• Na czasie
    Konstytucja 3 maja, oficjalnie Ustawa rządowa,
    pierwsza w Europie, druga w świecie (po Konstytucji Stanów Zjednoczonych) ustawa zasadnicza, uchwalona w atmosferze zamachu stanu 3 V 1791 przez Sejm Czteroletni; jej projekt powstał dzięki współdziałaniu od końca 1790 Stanisława Augusta Poniatowskiego ze stronnictwem patriotycznym, skupiającym znaczną liczbę posłów na sejm; ze stronnictwem była związana część dawnej antykrólewskiej opozycji magnackiej, kierownictwo sejmu (marszałek S. Małachowski) oraz H. Kołłątaj uchodzący za przywódcę obozu radykalnego. Konstytucja była zatem dziełem głównie króla, I. Potockiego, S. Piattolego i H. Kołłątaja. Ustawę z 3 maja poprzedziły 2 ustawy z tegoż roku, uznane za integralną część Konstytucji: z 24 III, o reorganizacji sejmików, i z 18 IV, o sprawach mieszczan i ustroju miast. Konstytucja pozostawiła ustrój stanowy, osłabiła pozycję magnaterii; usunięto z sejmików szlachtę gołotę; feudalny cenzus szlacheckiego urodzenia został ograniczony w prawie wyborczym przez dodanie burżuazyjnego cenzusu — posiadania. Mieszczaństwu umożliwiono nobilitację, m.in. z tytułu nabycia majątków ziemskich i zasług dla kraju; ogółowi mieszczan w miastach królewskich, ogłoszonych jako „wolne”, zapewniono wolności osobiste, prawo sprawowania urzędów i in.; potwierdzono opiekę władzy państwowej nad Żydami. Najmniej zmian wprowadzono w położeniu chłopów, utrzymano poddaństwo, wolność osobistą otrzymali tylko przybysze z zagranicy; na ogół chłopów rozciągnięto „opiekę prawa i rządu krajowego”. Konstytucja zniosła podział na Koronę i Litwę; naczelnym organem władzy pozostał sejm, któremu zapewniono pełnię władzy ustawodawczej, prawo stanowienia budżetu i podatków, daleko idącą kontrolę rządu; miał być złożony z 204 posłów, wybieranych na sejmikach przez szlachtę posesjonatów, oraz 24 tzw. plenipotentów miast, z ograniczonym głosem doradczym; zmniejszono rolę senatu; zniesiono liberum veto i zakazano konfederacji. Wprowadzono zasadę dziedziczenia tronu (w saskiej dynastii Wettinów) i osobistej odpowiedzialności monarchy. Wzmocnieniu uległ rząd (z królem jako przewodniczącym Straży Praw na czele) oraz administracja; akty królewskie wymagały podpisu jednego z ministrów; ministrowie mieli odpowiadać za naruszenie prawa przed sądem sejmowym, a za kierunek polityki rządu — przed królem i sejmem; pod zwierzchnictwem króla i Straży Praw pozostawały komisje wielkie (ministerstwa): edukacji, policji, skarbu i wojska; zarząd krajem powierzono w terenie komisjom porządkowym cywilno-wojskowym. Konstytucja poczyniła też pewne zmiany w sądownictwie szlacheckim i miejskim. W zamierzeniu części jej twórców stanowiła punkt wyjścia dalszych przemian ekonomiczno-społecznych i politycznych. Obalona w połowie 1792 wskutek działalności konfederacji targowickiej i przegranej wojny z Rosją.
  • Warto wiedzieć
    Początki kolonii polskiej w Petersburgu sięgają czasów założenia miasta. Polacy w tym czasie stanowili niewielki odsetek cudzoziemców w stolicy Rosji. Od 1711 społeczność katolicka w mieście miała własny niewielki drewniany kościół. Budowę murowanego kościoła Św. Katarzyny ukończono 1782. Stał się on głównym ośrodkiem katolicyzmu w Petersburgu, ogniskującym także działalność polskiej kolonii. Rozbiory Polski spowodowały zwiększony napływ Polaków do Petersburga. Po upadku powstania kościuszkowskiego 1794 wywieziono do Twierdzy Petropawłowskiej T. Kościuszkę i innych członków władz powstańczych (m.in. J. Ursyna Niemcewicza). Po ostatnim rozbiorze Polski w Petersburgu osiadł ze swym dworem Stanisław August Poniatowski (zmarł 1798 w pałacu Marmurowym, do 1938 pochowany w kościele Św. Katarzyny). Napływ Polaków do Petersburga nasilił się wraz z utworzeniem 1815 Królestwa Polskiego. Obejmowali oni tu posady rządowe, otrzymywali katedry w stołecznych uczelniach (np. J. Sękowski, I. Daniłowicz). Na mocy konstytucji Królestwa Polskiego w Petersburgu powstały specjalne instytucje ds. polskich, w których zatrudniano niemal wyłącznie Polaków. Do Petersburga spieszyła również magnateria polska (m.in. A.J. Czartoryski, bliski współpracownik cara Aleksandra I i minister spraw zagranicznych Rosji). 1803 przy parafii katolickiej otwarto konwikt szlachecki. Wyrazem znacznego ożywienia kulturalnego środowiska polskiego w Petersburgu w 1. połowie XIX w. było powstanie w mieście prasy polskiej. 1817 założono czasopismo „Inwalida Ruski”. 1830–58 ukazywał się „Tygodnik Petersburski”, 1830–36 „Bałamut Petersburski” (od 1831 „Bałamut”), a 1840–44 rocznik „Niezabudka”. Petersburg stał się wówczas ważnym ośrodkiem wydawniczym polskich książek. Tu drukował swe utwory m.in. A. Mickiewicz (1824–25 i 1827–28 mieszkał w Petersburgu), w latach 50. XIX w. działała firma wydawnicza M. Wolffa. Z założonej 1859 przez J. Ohryzkę drukarni wyszło m.in. nowe wydanie Volumina legum. Związki z polską konspiracją na Litwie i Ukrainie szczególnie żywe były wśród licznie studiującej w Petersburgu polskiej młodzieży, skupionej w tajnych kółkach rewolucyjnych, które ok. 1857 przekształciły się w jedną organizację oficerską (m.in. Z. Sierakowski i J. Dąbrowski). Powstanie styczniowe 1863–64 zahamowało jedynie na krótko rozwój kolonii polskiej w Petersburgu. W 1869 w Petersburgu przebywało ok. 11,2 tys. Polaków, głównie robotników i rzemieślników, służby domowej na dworach polskich arystokratów rezydujących w Petersburgu, sporą grupę stanowili urzędnicy, a także studenci (1887 ponad 900 osób). W Akademii Sztuk Pięknych studiowali m.in. A. Gerson i S. Noakowski. Na studiującą polską młodzież znaczny wpływ ideowy wywierał rosyjski ruch rewolucyjny. Około 1874 powstały pierwsze polskie kółka socjalistyczne, 1879–80 istniała Gmina Socjalistów Polskich, przekształcona 1881 w Polsko-Litewską Partię Socjalno-Rewolucyjną. Studentem Instytutu Technologicznego był m.in. założyciel i przywódca Proletariatu, L. Waryński. W 1897 w Petersburgu mieszkało 36,7 tys. Polaków, a przed I wojną światową kolonia polska liczyła już ok. 70 tys. osób, w znacznej części stanowiła ją inteligencja. Na uniwersytecie wykładali m.in. J. Baudouin de Courtenay i L. Petrażycki. W życiu polskiej kolonii ważną rolę odgrywał Kościół katolicki. Obok kościoła Św. Katarzyny 1825 wybudowano kościół Św. Stanisława jako drugi kościół parafialny. W 2. połowie XIX w. powstały kolejne 2 parafie katolickie, skupiające niemal wyłącznie Polaków. W Petersburgu swą siedzibę miały władze archidiecezji mohylewskiej (formalnie od 1873, faktycznie już od 1783). Tu mieściła się Cesarska Akademia Duchowna Rzymsko-Katolicka (od 1842), której profesorami i wykładowcami byli polscy duchowni. Duchowieństwo katolickie dysponowało własnymi czasopismami (m.in. dwutygodniki „Życie Kościelne” oraz „Wiadomości Kościelne”).
    W Petersburgu działało wielu wybitnych przedstawicieli sfer przemysłowych (m.in. I. Jasiukowicz, dyrektor Zakładów Putiłowskich, H. Gliwic). Wśród polskich inżynierów w Petersburgu szczególną rolę odegrał S. Kierbedź, konstruktor mostu na Newie. Największym skupiskiem zarówno polskiej kadry inżynierskiej, jak i robotników były Zakłady Putiłowskie. W okresie rewolucji 1905–07 zwiększyły się możliwości zrzeszania się Polaków. W 1906 powstały m.in.: Ognisko i Stowarzyszenie Gimnastyczne Sokół Polski, 1908 Promień, powstały także filie towarzystw warszawskich, m.in. Zachęty. Od 1882 jedynym pismem polskim w mieście był tygodnik „Kraj” (W. Spasowicz i E. Piltz), skupiający wokół siebie wpływowe polskie środowisko konserwatywne. Od 1909 ukazywał się opiniotwórczy „Dziennik Petersburski”. W okresie I wojny światowej liczba Polaków w Petersburgu wzrosła do prawie 100 tysięcy. Działalność polityczna Polaków skupiała się w Dumie Państwowej, w której polscy deputowani odgrywali istotną rolę. Spośród różnych nurtów politycznych największą aktywność wykazywała ND, z którą był związany, ukazujący się od 1915, tygodnik „Sprawa Polska”, a od 1916 „Dziennik Polski”. W mieście działał przeniesiony tu z Warszawy Komitet Narodowy Polski. Po rewolucji lutowej 1917 powstały nowe organizacje polskie — Kluby Demokratyczne i Kluby Narodowe. Na Zjeździe Wojskowych Polaków powołano Naczpol, zwierzchni organ Polaków w armii rosyjskiej. Polacy związani z lewicą rewolucyjną wzięli aktywny udział w przewrocie październikowym bolszewików 1917. Po ich zwycięstwie nadzór nad Polonią w Rosji przejął Komisariat do spraw Polskich zdominowany przez działaczy SDKPiL i PPS-Lewicy, który prowadził agresywną propagandę przeciw niezależnym polskim instytucjom i inicjatywom. W wyniku akcji repatriacyjnej liczba Polaków w Petersburgu spadła 1926 do 34 tys., mimo to stanowili oni największe miejskie skupisko polonijne w ZSRR. Była to społeczność silnie związana z Kościołem katolickim, stosunkowo mało podatna na sowietyzację. Z tego też względu poddano ją silnym represjom. W 1923 aresztowano 14 polskich księży w Piotrogrodzie i wywieziono do Moskwy, gdzie w procesie arcybiskupa J. Cieplaka i 14 księży orzeczono i wykonano karę śmierci wobec prałata K. Budkiewicza z kurii mohylewskiej, zasłużonego dla kolonii petersburskiej. Władze zamknęły wszystkie polskie kościoły, a 1930 uwięziły i skazały na zesłanie biskupa A. Małeckiego, od 1926 tajnego administratora apostolskiego Leningradu. Proces sowietyzacji nielicznej polskiej kolonii (1989 według oficjalnych spisów liczyła ok. 8 tys. osób) kontynuowano również po II wojnie światowej. Możliwości kultywowania tradycji narodowych wśród Polaków w Petersburgu pojawiły się dopiero w okresie pierestrojki i po rozpadzie ZSRR. W 1989 założono Stowarzyszenie Kulturalno-Oświatowe „Polonia”, 1993 powstał Związek Polaków i Polskie Towarzystwo Historyczne. Rozwijały działalność Niedzielne Szkoły Języka Polskiego i Kultury Polskiej. W 1999 Stowarzyszenie „Polonia” wydało pierwszy numer „Gazety Petersburskiej”.
  • To ciekawe
    W Związku Radzieckim stworzono nad Amurem Żydowski Obwód Autonomiczny. W wychodzącej tam prasie unikano wyrażeń hebrajskich, a te, które stosowano, pisano według ortografii jidysz, aby ułatwić ich odczytanie osobom nie znającym świętych języków.
    W radzieckim jidysz pojawiło się wiele nowych słów. Np. odpowiednikiem rosyjskiego słowa subotnik, oznaczającego nieodpłatną, rzekomo ochotniczą pracę w soboty, jest szabasnik — słowo szokujące dla religijnego Żyda, dla którego wszelka praca w szabas jest grzechem.
Hasło dnia: Instytut Literacki

Rekordziści

Najwyższy szczyt Antarktydy
Vinson — 4897 m.

Cytat dnia

„Gdy w Barbarę pada — zima ostra się zapowiada”

Imieniny

Maj 25

Andrzeja, Grzegorza, Magdaleny, Pauliny, Urbana

Dzień w historii

Maj 25

zdarzyło się
1915
wypowiedzenie wojny Austro-Węgrom przez Włochy.
1243
zwycięstwo zwolenników Bolesława Wstydliwego nad Konradem I Mazowieckim w bitwie pod Suchodołem; początek długich (do 1279) rządów Bolesława w Małopolsce.
urodzili się
1887
Pio, ojciec, święty, imię zakonne Pius, Pio z Pietrelciny, Francesco Fiorgione, ksiądz, mistyk, stygmatyk, kapucyn.
1926
Davis Miles, amer. trębacz i kompozytor jazzowy.
odeszli
1681
Calderón de la Barca Pedro, dramatopisarz hiszp., ksiądz.
992
Mieszko I, z dyn. Piastów, książę pol. (wg tradycji spisanej ok. 1115).
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia