Wrocław, zespół miejski
 
Wrocław, zespół miejski
rodzaj budowli — zespół miejski
daty — XII–XXI w.
lokalizacja — Wrocław
Jeden z największych na ziemiach polskich zespołów zabytków urbanistyki i architektury od XII do XX w.
Początki grodu wrocławskiego na późniejszym Ostrowie Tumskim sięgają czasów plemienia Ślężan (VIII–IX w.). Po wejściu Śląska przed 990 w obręb monarchii piastowskiej Wrocław stał się jedną ze stolic państwa (sedes principalis), a od 1000, po erygowaniu tu biskupstwa, jedną z sufraganii nowej metropolii gnieźnieńskiej Kościoła katolickiego. Ta podległość, mimo odpadnięcia w XIV w. Śląska od Polski utrzymała się formalnie po początek XIX w. Rozwijający się na odrzańskich wyspach i po obu brzegach Odry ośrodek miejski został zniszczony podczas najazdu mongolskiego 1241. Dopiero trzecia lokacja na prawie magdeburskim dokonana na lewym brzegu Odry w 1261 przez księcia Henryka III Białego (1274 doszło prawo składu) zapoczątkowała trwający do dziś etap historii Wrocławia. Centrum rozległego założenia stał się wielki rynek (obok krakowskiego największy w Polsce), z typową zabudową pośrodku, z której zachował się do naszych czasów m.in. gotycki ratusz (XIII–XVI w.), pomnik środkowoeuropejskiej architektury świeckiej. Mimo, że życie religijne koncentrowało się na położonych na północny-wschód od Starego Miastach wyspach Piasek (augustiańskie opactwo Panny Marii) i Ostrów Tumski (gotyckie: katedra Św. Jana Chrzciciela i kolegiata Św. Krzyża z XIII–XIV w.), również w obrębie murów miejskich powstały wspaniałe gotyckie świątynie, zwłaszcza klasztorne (Św. Marii Magdaleny, Św. Elżbiety, Dominikanów, Bernardynów, Klarysek, Bernardynów). Dwa lata po Starym Mieście lokowano Nowe. Mimo luteranizacji większości wrocławskiego mieszczaństwa w 1. połowie XVI w. miasto pozostało aż do okresu kasat w okresie napoleońskim największym ośrodkiem katolickiego monastycyzmu na Śląsku, szczególnie po przybyciu tu jezuitów. Zakon ten wzniósł na brzegu Odry monumentalny zespół barokowego kolegium z kościołem Imienia Jezus i aulą Leopoldina, nazwaną na cześć cesarza Leopolda I, który 1702 poniósł szkołę do rangi akademii, zaczątku Uniwersytetu Wrocławskiego. W XVII i XVIII w. we Wrocławiu powstało wiele rezydencji arystokracji śląskiej i nowych fundacji kościelnych, a w starych świątyniach barokizowano wnętrza (m.in. w katedrze, przy której powstały znakomite dzieła europejskiego baroku — kaplice Elektorska i Św. Elżbiety). W zjednoczonych Niemczech Wrocław wyrósł do rangi jednego z pięciu największych miast Rzeszy. Powstały wówczas setki gmachów użyteczności publicznej (teatry, urzędy, dworce kolejowe, pasaże handlowe) i kościołów oraz tysiące kamienic i domów w stylach historycznych od klasycyzmu do neobarok, a później utrzymane w duchu secesji i modernizmu. Najsłynniejszą budowlą z tych czasów jest żelbetowa Hala Ludowa (Stulecia), dzieło Maxa Berga (1912–13), niedawno wpisana na Listę UNESCO. Po 1945 i powrocie miasta do Polski odbudowano większość zniszczonych pod koniec wojny zabytków.
Ilustracje
Wrocław, Aula Leopoldina w dawnym kolegium Jezuitów, obecnie uniwersytetfot. M. Czasnojć/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wrocław, centrum handlowe na peryferiach fot. L. Zielaskowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wrocław, katedra pw. Św. Jana Chrzciciela, gotycka bazylikafot. L. Zielaskowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wrocław, Ogród Japoński, panorama fot. M. Pogorzelski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wrocław, ratusz fot. A. Szymański i L. Wawrynkiewicz/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wrocław, rotunda Muzeum Panoramy Racławickiej fot. B. Lemisiewicz/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wrocław, rynek fot. B. Chromik/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wrocław, widok na Ostrów Tumski, w centrum katedra św. Jana Chrzciciela fot. B. Chromik/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wrocław, wnętrze kościoła NP Marii „Na Piasku” fot. P. Jamski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wrocław, dawny kościół Św. Marcina (Orphanotropheum) fot. P. Jamski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia