pirokseny
 
Encyklopedia PWN
pirokseny
[gr.],
grupa pospolitych minerałów skałotwórczych, krzemiany i glinokrzemiany łańcuchowe, o ogólnym wzorze: M2M1[T2O6], gdzie pozycję M2 może zajmować Fe, Mg, Mn, Li, Ca, Na, pozycję M1 — Al, Fe, Ti, Cr, pozycję T — Si, częściowo podstawiony przez Al, rzadziej Fe;
ze względu na skład chem. wśród p. rozróżnia się 6 serii: I — p. magnezowo-żelazowe, np. enstatyt Mg2[Si2O6], ferrosilit Fe2[Si2O6] oraz pigeonit (Mg, Fe, Ca)2 [Si2O6]; II — p. manganowo-magnezowe, np. kanoit (Mn,Mg2)[Si2O6]; III — p. wapniowe, np. diopsyd (Ca,Mg)[Si2O6] i  augit (Ca,Mg,Fe2+,Al,Fe3+)2[(Si,Al)2O6]; IV — p. wapniowo-sodowe, np. omfacyt (Ca,Na)MgFe2+Fe3+Al[Si2O6]; V — p. sodowe, np. egiryn NaFe3+[Si2O6] i jadeit Na,Al[Si2O6]; VI — p. litowe, np. spodumen LiAl[Si2O6].
P. krystalizują w układach: rombowym i jednoskośnym, w postaci słupkowych kryształów, ziarn o nieprawidłowych kształtach lub zbitych skupień; ich cechą charakterystyczną jest doskonała dwukierunkowa łupliwość wg ścian słupa, przy czym płaszczyzny łupliwości widoczne pod mikroskopem w przekroju poprzecznym przecinają się pod niemal prostym kątem (ok. 87°); zwykle czarne, brunatne, zielone, fioletowe; odmiany ubogie w Fe, Ti i Mn — białe, szare, żółtawe, niekiedy z brunatnozłotą iryzacją. P. są składnikami gł. zasadowych i obojętnych skał magmowych (np. perydotytów, norytów, gabr) oraz skał metamorficznych powstałych w wysokich temperaturach i pod wysokim ciśnieniem (np. granulitów, eklogitów); występują również w meteorytach. W Polsce pospolite w skałach Pienin i Dolnego Śląska. Niektóre p. są używane w jubilerstwie jako kamienie półszlachetne i ozdobne, spodumen jest źródłem litu.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia