Shakespeare William
 
Encyklopedia
Shakespeare
[szẹıkspıər],
Szekspir, William Wymowa, ur. 23(?) IV 1564 (tradycyjna data na podstawie zapisu w księgach parafialnych o chrzcie 26 IV), Stratford-upon-Avon (hrab. Warwick), zm. 23 IV 1616, tamże,
angielski dramatopisarz, poeta i aktor, uważany za największego dramatopisarza świata.
Kalendarium
Urodził się 23(?) IV 1564 (tradycyjna data na podstawie zapisu w księgach parafialnych o chrzcie 26 IV) w Stratford-upon-Avon (hrab. Warwick).
Biografia Shakespeare’a opiera się na nielicznych zachowanych dokumentach, zawiera niejasności i braki. Był synem rzemieślnika i kupca, także urzędnika władz Stratford-upon-Avon; matka pochodziła ze zubożałej szlacheckiej rodziny. William Shakespeare uczęszczał do cieszącego się bardzo dobrą opinią miejscowego gimnazjum, gdzie poznał łacinę i grekę oraz literaturę klasyczną; jego nazwisko nie figuruje w rejestrach uniwersyteckich. W 1582 odbył się ślub Shakespeare’a z A. Hathaway, 1583–85 z tego związku urodziło się troje dzieci. Lata 1585–92 to tzw. lata nieznane. Lukę wypełniają liczne hipotezy i legendy wyjaśniające źródła erudycji i rozległej wiedzy Shakespeare’a oraz znajomość warsztatu teatralnego. Przypuszczalnie po opuszczeniu Stratford-upon-Avon przyjął posadę nauczyciela w magnackiej posiadłości lub przyłączył się do wędrownej trupy aktorów, by ostatecznie osiąść w Londynie.
Dramatopisarz i aktor
Pierwsza wzmianka o Shakespearze jako aktorze i dramatopisarzu pochodzi z 1592 z pamfletu R. Greene’a, który sarkastycznie opisał osiągnięcia Shakespeare’a, nazywając go „parweniuszowską wroną”, „strojącą się w piórka innych pisarzy”, pierwszą „trzęsisceną” kraju, co wskazuje na to, że zdobył już w tym czasie pewną pozycję i że zajmował się przeróbkami cudzych utworów. Okres zamknięcia teatrów z powodu epidemii (1592–94) wykorzystał Shakespeare na stworzenie poematów Wenus i Adonis (1593) oraz Lukrecja (1594), dedykowanych hrabiemu Southampton. Dokument z III 1595 jednoznacznie wiąże Shakespeare’a z teatralną Trupą Lorda Szambelana, której sukcesy przyniosły mu znaczne korzyści materialne, co potwierdza m.in. nadanie ojcu herbu (1596), zakup okazałego domu w Stratford-upon-Avon i in. inwestycje. W 1596–97 trupa Shakespeare’a występowała w budynku The Theatre w centrum Londynu, a po wygaśnięciu dzierżawy ziemi przeniosła się 1599 do amfiteatralnego budynku The Globe na południowym wybrzeżu Tamizy. Od 1608 trupa dzierżawiła, a 1609 przejęła na własność halowy The Blackfriar’s Theatre, gdzie kontynuowano występy zimą. W 1603 Jakub I podniósł rangę zespołu, nadając mu nazwę Trupy Królewskiej. Prawdopodobnie Shakespeare angażował się w działalność teatralną głównie jako dramatopisarz, tworząc 2 sztuki rocznie. Tradycja przypisuje mu też występy w roli ducha ojca Hamleta i Adama w Jak wam się podoba, a także tzw. role królów (pisemne źródła odnotowują jedynie udział w 2 sztukach B. Jonsona). Około 1610 Shakespeare przeniósł się do Stratford-upon-Avon, zachowując związki z Londynem. W 1616 sporządził ostateczną wersję testamentu, którego egzekutorami ustanowił córkę Zuzannę i jej męża. Oprócz legatów dla rodziny Shakespeare poczynił też symboliczne zapisy dla 2 aktorów Trupy Królewskiej, przypuszczalnie powierzając im w ten sposób los swych dzieł. Zmarł 23 IV 1616 w Stratfordzie. Dzieci córek Shakespeare’a nie miały potomstwa i ród pisarza w prostej linii wygasł 1670.
Nie zachował się żaden rękopis Shakespeare’a; za jego życia ukazało się jedynie 18 utworów w formacie quarto, z których część to wersje pirackie, powstałe na podstawie rekonstrukcji z pamięci aktorów (tzw. złe quarto), źródłem pozostałych wydań są egzemplarze suflerskie i odzwierciedlające różne etapy kompozycji wersje autorskie (tzw. dobre quarto). Podstawę wydań dzieł Shakespeare’a stanowi edycja zbiorowa 36 sztuk z 1623 (tzw. pierwsze folio), opracowana przez wymienionych w testamencie aktorów, którzy dokonali też pierwszego podziału genealogicznego na tragedie, komedie i kroniki historyczne z dziejów Anglii. W 1664 do tego kanonu dołączono Peryklesa i 6 sztuk apokryficznych. Daty powstania są hipotetyczne, ustalono je na podstawie wzmianek w źródłach historycznych (głównie informacje o wystawieniu), zawartych w utworach odniesień do bieżących wydarzeń z epoki oraz analizy porównawczej tekstów pod kątem tematycznym i stylistycznym.
Okres początkowy
Zwykle w twórczości Shakespeare’a wyróżnia się okres początkowy, w którym pisarz eksperymentował ze wszystkimi 3 gatunkami dramatycznymi; postaci z powstałych wówczas dramatów są mniej zindywidualizowane, choć zarysowuje się już wyraźna tendencja do pogłębiania perspektywy psychologicznej, a w komediach pojawiają się próby zastąpienia farsy i wyrafinowanego dowcipu dworskiego komedią romantyczną; z tego okresu pochodzą: komedie Dwaj panowie z Werony (1590–91), farsowe Poskromienie złośnicy (1590–91), wzorowana na Plaucie Komedia omyłek (1594) i błyskotliwe, przesycone retoryką Stracone zachody miłosne (1594–95), a także tetralogia Henryk VI (ok.1590–92), krwawa tragedia zemsty Tytus Andronikus (1592) i studium zbrodni Ryszard III (1592–93).
Okres drugi
Drugi okres (1595–99) cechuje dominacja wielkich komedii; Shakespeare różnicuje środki artystyczne i wprowadza wieloplanowość akcji; powstały wówczas fantasmagoryczny Sen nocy letniej (1595), Kupiec wenecki (1596–97), Wesołe kumoszki z Windsoru (1597–98), także Wiele hałasu o nic (1598) i Jak wam się podoba (1599–1600) — oparte na konwencji miłości dworskiej z zalążkami akcji tragicznej, ponadto kroniki: Ryszard II (1595), Król Jan (1596), Henryk IV (cz. 1 i 2 1596–97, ze słynną postacią Falstaffa) i Henryk V (1598–99) oraz tragedia młodzieńczej miłości Romeo i Julia (1595).
Okres wielkich tragedii
Lata 1599–1608 to okres wielkich tragedii obrazujących stopniową dezintegrację hierarchii wartości i psychiki bohaterów w obliczu kumulujących się nieszczęść, z charakterystyczną przewagą predyspozycji charakterologicznych nad czynnikami losu: dramat polityczny Juliusz Cezar (1599), Hamlet ( wystawienie 1601) — oparty częściowo na konwencjach tragedii zemsty, Otello (1604) — studium manipulacji i zawiści, Tymon Ateńczyk (1605) oraz Król Lir (1605 lub 1606) — monumentalna historia rozpadu państwa i rodziny, Makbet (1606), Antoniusz i Kleopatra (1606), Koriolan (1608). W 1608–13 zaznaczyły się wpływy młodszych dramatopisarzy i gustów bardziej elitarnej publiczności teatru The Blackfriar’s, powstały więc głównie romanse, określane tak ze względu na nierealistyczny charakter fabuły i tragikomiczną wymowę: Perykles (1607), Opowieść zimowa (1609), Cymbelin (1610) i uważana za dzieło pożegnalne Burza (1611). Shakespeare współtworzył również z J. Fletcherem kronikę Henryk VIII (1613). Oprócz wymienionych sztuk Shakespeare’owi przypisuje się autorstwo fragmentów w dramatach Sir Thomas More, The Two Nobel Kinsmen, Edward III i Cardenio. Jest też twórcą cyklu 154 sonetów (wydanie 1609), zaliczanych do arcydzieł angielskiej liryki, opisujących relacje emocjonalne domniemanego autora i obdarzonego przez niego platonicznym uczuciem młodego mężczyzny, a także zmysłowej Czarnej Damy i Poety Rywala; wśród pozostałych wątków dominuje pochwała twórczości i płodności — przeciwstawionych przemijaniu. Z kilkoma wyjątkami Shakespeare zapożyczył fabuły sztuk z innych utworów literackich: literatury klasycznej (Owidiusz, Plutarch, Plaut, Seneka Młodszy), włoskiej (G. Boccaccio) i angielskich kronik historycznych (R. Holinshed, E. Hall); źródłem inspiracji była też twórczość współczesnych dramatopisarzy (Ch. Marlowe, J. Lyly, Th. Kyd), podstawowym źródłem odniesień jest Biblia i szeroko pojęta kultura elżbietańska.
Znaczenie twórczości
Geniusz Shakespeare’a polega na wszechstronnym operowaniu konwencjami dramatycznymi: precyzyjnej konstrukcji wielowątkowej fabuły, zindywidualizowanych postaciach o pogłębionej sylwetce psychologicznej oraz mistrzowskiej konstrukcji dialogu. Język Shakespeare’a charakteryzuje rozbudowane obrazowanie i bogata metaforyka, nasycenie retoryką, wieloznaczność i aluzyjność. Shakespeare utrwalił cechy gatunkowe komedii romantycznej i tragedii charakteru; łączył elementy fantastyki i realizmu, umiejętnie posługiwał się efektami teatralnymi, ukazując losy jednostek na tle mechanizmów władzy i historii. Głębia metafizyczna, wyrazistość postaci i dynamika akcji zadecydowały o ponadczasowej fascynacji twórczością Shakespeare’a. Jego sztuki utrzymywały się w repertuarze teatrów niemal nieprzerwanie od końca XVI w., choć początkowo wystawiano je w „ulepszonych” neoklasycystycznych przeróbkach; radykalna zmiana ocen i powrót do pierwotnych wersji nastąpiły w 2. połowie XVIII w.; pierwszymi krytykami Shakespeare’a byli J. Dryden i A. Pope, największy wpływ na angielską recepcję wywarł S.T. Coleridge, którego interpretacje upowszechniły opinię o geniuszu Shakespeare’a. Podobnie jak w Anglii, w Europie zainteresowanie twórczością pisarza wzrosło w epoce romantyzmu; z czasem nastąpił też niezwykle intensywny rozwój badań przedstawicieli niemal wszystkich metodologii krytycznoliterackich; dynamicznie rozwijają się też badania nad szeroko rozumianą obecnością Shakespeare’a w kulturze, m.in. w formie adaptacji i przekładów. Do niegasnącej popularności Shakespeare’a przyczyniły się liczne ekranizacje, m.in.: L. Oliviera (Henryk V 1945, Hamlet 1948), F. Zeffirelliego (Romeo i Julia 1968, Hamlet 1990) i K. Branagha (Henryk V 1989, Wiele hałasu o nic 1993, Hamlet 1996).
Recepcja w Polsce
W Polsce sztuki Shakespeare’a wprowadził na scenę W. Bogusławski, wystawiając Hamleta (1798), a następnie Romea i Julię (pt. Groby Werony 1798), Króla Lira (1805) i Makbeta (1812) — na podstawie wcześniejszych francuskich lub niemieckich przeróbek teatralnych. Pierwszych tłumaczeń z oryginału dokonał L. Hołowiński (1839), a trwałe miejsce w kanonie literackim zdobyły przekłady J. Paszkowskiego, S.E. Koźmiana i L. Ulricha, które weszły w skład pierwszego polskiego wydania dzieł Shakespeare’a (1875–77) pod redakcją J.I. Kraszewskiego; w XX w. sztuki Shakespeare’a tłumaczyli m.in.: J. Kasprowicz, K.I. Gałczyński, J. Iwaszkiewicz, Z. Siwicka, M. Słomczyński (przekład wszystkich utworów), S. Barańczak; polskie wydanie zbiorowe: Dzieła dramatyczne (t. 1–6 1964), Poematy (1964), Wiersze i poematy (1977), Dzieła (t. 1–39 1979–88). Na uwagę zasługuje też ok. 40 premier w Teatrze Telewizji, np. Otello A. Chrzanowskiego (1981), Hamlet J. Englerta (1984), Ryszard III F. Falka (1989), Hamlet A. Wajdy (1990), Koriolan M. Bork (1995), oraz intensywna recepcja teatralna.
Bibliografia
The Oxford Shakespeare, ed. S. Wells, Oxford 1982;
The Arden Shakespeare (Third Series), eds R. Proudfoot, A. Thompson, D.S. Kastan, London–New York 1995;
The Riverside Shakespeare, ed. G. Blakemore Evans, London 1997.
Ilustracje
Stratford-upon-Avon, dom Williama Szekspira (Wielka Brytania)fot. D. Makowska/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Romeo i Julia, muzyka S. Prokofjew, choreografia B. Cullberg, 1969fot. J. Multarzyński/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Globe Theatre fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Modrzejewska Helena jako Ofelia w Hamlecie W. Szekspirafot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Englert Jan w Ryszardzie III W. Szekspira — Teatr Polski, Warszawa 1993, reż. M. Prus fot. S. Okołowicz/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Shakespeare Wiliam, Sen nocy letniej, strona tytułowa, wyd. 1600fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Brydziński Wojciech, w roli Hamleta w dramacie Williama Szekspira (1922) fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Holoubek Gustaw w Hamlecie W. Szekspira (1962).fot. F. Myszkowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Shakespeare William, Sen nocy letniej, obrazfot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Zeffirelli Franco, Romeo i Julia, kadr z filmu, 1968fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia