Kazimierz IV Jagiellończyk
 
Encyklopedia
Kazimierz IV Jagiellończyk, z dynastii Jagiellonów, ur. 30 XI 1427, Kraków, zm. 7 VI 1492, Grodno,
król polski, wielki książę litewski.
Kalendarium
Urodził się 30 XI 1427 w Krakowie. Był synem Władysława II Jagiełły i Zofii (Sonki), młodszym bratem Władysława III Warneńczyka, ojcem m.in.: Władysława II Jagiellończyka, Kazimierza, Jana I Olbrachta, Aleksandra, Zygmunta I Starego. Wychowawcą Kazimierza był m.in. Wincenty Kot z Dębna, zapewne więc wychowanie odebrał staranne, choć J. Długosz (a za nim niektórzy badacze) uważa go za nieuka i analfabetę (na podstawie braku własnoręcznych podpisów króla na dokumentach). W 1438 został wybrany przez część stanów czeskich na króla, planu tego jednak nie zrealizowano, m.in. wskutek oporu biskupa Z. Oleśnickiego, niechętnego husytom. W 1440 został wysłany na Litwę, gdzie obwołano go, wbrew woli Polaków, wielkim księciem; w ten sposób unia polsko-litewska została na jakiś czas zerwana; Kazimierz, mimo młodego wieku i niechęci części bojarów (urządzano nawet zamachy na jego życie), doprowadził do stabilizacji sytuacji na Litwie i utworzył, na drodze rozdawnictwa ziem i urzędów, własne stronnictwo.
Król Polski
Na wiadomość o śmierci Władysława III pod Warną (1444) panowie polscy zebrani w Sieradzu (IV 1445) postanowili zaprosić Kazimierza Jagiellończyka na tron polski; pertraktacje ciągnęły się 2 lata, gdyż Kazimierz nie chciał zobowiązać się do potwierdzenia przywilejów szlachty; dopiero VI 1447 przyjechał do Polski, gdzie na Wawelu dokonano koronacji, ale — niechętny uszczupleniu swej władzy — potwierdził przywileje dopiero 1453. Pierwsze lata panowania były szczególnie trudne, bowiem przeciw królowi występował biskup krakowski, a wkrótce kardynał Oleśnicki; w celu ukrócenia wszechwładzy potężnego duchownego Kazimierz Jagiellończyk wykorzystał antagonizm między Małopolską i Wielkopolską, tworząc grupę swych zwolenników z panów wielkopolskich; ich poparcie było królowi potrzebne m.in. do zapewnienia wpływu na obsadę biskupstw. Wykorzystując walki w Rzymie między papieżem Mikołajem V a antypapieżem Feliksem, uzyskał od Mikołaja prawo obsady 20 beneficjów; w wyniku zabiegów 1452 i 1460–62 doprowadził do osadzenia na biskupstwie krakowskim swoich kandydatów: Tomasza ze Strzempina, a następnie J. Gruszczyńskiego (wbrew nominatowi kapituły i papieża, Jakubowi z Sienna); poza Warmią — gdzie wbrew Kazimierzowi diecezję objął najpierw popierany przez króla węgierskiego Macieja Korwina i zaprzyjaźniony z Krzyżakami M. Tungen (tzw. wojna księża), a następnie Ł. Watzenrode — król obsadzał bez przeszkód swymi ludźmi opróżnione biskupstwa, realizując zasadę wyższości władzy świeckiej nad duchowną.
Wojna trzynastoletnia 1454–66
Najważniejszym osiągnięciem Kazimierza Jagiellończyka było doprowadzenie w toku wojny trzynastoletniej 1454–66 do zjednoczenia Pomorza Wschodniego z Polską i odzyskania szerokiego dostępu do morza. W III 1454 Związek Pruski, założony przez wrogą panowaniu Krzyżaków na tych ziemiach szlachtę i mieszczan, zwrócił się do króla z prośbą o wcielenie ponowne Pomorza do Królestwa Polskiego; 6 III 1454 kancelaria królewska wydała akt inkorporacyjny (inkorporacja Prus do Polski 1454). Wojnę rozpoczęło powstanie miast pruskich (Gdańsk) przeciw Zakonowi i przybycie Kazimierza Jagiellończyka do Prus. Wojna była trudna ze względu na brak środków finansowych, o które król zabiegał u szlachty (podatki), duchowieństwa (pożyczki sreber kościelnych) i mieszczan (pożyczki pod zastaw dóbr królewskich, a nawet klejnotów rodzinnych). Dzięki niezwykłej wytrwałości udało się Kazimierzowi wprowadzić do walki oddziały zaciężne, zdolne stawiać czoło wojskom krzyżackim, a także zorganizować flotę kaperską. Przychylność bogatego Gdańska okupił wydaniem na jego rzecz serii ważnych przywilejów. Pokój toruński 1466 przyniósł Polsce Pomorze Gdańskie, ziemie chełmińską i michałowską oraz Warmię; wielki mistrz Krzyżaków uznał się lennikiem króla polskiego z pozostałej mu części kraju (tzw. Prusy Zakonne w odróżnieniu od Prus Królewskich) ze stolicą w Królewcu. Oprócz Pomorza Kazimierz przyłączył do Polski część Mazowsza (ziemia gostyńska i ziemia rawska 1462, ziemia sochaczewska 1476).
Polityka wewnętrzna
W polityce wewnętrznej król, wbrew swym przekonaniom, musiał rozszerzyć przywileje szlachty (cerekwicki przywilej 1454, nieszawskie statuty 1454) i zgodzić się na zachwianie równowagi stanów przez pogorszenie sytuacji mieszczaństwa (sprawa o zabicie A. Tęczyńskiego i surowe represje wobec Krakowa, odmówienie miastom prawa głosu w kwestii nakładanych na nie podatków); myślał o unowocześnieniu struktur państwowych (m.in. staranie o większą integrację Pomorza z resztą kraju), o zreformowaniu skarbu i wojska — projekty te nie były konsekwentnie wprowadzane w życie. Mimo ustępstw poczynionych na rzecz szlachty, król sprawował rządy w sposób niemal absolutny, jednak był to absolutyzm oparty na jego osobistym autorytecie, nie zaś na systemie prawnym.
W 1454 Kazimierz Jagiellończyk poślubił Elżbietę Rakuszankę (która urodziła mu 13 dzieci), córkę Albrechta II, króla Niemiec, Węgier i Czech; to jej wpływ zaważył na polityce dynastycznej króla, nawiązującej do praw dziedzicznych żony do Czech i Węgier; 1471 udało mu się osadzić na tronie Czech Władysława, a 1490 próbował zdobyć tron węgierski dla Jana Olbrachta; doszło jednak do wojny między braćmi i Węgry, wbrew woli ojca, opanował Władysław. Niemniej pod berłem Jagiellonów znalazły się: Polska, Litwa, Czechy i Węgry, a twórcą tego imponującego choć krótkotrwałego imperium był niewątpliwie Kazimierz Jagiellończyk, który zmarł 7 VI 1492 w Grodnie.
Jako władca i jako człowiek
Był on typowym reprezentantem epoki przełomu średniowiecza i renesansu, a jego gusta artystyczne, ukształtowane przez tradycję średniowieczną i styl bizantyjsko-ruski, poddawały się nowej, zachodniej sztuce odrodzenia. Mimo sporów ze Stolicą Apostolską i walki o obsadę biskupstw Kazimierz Jagiellończyk, zgodnie z interesem politycznym, był człowiekiem niezwykle pobożnym; prosty i skromny w życiu osobistym, stał się autorem śmiałych koncepcji politycznych i upartym ich wykonawcą, nawet w najbardziej niesprzyjających okolicznościach. Mimo znacznych sukcesów Kazimierz bywa jednak oceniany przez historyków dość krytycznie. Z temperamentu władca absolutny, autorytatywny, przez większość życia musiał te cechy starannie ukrywać, godzić się z porażkami i upokorzeniami i dopiero pod koniec długiego panowania mógł sobie pozwolić na przemawianie językiem silnego króla.
Ilustracje
Kazimierz Jagiellończyk,
Akt zawarcia pokoju toruńskiego,
Stwosz Wit, nagrobek Kazimierza IV Jagiellończyka na Wawelu
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia