tys. osób (8,5% ogółu mieszkańców). Polaków skupiało Polskie Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”; dzieci i młodzież grupowały drużyny skautowe podporządkowane Naczelnej Komendzie na Rusi i w Rosji (po zmianie nazwy na Naczelnictwo Harcerstwa, wydawało miesięcznik „Młodzież”). O prężności środowisk polskiego w Kijowie świadczy m.in. bujny rozwój na początku XX w. prasy polskiej. Najpoważniejszym dziennikiem był związany z ND „Dziennik Kijowski” (1906–20), organem konserwatystów polskich na Ukrainie był tygodnik „Kresy” (1906–08). Radykalny odłam myśli polskiej na Ukrainie reprezentował „Głos Kijowski” (1906) i „Świt” (1906–08), polska tzw. postępowa inteligencja skupiała się wokół dwutygodnika „Kłosy Ukraińskie” (1914–17), dużą popularnością cieszył się wśród polskiej inteligencji „Goniec Kijowski” (1911–14). Ukazywały się także popularne pisma dla drobnych dzierżawców i oficjalistów dworskich oraz dla młodzieży. Działał Teatr Polski, a 1916–18 eksperymentalny teatr „Studya” S. Wysockiej. 1918–19 siedziba Komendy Naczelnej nr 3 POW. Po I wojnie światowej działały polskie kursy pedagogiczne, przekształcone w Polskie Technikum Pedagogiczne oraz Polski Instytut Pedagogiczny. Polskie ośrodki naukowo-badawcze były reprezentowane przez polski wydział Ukraińskiej Akademii Nauk. W mieście w okresie sowieckim funkcjonowało Polskie Towarzystwo Naukowe i Polskie Kolegium Uniwersyteckie. Obok gazet centralnych wydawano w języku polskim m.in. „Sierp”, „Głos Młodzieży”, „Marchlewszczyznę Radziecką”. W 1929 powstał Państwowy Polski Teatr Ukrainy (W. Wandurskiego). Zmiana polityki narodowościowej w połowie lat 30., represje, a następnie II wojna światowa spowodowały 50% ubytek ludności polskiej w mieście i brak oznak działalności polonijnej. Dopiero przemiany lat 80. umożliwiły 10,5 tys. Polaków powołanie Polskiego Stowarzyszenia Kulturalno-Oświatowego (przekształconego w Związek Polaków na Ukrainie) i funkcjonującej przy nim biblioteki im. A. Mickiewicza .Działa Federacja Organizacji Polskich na Ukrainie. O doskonalenie języka polskiego i metodyki nauczania dba Zjednoczenie Nauczycielstwa Polskiego na Ukrainie. W kształceniu kadr pomaga działająca na uniwersytecie w Kijowie katedra polonistyki. Są wydawane czasopisma w języku polskim: kwartalnik „Krynica”, dwutygodnik „Dziennik Kijowski”. Przy Domu Polskim działają zespoły folklorystyczne: „Pierwiosnki”, „Malinki” i chór „Jaskółki”. Odradzaniu się polskości sprzyja życie religijne, koncentrujące się w parafii rzymskokatolickiej pw. Św. Mikołaja.
  • To ciekawe
    Czy wiesz, że pchła skacze na odległość 1 m?
    Więcej ciekawostek znajdziesz w Encyklopedii przyrodniczej
Hasło dnia: chicanos

Cytat dnia

„Przestrzeń to przede wszystkim obszar kształtowania się osobowości człowieka (…). Poprzez formę architektoniczną można wyrazić nie tylko fizyczną funkcję przestrzeni, lecz co najmniej w równym stopniu jej znaczenie metafizyczne”

Rekordziści

Najgłębsza jaskinia w Sudetach

Imieniny

Sie 30

Feliksa, Gaudencji, Szczęsława, Szczęsnego

Dzień w historii

Sie 30

zdarzyło się
1579
zdobycie Połocka, zajętego przez Moskwę, przez armię królewską (wojny polsko-moskiewskie 1492–1667, Stefan Batory).
1980
podpisanie porozumienia między komisją Kazimierza Barcikowskiego a szczecińskim Międzyzakładowym Komitetem Strajkowym z Marianem Jurczykiem na czele, umożliwiającego tworzenie niezależnych związków zawodowych (porozumienia społeczne 1980–81 w Polsce).
urodzili się
1748
David Jacques-Louis, malarz fr.; wybitny przedstawiciel klasycyzmu.
1913
Stone John Richard, ekonomista brytyjski.
odeszli
1505
Elżbieta Rakuszanka, królowa pol. i wielka księżna litew. od 1454.
1922
Sorel Georges, fr. filozof i socjolog.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia