Ameryka Łacińska. Literatura
 
Encyklopedia PWN
Ameryka Łacińska. Literatura.
Obejmuje piśmiennictwo krajów Ameryki Południowej i Ameryki Środkowej z Meksykiem, gł. w języku hiszp. (tzw. literatura hispanoamer.) oraz portugalskim i fr. (Antyle), zw. też literaturą latynoamer., a w odniesieniu do twórczości w językach hiszp. i portugalskim — iberoamerykańską. Rozwijała się w ścisłym związku ze spuścizną cywilizacji miejscowych oraz wkładem kulturowym eur. kolonizatorów i imigrantów; odrębność hist. poszczególnych regionów nadała oryginalne oblicze literaturom nar. kształtującym się od XIX w. Literatura okresu kolonialnego jest często powieleniem wzorców zaczerpniętych z literatur metropolii: XVI w. — piśmiennictwo historiograf., kroniki i eposy dokumentujące dzieje konkwisty w duchu epiki renes. (H. Cortés, B. Díaz del Castillo, B. de Las Casas, A. de Ercilla y Zúñiga); XVII w. — poezja pod wpływem gongoryzmu (Juana Inés de la Cruz, Meksykanka — jedyna oryginalna poetka tych czasów); XVIII w. — stagnacja w literaturze pięknej i silny wpływ idei eur. oświecenia na intelektualistów skupionych wokół uniwersytetów, akademii nauk. i literackich. W okresie wojen o niepodległość (1810–26) powstawała gł. neoklas. i preromant. poezja utrzymana w podniosłej tonacji niepodl. (T.A. Gonzaga, Brazylia; J.J. Olmedo, Ekwador; A. Bello, Wenezuela; J.M. de Heredia, Kuba). Pierwsze próby stworzenia prozy fabularnej były utrzymane w stylu opowieści łotrzykowskiej (C. de Sigüenza y Góngora, J.J. Fernández de Lizardi, Meksyk) do czasu powstania powieści sentymentalnej i romant. (J. Mármol, Argentyna; J. Isaacs, Kolumbia). W XIX w. pod wpływem tendencji wolnościowych oraz poszukiwania przejawów etniczno-kulturowej odrębności Ameryki Łac. zostały zapoczątkowane takie nurty, jak: powieść antydyktatorska (E. Echeverría, Mármol, Argentyna), literatura gauchańska, inspirowana folklorem gauchów (H. Ascasubi, E. del Campo, J. Hernández, D.F. Sarmiento, Argentyna; B. Hidalgo, Urugwaj), indianizm idealizujący nie skażonych cywilizacją mieszkańców Ameryki (A. Gonçalves Dias, J.M. de Alencar, Brazylia; J. Zorrilla de San Martín, Urugwaj), brazylijski sertanizm opisujący życie w sertão — suchych regionach interioru (E. da Cunha), literatura antyniewolnicza (B. Guimarães, A. de Castro Alves, Brazylia; C. Villaverde, Kuba), kostumbryzm (I. Altamirano, Meksyk; R. Palma, Peru). Podobne kierunki znajdowały wyraz w eseistyce tego okresu (Sarmiento; J. Montalvo, Ekwador; E.M. de Hostos, Puerto Rico; M. González Prada, Peru; D.J. Gonçalves de Magalhães, Brazylia).
W 1880–1920 pojawił się pierwszy oryginalny nurt w kulturze hispanoamer. — modernizm, jednoczący różne konwencje zaczerpnięte gł. z literatury fr. (parnasizm, symbolizm), prowadzący do odnowy formy poet., uwzględniający specyfikę latynoamer. ekspresji i wrażliwości. Czołową postacią modernizmu był R. Darío z Nikaragui; pod jego wpływem pozostawali niemal wszyscy poeci tego nurtu (M. Gutiérrez Nájera, Meksyk; J. del Casal, J. Martí, Kuba; J. Asunción Silva, Kolumbia); amerykanizm jako idea jedności polit.-kulturowej całej Ameryki Łac. wobec wzrastających wpływów USA i państw eur. przeważył nad kosmopolityzmem w drugiej fazie modernizmu, w której tworzyli poeci: A. Nervo z Meksyku, L. Lugones z Argentyny, J. Herrera y Reissing z Urugwaju, J. Santos Chocano z Peru, R.J. Freyre z Boliwii. Modernizm wyraził się najpełniej w poezji i w krótkich formach prozatorskich, jak kroniki (Martí) i eseje (J.E. Rodó, Urugwaj; M. Ugarte, Argentyna); teatr (F. Sánchez, Urugwaj) oraz powieść pozostawały pod wpływem eur. realizmu i naturalizmu (R. Payró, Argentyna; A. Blest Gana, Chile oraz Brazylijczycy: A. Azevedo, J. Pereira da Graça Aranha, A. Gonçalves, A. de Lima Barreto i J.M. Machado de Assis — jeden z najwybitniejszych pisarzy Ameryki Łac.). W czasie, gdy w literaturze hiszp. Ameryki panował modernizm, w poezji brazylijskiej rozwijał się parnasizm (A. de Oliveira, O. Bilac) i symbolizm (J. Cruz e Sousa). Przejście od modernizmu do awangardy zaznacza się w twórczości J.J. Tablady (Meksyk) i J.M. Egurena (Peru). Oddziaływanie awangardy eur., zwłaszcza kubizmu i futuryzmu, w połączeniu z wrażliwością latynoamer. znalazło wyraz w oryginalnych tendencjach poet., jak: kreacjonizm (V. Huidobro, Chile), ultraizm (J.L. Borges, Argentyna), estrydentyzm (odpowiadający eur. dadaizmowi; M. Maples Arce, Meksyk) oraz modernizm brazylijski, skierowany przeciw parnasizmowi i symbolizmowi (M. de Morais Andrade, C. Drummond de Andrade, J.O. de Andrade); pod wpływem surrealizmu tworzyli Meksykanie: J. Gorostiza, J. Torres Bodet, C. Pellicer. Awangardowi poeci skupiali się wokół czasopism: argent. „Proa” (1922–25), „Prisma” (1921–22), „Martín Fierro” (1924–28), meksyk. „Contemporáneos” (1928–31), kub. „Revista de Avance” (1927–30), peruwiańskiego „Amauta” (1926–32). Poza konkretnymi szkołami, lecz w kręgu poetyki postmodernizmu i awangardy znalazła się twórczość G. Mistral (Chile), C. Vallejo (Peru) i P. Nerudy (Chile) — najwybitniejszego poety Ameryki Łacińskiej. Tendencje awangardowe łączyły się z tonem ostrego protestu społ. w liryce poetów afroamer., nawiązujących do folkloru murzyńskiego Karaibów (N. Guillén, E. Ballagas, Kuba; L. Pales Matos, Puerto Rico). W prozie tego okresu rozpowszechniły się: amerykanizm i tzw. kreolizm, dążący do realist. prezentacji rodzimych konfliktów społ. oraz walki człowieka z zaborczą przyrodą (D. Aguilera Malta, Ekwador; J.E. Rivera, Kolumbia; R. Gallegos, Wenezuela; R. Güiraldes, B. Lynch, Argentyna; H. Quiroga, Urugwaj), indygenizm (hiszp. indígena ‘tubylec’), zakładający ukazanie autentycznych wartości kultury indiańskiej (A. Arguedas, Boliwia; J. Icaza, Ekwador; J.C. Mariátegui, C. Alegría, J.M. Arguedas, Peru; M.A. Asturias, Gwatemala), tzw. powieść rewolucji meksyk. (M. Azuela, M.L. Guzmán, J. Revueltas), powieść zaangażowana w Brazylii (J. Amado, G. Ramos, E. Veríssimo). Przełomowe znaczenie dla najnowszej literatury Ameryka Łacińska. miały dokonania wybitnych indywidualności twórczych w latach 40.: stworzenie teorii tzw. amerykańskiej rzeczywistości cudownej (A. Carpentier, Kuba), niezwykłe bogactwo literatury fantastycznej (Borges, A. Bioy Casares, Argentyna), twórcza adaptacja surrealizmu i technik nowej prozy północnoamer., zwłaszcza utworów W. Faulknera (A. Yáñez, Meksyk; Asturias), a 1950–60 — przenikanie problematyki egzystencjalnej (J.C. Onetti, Urugwaj; J.J. Arreola, Meksyk; M. Rojas, Chile) i psychoanalizy (E. Sábato, Argentyna). Niespotykany rozkwit prozy latynoamer. przypadł na okres 1960–75; niezwykła koncentracja talentów twórczych oraz odkrywczość dokonań formalnych pisarzy latynoamer. pozwoliły na uniwersalizację problematyki Ameryki Łac. na fali świat. rozgłosu, tzw. boomu (Borges; J. Rulfo, Meksyk; J. Guimarães Rosa, Brazylia — prekursorzy, oraz: J. Cortázar, Argentyna; C. Fuentes, Meksyk; M. Vargas Llosa, Peru; A. Roa Bastos, Paragwaj; J. Lezama Lima, G. Cabrera Infante, Kuba; J. Donoso, Chile). Jego apogeum wiąże się z międzynar. sukcesem dzieła Kolumbijczyka G. Garcíi Márqueza Sto lat samotności (1967, wyd. pol. 1974), uznawanego za najpełniejsze wcielenie realizmu magicznego. Charakterystyczne elementy dla twórczości młodszej generacji prozaików Ameryki Łac., to: zainteresowanie kulturą masową, erotyzm, humor, groteska (M. Puig, Argentyna; F. del Paso i G. Sáinz, Meksyk; A. Bryce Echenique, Peru; M. Barnet, Kuba oraz pisarki: L. Valenzuela, Argentyna; I. Allende, Chile; C. Peri Rossi, Urugwaj). Poezja rozwijała się w cieniu prozy fabularnej, mimo odnowy lat 50., zwłaszcza w Brazylii (poezja konkretna) i Meksyku (wpływ surrealizmu), a do najoryginalniejszych twórców należą lirycy: O. Paz z Meksyku, N. Parra z Chile, E. Cardenal z Nikaragui; dużego znaczenia nabrała ponownie eseistyka (Paz, Lezama Lima, Kubańczyk R. Fernández Retamar). Do najbardziej prestiżowych nagród przyznawanym twórcom latynoamer. należą: Nagroda Gallegosa (Wenezuela), Nagroda Villaurrutii (Meksyk), Nagroda Casa de las Americas (Kuba) oraz hiszp. Nagroda Cervantesa.
Bibliografia
E. ANDERSON IMBERT Historia literatury hispanoamerykańskiej, t. 1–2, Warszawa 1986–88.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia