• Na czasie
    rodzaj budowli — siedziba królów Polski
    daty — ok. 1504–36 (odbudowa renesansowa po pożarze w 1499 r.), ok. 1595–1600 (odbudowa po pożarze w 1595 r.)
    lokalizacja — Kraków, Wawel
    Monumentalny zespół rezydencjonalny, ukształtowany w pierwszej połowie XVI w. z wykorzystaniem fragmentów wcześniejszych, gotyckich budowli.
    Gród na Wawelu istniał już w czasach przedpiastowskich, kiedy znajdował się tu ośrodek plemiennego państewka Wiślan (IX w.). Od ok. 990 r., po przejściu Krakowa pod władzę Mieszka I, gród stał się jedną ze stolic monarchii, a od 1040 r. główną. Za rządów Bolesława I Chrobrego stanęła rotunda Panny Marii, zrekonstruowana częściowo w XX w. (zw. rotundą Św. Feliksa i Adaukta).
    Kazimierz III Wielki wzniósł w połowie XIV okazały zamek królewski, w obręb którego włączono partie wcześniejszych budowli romańskich i gotyckich. Z rezydencji tej pozostało niewiele — tzw. Wieża Łokietkowa i wzniesiony za czasów JadwigiWładysława II Jagiełły Pawilon Gotycki zwany Kurzą Stopką. W 1499 r. zamek spłonął. Rozpoczęta niezwłocznie odbudowa, trwająca cztery dziesięciolecia i prowadzona kolejno przez Franciszka Florentczyka, mistrza Benedykta zw. SandomierzaninemBartolomeo Berrecciego, przeistoczyła zamek w wielką rezydencję renesansową ze słynnym dziedzińcem o trójkondygnacyjnych, arkadowych krużgankach. Pierwsze powstało krótkie skrzydło zachodnie — 1505 (Dom Królowej Elżbiety Rakuszanki), następnie właściwym pałac monarszy — skrzydła północne i wschodnie — 1507–29, mieszczący zespół paradnych sal i komnat, m.in. słynną Salę Poselskąkasetonowym stropem z zespołem rzeźbionych głów ludzkich. Z ok. 200 rzeźb Hansa Snycerza, Sebastiana Tauerbacha i Jana Jandy (1535) ocalało do naszych czasów tylko 30. Czwarte skrzydło, południowe, tworzy parawanowa ściana.
    Do ozdobienia wnętrz Zygmunt I StaryZygmunt II August zamawiali w najlepszych niderlandzkich pracowniach tkaniny obiciowe, ogromne gobeliny, zwane od miasta ich wytwarzania arrasami. Kolekcja powstała głównie w latach 1553–71. Najbardziej znana jest seria biblijna — cykle Dzieje Noego, Dzieje Wieży Babel. Arrasy zapisane Rzeczypospolitej w ciągu następnych stuleci odbywały liczne podróże i na Wawel powróciły dopiero w XX w., najpierw zwrócone przez Rosję Sowiecką 1921–25, a następnie 1961 r., po ewakuacji do Kanady jesienią 1939 r. Po pożarze w 1595 r. Zygmunt III Waza polecił odbudowę spalonych części zamku Giovanniemu Trevano. Powstał wówczas piękny wczesnobarokowy apartament z Salą Pod Ptakami (kominek odkuł Reitino da Lugano), kaplicą, gabinetem i sypialnią królewską.
    W 1611 r. Zygmunt III ostatecznie przeniósł swoją siedzibę do Warszawy. Zamek Wawelski popadał w coraz większe zaniedbanie. Katastrofę przyniósł pożar wzniecony przez żołnierzy szwedzkich podczas wojny północnej (1702). Zaborca austriacki zamienił Wawel na koszary wojskowe, które mieściły się tu aż do 1905 r. Wiek XIX przyniósł m.in. zburzenie licznych budowli na wzgórzu wawelskim — ich miejsce zajął głównie plac ćwiczeń. Rozpoczęta przed I wojną światową wielka restauracja zamku ze środków społecznych, prowadzona przez Zygmunta HendlaAdolfa Szyszko-Bohusza, doprowadziła do przywrócenia wnętrzom i dziedzińcowi dawnego piękna. Prace przerwała II wojna światowa, podczas której Wawel był rezydencją generalnego gubernatora Hansa Franka. Wówczas miejsce Kuchni Królewskich po zachodniej stronie dziedzińca arkadowego zajął nowy budynek biurowy. Restaurację kontynuowano po 1945 r. Zamek Wawelski jest obecnie siedzibą Państwowych Zbiorów Sztuki.
    Bartłomiej Kaczorowski
  • Warto wiedzieć
    rodzaj budowli — zespół miejski
    daty — X–XXI w.
    lokalizacja — Kraków
    zespół zabytkowy znajduje się na Liście Światowego Dziedzictwa Kulturalnego i Przyrodniczego UNESCO
    Najcenniejszy kompleks zabytków na ziemiach polskich z X–XX w.
    Już w IX stuleciu na Wawelu znajdował się gród — jeden z ośrodków państwa plemiennego Wiślan. W 1000 r. Kraków stał się stolica jednego z utworzonych po Zjeździe Gnieźnieńskim biskupstw polskich. Katedrę wzniesiono na wzgórzu wawelskim. Na północ od niego powstał Okół, osada rozpięta wzdłuż obecnej ulicy Grodzkiej. Tu zachował się romański kościół Św. Andrzeja (koniec XI w.). Od połowy XI w. Kraków był już główną stolicą monarchii piastowskiej.
    W połowie XIII w. za rządów księcia krakowskiego i sandomierskiego Bolesława Wstydliwego prężnie rozwijający się Kraków otrzymał prawa miejskie (1257) według reguł magdeburskich. Wytyczono wielki rynek i szachownicę ulic, w obręb obwarowań miejskich z czasem wszedł położony na południe od lokacyjnego rynku Okół. Kwartał Rynku, dziś po wyburzeniach dziewiętnastowiecznych prawie pusty, zajmowały pierwotnie liczne budowle służące gospodarce i władzom miejskim — sukiennice, waga, kramy, topnie kruszców, postrzygalnie, jatki, ratusz. Na jednym z przyrynkowych kwartałów stanęła krakowska fara — dzisiejszy kościół Mariacki, otoczony do 1802 r. cmentarzem. Pozostałe kwartały podzielono na działki i zabudowano kamienicami mieszczańskimi, pierwotnie gotyckimi, następnie renesansowymi i barokowymi. Z biegiem wieków coraz większą część miasta zajmować zaczęły kościoły i klasztory. Podwójne mury obronne, najeżone kilkudziesięcioma basztami i wieżami bramnymi, wzmocnione barbakanem, rozebrano w początkach XIX w. (ocalał tylko odcinek z Bramą Floriańską i barbakanem, miejsce reszty zajął piękny park — tzw. Planty).
    Królewskie Miasto Stołeczne Kraków z czasem otoczyły liczne przedmieścia (Zwierzyniec, Wesoła, Piasek), a także kilka innych miast lokacyjnych (Kleparz), z których najważniejszy był Kazimierz, miasto po drugiej stronie Wawelu, założone w 1335 r. przez Kazimierza III Wielkiego, z zamysłem uczynienia z niego nowej stolicy. Tu znajdowała się pierwsza siedziba Akademii Krakowskiej (od 1364) oraz słynne sanktuarium Św. StanisławaSkałka. Od końca XV w. istniała na Kazimierzu odrębna dzielnica żydowska. Pomiędzy Krakowem i Kazimierzem powstała osada Stradom.
    W latach 1596–1611 Zygmunt III Waza przeniósł ostatecznie siedzibę królewską do sejmowej Warszawy. Przy Krakowie pozostał do rozbiorów tytuł stolicy oraz zaszczyt koronacji i monarszych pogrzebów. Miasto zapełniały coraz liczniejsze barokowe świątynie i klasztory, m.in. jezuicki Św. Piotra i Pawła czy akademicka kolegiata Św. Anny. Liczba kościołów w połowie XVIII w. wzrosła do 60, a miasto zyskało miano polskiego Rzymu. W okresie zaborów Kraków zdegradowany został do roli miasta pogranicznego. Zburzono wiele zabytków przeszłości, a rozwój urbanistyczny przez cały XIX w. krępowały forty twierdzy. Mimo to, zwłaszcza w okresie autonomii galicyjskiej (po 1868) wzniesiono wiele gmachów użyteczności publicznej (Akademia Sztuk Pięknych, Teatr Miejski im. Juliusza Słowackiego), nowe dzielnice mieszkalne, a Kraków stał się ponownie centrum życia kulturalnego podzielonej Polski.
  • To ciekawe
    W 1831 r. w Paryżu było 78 łaźni. Wedle szacunkowych danych na jednego Paryżanina w 1835 r. przypadały 3–5 kąpiele rocznie. Wprowadzono też przedsiębiorstwa sprowadzające kąpiele do mieszkań — pierwsze założył Valette w 1820. Po 1850 powstały bezpłatne łaźnie i umywalnie publiczne. Po 1880 łazienki spotykane były sporadycznie w kamienicach czynszowych. Niedoścignionym wzorem stała się kabina prysznicowa w zakładach publicznych, internatach i koszarach.

Cytat dnia

„Człowiek wchodzi w hałaśliwy tłum, aby zagłuszyć wewnętrzne wołanie o ciszę”
Zbłąkane ptaki

Rekordziści

Najgłębsza jaskinia w Alpach
Lamprechtsofen — 1632 m.

Imieniny

Lip 30

Abdona, Juliety, Julity, Lubomysła, Ludmiły, Lutomysła, Pawła, Piotra, Szczęsława

Dzień w historii

Lip 30

zdarzyło się
1941
podpisanie w Londynie układu regulującego polsko-radzieckie stosunki (układ Sikorski–Majski).
2005
przesłuchanie przez sejmową komisję śledczą do spraw PKN Orlen Marszałka Sejmu i kandydata na prezydenta Włodzimierza Cimoszewicza.
urodzili się
1863
Ford Henry, przemysłowiec amer.; syn irlandzkich imigrantów, założyciel Ford Motor Company.
1857
Veblen Thorstein Bunde, amerykański ekonomista i socjolog, pochodzenia norweskiego.
odeszli
1826
Zajączek Józef, książę (od 1818), generał pol. i fr., namiestnik Królestwa Polskiego.
1898
Bismarck Otto, prusko-niem. mąż stanu, premier Prus i pierwszy kanclerz zjednoczonego cesarstwa niemieckiego.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia