teoriopoznawczy

Encyklopedia PWN

filoz. pogląd, wg którego poznanie zależy nie tylko od przedmiotów, lecz także od form poznawczych poznającego podmiotu (I. Kant).
idealizm teoriopoznawczy (idealizm epistemologiczny, idealizm gnoseologiczny),
filoz. stanowisko w teorii poznania występujące w odmianie immanentnej i transcendentalnej;
idealizm
[łac. idealis ‘idealny’ < gr. idéa ‘kształt’, ‘wyobrażenie’],
termin obejmujący różne stanowiska filozoficzne zarówno z zakresu ontologii (metafizyki), jak też teorii poznania, często należące zarazem do obu tych dziedzin.
obiektywizm
[łac. obiectivus ‘odnoszący się do przedmiotu’]:
racjonalizm
[łac. rationalis ‘rozsądny’]:
alienacja
[łac. alienus ‘obcy’, alienatio ‘wyobcowanie’],
proces, w którym to, co przynależy do istoty człowieka lub stanowi wytwór jego pracy staje się dla niego obce jako samodzielna rzeczywistość; jedna z podstawowych kategorii filozofii G.W.F. Hegla, L. Feuerbacha, K. Marksa.
antropocentryzm
[gr. ánthrōpos ‘człowiek’, łac. centrum ‘środek’],
pogląd uznający człowieka za centrum całej rzeczywistości (przeciwstawny wobec teocentryzmu i kosmocentryzmu), a w wersji umiarkowanej akcentujący wyjątkową pozycję człowieka w świecie.
stanowisko przeciwstawne psychologizmowi, zapoczątkowane w końcu XIX w., a upowszechnione w XX w. (K. Ajdukiewicz, G. Frege, E. Husserl, J. Łukasiewicz, K.R. Popper);
anwiksziki
[sanskr. ānvīkṣikī ‘dyscyplina badawcza’, ‘metodyczna refleksja’],
wczesnoindyjski nurt filoz., z którego ok. II w. n.e. wykształcił się system njaji;
determinizm
[łac. determinare ‘ograniczać’, ‘określać’],
filoz. pogląd, zgodnie z którym zajście każdego zdarzenia (zjawiska) jest wyznaczone jednoznacznie przez zdarzenie (zjawisko) poprzedzające je w czasie; stanowi zasadę wyjaśnienia prawidłowości i przewidywania zdarzeń (zjawisk); przeciwieństwo indeterminizmu.
filoz. kategoria teoriopoznawcza, oznaczająca całokształt procesu postrzegania rzeczywistości lub ogół postrzeżonych faktów;
filoz. zasada oszczędności, prostoty myślenia, formułowana jako postulat metodologiczny („najlepszy sposób wyjaśniania, to sposób najprostszy”) lub jako teza teoriopoznawcza;
Hamelin
[amelę̣]
Octave Auguste Louis, ur. 22 VII 1856, Lion-d’Angers (dep. Maine-et-Loire), zm. 11 IX 1907, Hucket (dep. Landes),
filozof francuski;
Hartmann Nicolai, ur. 20 II 1882, Ryga, zm. 9 X 1950, Getynga,
filozof niemiecki.
Filozofia w Indiach ze względu na swoje religijno-rytualne korzenie była niekiedy związana z nurtami religijnymi, a za cel stawiała sobie niejednokrotnie dążenie do wolności wewnętrznej i wyzwolenia (moksza).
Kodisowa Józefa Fabianna, ur. 19 IV 1865, Załucze k. Mir (Nowogrodczyzna), zm. 30 XII 1940, Warszawa,
filozof i psycholog;
kondycjonalizm
[niem. Konditionalismus < łac. condicionalis ‘warunkowy’],
filoz. teoriopoznawcze i metodologiczne stanowisko, zgodnie z którym każde zdarzenie lub zjawisko jest jednoznacznie wyznaczone przez ogół warunków, w jakich ono zachodzi, a zatem, gdy zostanie ustalony ten ogół warunków, można uznać je za całkowicie poznane;
krytycyzm
[gr.kritikḗ ‘sztuka rozróżniania’],
postawa umysłowa i badawcza postulująca dociekanie racji wszelkich przekonań (również własnych), którą cechuje gotowość do przyjmowania twierdzeń tylko należycie uzasadnionych i sprawdzonych oraz do zmiany uznanych już twierdzeń (lub głoszonych poglądów) wobec nowych, przeczących im faktów;
filoz. odmiana realizmu teoriopoznawczego, przeciwstawna realizmowi naiwnemu, uznająca subiektywny charakter niektórych danych zmysłowych.

Słownik języka polskiego PWN

teoria poznania «dział filozofii traktujący o przedmiocie, treści, procesach, sposobach, granicach i kryteriach ludzkiego poznania»
• teoriopoznawczy
realizm teoriopoznawczy, epistemologiczny «stanowisko w teorii poznania, przyjmujące istnienie rzeczywistości obiektywnej, która jest przedmiotem i źródłem poznania»
relatywizm teoriopoznawczy «przekonanie o względności i subiektywnym charakterze wiedzy ludzkiej»
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia