• Wielkie postacie XX-lecia
    Żeromski Stefan, pseud. Maurycy Zych, Józef Katerla, ur. 14 X 1864, Strawczyn (Kieleckie), zm. 20 XI 1925, Warszawa,
    powieściopisarz, nowelista, dramaturg, publicysta, uznawany za najwybitniejszego prozaika przełomu XIX i XX w.. Urodził się 14 X 1864 w Strawczynie (Kieleckie).
    Pochodził ze zubożałej rodziny szlacheckiej o tradycjach patriotycznych. W 1874–86 uczył się w gimnazjum w Kielcach (jednym z jego nauczycieli był znany badacz i krytyk literacki, A.G. Bem, który oddziałał na osobowość Żeromskiego). W 1886–88 studiował w półwyższym (Żeromski nie miał świadectwa dojrzałości) Instytucie Weterynaryjnym w Warszawie; działał też w nielegalnych kołach młodzieżowych oraz w tajnym Związku Młodzieży Polskiej (ekspozyturze Ligii Polskiej). Z powodu braku środków do życia musiał przerwać studia i 1888–91 zajmował się guwernerką, m.in. w Nałęczowie. W 1892 wyjechał po raz pierwszy za granicę (odwiedził m.in. Wiedeń, Monachium, Pragę), w Szwajcarii był bibliotekarzem w Polskim Muzeum Narodowym w Rapperswilu. Po powrocie do Warszawy 1897–1904 pracował w Bibliotece Ordynacji Zamojskich, później zajmował się wyłącznie pisarstwem. Zbliżył się do środowiska „Głosu” i PPS. Rozwijał działalność oświatową i kulturalna (zwłaszcza w Nałęczowie); 1909–12 przebywał w Paryżu; od 1913 w Zakopanem. Sprzyjając ruchowi niepodległościowemu (1906 spotkał się z J. Piłsudskim), po wybuchu I wojny światowej 1914 zaniechał jednak (mimo początkowego akcesu do Legionów Polskich) związków z obozem Piłsudskiego ze względu na swój negatywny stosunek do polityki państw centralnych. W 1918 należał do organizatorów polskiej władzy państwowej na Podhalu, pełnił funkcję prezydenta tzw. Republiki Zakopiańskiej. Od 1919 w Warszawie (od 1924 mieszkał na Zamku Królewskim); brał udział wraz z J. Kasprowiczem w akcji plebiscytowej na Warmii i Mazurach, 1920 założył Towarzystwo Przyjaciół Pomorza; inicjator PAL, współtwórca (1920) i pierwszy prezes Związku Zawodowego Literatów Polskich, 1924 założył polski oddział Pen Clubu.
    Początki twórczości
    Twórczość rozpoczął od nowel i szkiców powieściowych (zbiory Opowiadania 1895, Rozdzióbią nas kruki, wrony... 1895, Utwory powieściowe 1898), w których pojawiły się już główne tematy jego pisarstwa: krzywda społeczna i zacofanie cywilizacyjne ludu (Zmierzch, Zapomnienie), moralny obowiązek walki o sprawiedliwość i postęp (Siłaczka, Doktor Piotr), poczucie więzi z tradycją walki niepodległościowej i świadomość społecznych źródeł jej klęsk (O żołnierzu tułaczu). W autobiograficznej powieści Syzyfowe prace (1897) dał obraz umysłowego i patriotycznego dojrzewania młodzieży w walce z rusyfikacyjnymi dążeniami zaborczej szkoły. W powieści Ludzie bezdomni (t. 1–2 1900) stworzył typowy dla swej twórczości wzór bohatera, samotnego inteligenta-społecznika, odrzucającego możliwość szczęścia osobistego dla pojętego heroicznie obowiązku walki o dobro ogółu. Wieloznaczny tytuł utworu sugeruje, iż bezdomnym jest każdy człowiek poszukujący stabilizacji życiowej, rodziny, spokoju, uciekający przed samotnością, zagubieniem w nieprzyjaznym otoczeniu, a także człowiek walczący o nowy ład społeczno-moralny. Żeromski stworzył w Ludziach bezdomnych nowy typ powieści. Silniej niż poprzednicy nasycił powieść elementami liryczno-nastrojowymi. Jej kompozycja jest luźna, fabuła mało zwarta, zastosowane zostały różne formy narracji, np. pamiętnik. Poszczególne epizody stanowią odrębne części o samoistnym życiu artystycznym. Mniej niż przedstawiciele pozytywistycznej prozy realistycznej troszczył się o konsekwentne ukazywanie rozwoju psychologicznego bohaterów, więcej natomiast uwagi poświęcił wybranym momentom ich życia wewnętrznego. Stworzył powieść o charakterze świadomie programowym i jej kompozycja jest podporządkowana temu założeniu ideowo-artystycznemu.
    Popioły
    W powieści historycznym Popioły (t. 1–4 1904, ekranizacja 1965 A. Wajda) ukazał rozległą panoramę życia polskiego na przełomie XVIII i XIX w., który uznał za wyjątkowo doniosły w naszych dziejach; na tle wojen napoleońskich i egzystencji Polaków pod zaborami przedstawił kształtowanie się nowoczesnej świadomości patriotyczno-obywatelskiej narodu; apoteozując orężną walkę o niepodległość, zwracał zarazem uwagę na jej tragiczne dylematy historyczne i moralne. W genezie powieści dużą rolę odegrała praca pisarza w bibliotece rapperswilskiej, gdzie zaznajomił się z wieloma materiałami źródłowymi dotyczącymi czasów napoleońskich. Żeromski dążył do stworzenia nowoczesnej powieści historycznej, która dałaby możliwie pełny obraz minionych form życia społecznego, kulturalnego i problemów ideowych epoki, a nie tylko samej wojny. Powieść składa się z autonomicznych części o luźno wiązanej fabule. Rolę głównego bohatera odgrywają na przemian 3 postacie, których losy się zazębiają; wątek Legionów polskich jest osnuty wokół księcia Gintułta, kampania hiszpańska 1808 wiąże się z losami Krzysztofa Cedry, zabór austriacki (głównie Kielecczyzna i Sandomierskie), Warszawa pruska i wojna 1809 — z losami Rafała Olbromskiego, na którym pisarz skupił szczególną uwagę. Obok nich występują w powieści autentyczni uczestnicy wydarzeń historycznych: Napoleon Bonaparte, generał J.H. Dąbrowski, książę Józef Poniatowski, generał M. Sokolnicki. Rozległy krajobraz życia narodu i przekrój różnych środowisk (szkoła, dwory magnatów, średniej i drobnej szlachty, wieś, Legiony, armia Księstwa Warszawskiego) nadają Popiołom cechę epopei z tworzącym się nowoczesnym narodem jako bohaterem. Zarazem jednak luźna, epizodyczna kompozycja powieści, daleko miejscami posunięta liryzacja stylu, obdarzenie postaci pełnią życia psychicznego na wzór współczesnej powieści psychologicznej, rola przyrody i krajobrazu w kształtowaniu się przeżyć ludzkich — są dalekie od wzorów epickich i zapoczątkowują nowy typ powieści historycznej, zrywającej z tradycją J.I. Kraszewskiego i H. Sienkiewicza. Popioły są świadectwem szczególnego pietyzmu autora wobec przekazów historycznych epoki i realiów, co powodowało miejscami włączenie do powieści obszernych fragmentów źródeł, mających w dziele literackim charakter nieprzetworzonego materiału. Wojnę ukazał pisarz nie tylko w obrazach batalistycznych, lecz przede wszystkim wydobył towarzyszące jej konflikty moralne, odzierając ją z wyidealizowanej aureoli. Nowością był także awans i autonomizacja erotyki jako wątku powieści historycznej. Powieść różni się ponadto od tradycyjnego romansu historycznego znacznym rozbudowaniem czynnika refleksji filozoficzno-moralnej; przybiera niekiedy kształt dyskusji na temat sensu ludzkiego losu czy sprzeczności między działaniem a moralnością (echa sporu św. Augustyna z manichejczykami, ezoterycznej mistyki masońskiej, filozofii A. Schopenhauera i F. Nietzschego). Popioły były zaplanowane jako pierwsza część wielkiego cyklu historycznego obejmującego walki o niepodległość w XIX w.
    Wierna rzeka, Dzieje grzechu, Róża
    Z dalszych części zachował się tylko fragment Wszystko i nic, ostatnie ogniwo cyklu stanowi powieść Wierna rzeka, w której występuje syn Rafała Olbromskiego, Hubert, powstaniec 1863. Koniec życia Rafała Olbromskiego i Krzysztofa Cedry przedstawił Żeromski w dramacie Turoń. Do tematyki niepodległościowej powracał Żeromski wielokrotnie, m.in. w tragedii przedstawiającej charyzmatyczną postać żołnierza rewolucji Sułkowski (1910, wystawienie 1917), opowiadaniach i powieściach o powstaniu styczniowym 1863–64 (Echa leśne 1905, Wierna rzeka 1912, ekranizacje: 1922 pt. Rok 1863 reżyseria E. Puchalski, 1936 reżyseria L. Buczkowski, 1983, premiera 1987, reżyseria T. Chmielewski). Po klęsce rewolucji 1905 rozrachunek Żeromskiego z podstawowymi problemami życia polskiego stał się inspiracją do napisania powieści Dzieje grzechu (t. 1–2 1908, ekranizacja 1933 H. Szaro i 1975 W. Borowczyka), odzwierciedlającej rozprzężenie moralne i społeczne, oraz poetycko-publicystycznego dramatu Róża (1909, wystawienie 1926), ukazującego w zmetaforyzowanej formie jeden z najpełniejszych w literaturze polskiej obraz niedawnych wydarzeń. Idee społeczne Żeromskiego nabrały znamion utopii, m.in. w trylogii Walka z szatanem (Nawracanie Judasza 1916, Zamieć 1916, Charitas 1919).
    Przedwiośnie
    W ostatniej powieści Przedwiośnie (1925, ekranizacja 1929, reżyseria H. Szaro i 2001 — F. Bajon) zawarł surowy osąd pierwszych lat niepodległości i wskazał na konieczność reform ustrojowych, odrzucając zarazem perspektywę rewolucji komunistycznej. Przedwiośnie w intencji autora miało być wezwaniem do powszechnej dyskusji o „naprawie Rzeczypospolitej”. Problematykę tę Żeromski wplata w losy głównego bohatera Cezarego Baryki, młodego człowieka urodzonego i wychowanego wśród Rosjan w Baku, dla którego Polska była mitem i wyidealizowaną legendą z opowieści rodziców, budzącą ciekawość, ale i nieufność. Pogłębiały ją doświadczenia wyniesione z rewolucyjnej Rosji. Pisarz tak prowadzi fabułę powieści, aby umożliwić bohaterowi po powrocie do kraju stałe konfrontowanie marzeń z rzeczywistością, ojcowskiej wizji Polski „szklanych domów” z prawdą życia. Baryka bierze udział w wojnie polsko-bolszewickiej 1919–21, spędza też kilka miesięcy w starym ziemiańskim dworze, Nawłoci, podczas pobytów w Warszawie miota się pośród sprzecznych idei i poglądów, przyznając rację na przemian jednym lub drugim, aby je z kolei wszystkie odrzucić. Z jednej strony Szymon Gajowiec, opiekun Baryki i przyjaciel jego rodziców, uczeń duchowy E. Abramowskiego, M. Bohusza (J.K. Potockiego) i S. Krzemińskiego, stara się zapewnić Barykę, że jedyną właściwą drogą usunięcia tych niedostatków odrodzonej Polski jest powolne, organicznikowskie działanie, z drugiej kolega uniwersytecki Antoni Lulek, sympatyk komunistów, rozjątrza gorycz Baryki swą agitacyjną napastliwością. Powieść nie sugeruje jednoznacznego rozwiązania nurtujących pisarza problemów, ukazuje jedynie obraz sytuacji, jest wezwaniem do rachunku grzechów i win. Niezbyt fortunnie skomponowana, rozrośnięta w obrazach awantur miłosnych, zwięzła we fragmentach poświęconych problematyce ideowej, utykająca na publicystycznych mieliznach, zawiera miejsca niezrównanej piękności w soczystym, zmysłowym malowidle nawłockiej Arkadii i przejmującego patosu w tyradach głównych partnerów ideowej dyskusji.
    Późne dramaty, proza poetycka i publicystyka
    Pod koniec życia większą wagę przykładał do dramatopisarstwa, uważając je za najlepszy, najbardziej bezpośredni sposób porozumienia się autora z publicznością. Powstały wówczas m.in.: dramat o rabacji chłopskiej 1864 Turoń (wydany i wystawiony 1923) oraz — najwyżej ceniona z jego prób dramatycznych, komedia z motywem bohatera-idealisty — Uciekła mi przepióreczka... (1924, wystawienie 1925). Do arcydzieł prozy Żeromskiego należą Dzienniki 1882–91 (t. 1–3 1953–56, wydanie 2 pełniejsze t. 1–7 1963–70, Dzienników tom odnaleziony 1973) jako wyjątkowy w naszym piśmiennictwie dokument szczerości zapisu osobistych przeżyć, źródło informacji biograficznej, a także dokument rozwoju i dojrzewania jego talentu pisarskiego. Żeromski tworzył ponadto prozę poetycką o problematyce historiozoficznej (Duma o hetmanie 1908) i społecznej, związaną m.in. z rewolucją 1905 (Sen o szpadzie 1905, Słowo o bandosie 1908) i z tradycją polskości Pomorza (Wiatr od morza 1922), a także opiewającą piękno polskiego krajobrazu (Wisła 1918, Międzymorze 1923, Puszcza jodłowa 1925). Do bogatej publicystyki należą m.in. zbiór Inter arma (1920), z głośnym reportażem z wojny polsko-bolszewickiej 1920, Na probostwie w Wyszkowie, piętnującym zdradę narodową komunistów polskich, szkic Snobizm i postęp (1923), przeciwstawiający snobistycznym naśladownictwom autentyczne wartości tkwiące w ludowej twórczości, gwarze, dialekcie; zbiory reportaży, odezw i interwencji zostały zawarte w Biczach z piasku (1925), oraz w wydanym już pośmiertnie przez W. Borowego tomie Elegie i inne pisma literackie i społeczne (1928).
    Patriota, moralista, poeta urody życia
    Żeromski, patriota, społecznik i moralista, był jednocześnie poetą urody i pełni życia, zarówno w impresjonistycznych i lirycznych opisach przyrody, jak i w obrazach fascynacji miłosnej. Odchodząc od epickiego obiektywizmu, rozwinął typ narracji przepełnionej liryzmem, prowadzonej często w formie „utajonego pamiętnika”, fikcję fabularną łączył z elementami publicystyki i rozważaniami erudycyjnymi. Świat jego utworów, choć przepojony mrokiem i smutkiem, zawiera jednak wielką siłę krzepiącą, płynącą z protestu przeciw krzywdzie i cierpieniu. W 1924 kandydował do Nagrody Nobla, 1925 był pierwszym laureatem państwowej nagrody literackiej. Żeromski zmarł 20 XI 1925 w Warszawie.
  • Warto wiedzieć więcej
    Wprowadzenie
    Wiek XX to okres wielkich przemian w bardzo wielu dziedzinach, również i w naszym rozumieniu świata żywego. Warto wspomnieć, że na początku wieku liczba wszystkich uczonych na świecie była zbliżona do liczby obecnie zatrudnionych badaczy ze stopniem doktora w Polsce! Bezprecedensowy w historii ludzkości wzrost aktywności naukowej jest niewątpliwie konsekwencją wielkiego postępu cywilizacyjnego, wynikającego z rozwoju badań i technologii. Jeżeli weźmiemy pod uwagę liczbę osób zatrudnionych, czy środki finansowe przeznaczane na badania, okazuje się, że na przełomie XX i XXI w. dominują nauki biologiczno-medyczne. Jest to rezultat wielkich oczekiwań społecznych wobec tych właśnie dyscyplin oraz wynik ich dotychczasowych osiągnięć.
    Jakie zatem są najważniejsze osiągnięcia nauk o życiu w XX w.? Pewną odpowiedź może dać analiza osiągnięć badawczych laureatów Nagrody Nobla. Trzeba dodać, że nagrody za wielkie osiągnięcia w tym zakresie były przyznawane w dwóch kategoriach: medycyny i fizjologii oraz chemii. Można wyróżnić kilka dominujących kierunków badań XX w. Są to: biochemia, endokrynologia, biologia rozwoju, onkologia, mikrobiologia, immunologia, genetyka (szczególnie w ostatnim okresie g. molekularna), neurobiologia, biologia komórki. W poniższym przeglądzie skupiono się na kilku wybranych osiągnięciach.
    Wyjaśnienie molekularnego podłoża gospodarowania energią przez komórkę
    Biochemiczne procesy bioeneregetyczne, polegające na uzyskiwaniu, przetwarzaniu i gromadzeniu energii przez komórkę stanowią jedną z podstaw jej funkcjonowania. Większość procesów życiowych wymaga dostarczania energii. Wiadomo, że prawidłowe funkcjonowanie żywego organizmu polega na ciągłym tworzeniu czegoś nowego, o bardziej złożonej budowie i większym uporządkowaniu. U zwierząt energia zostaje dostarczona w postaci pożywienia i zawartych w nim substancji energetycznych. Po wstępnym rozkładzie w trakcie trawienia, różne cząsteczki chemiczne docierają do krwioobiegu, trafiają do poszczególnych komórek i w ich wnętrzu są dalej przetwarzane. Podstawowym nośnikiem energii dla komórek jest cukier prosty — glukoza. W wyniku licznych badań naukowych prowadzonych w XX w. wyjaśniono, w jaki sposób komórka czerpie energię zmagazynowaną w wiązaniach chemicznych glukozy. W pierwszym etapie glukoza jest rozkładana na cząsteczki prostsze (w procesie glikolizy, czyli oddychania beztlenowego, zachodzącego w cytoplazmie komórki), które w dalszym etapie ulegają przetworzeniu w mitochondriach w trakcie komórkowego oddychania tlenowego. Proces ten ma charakter kontrolowany, a stopniowo uwalniana energia zostaje zmagazynowana w wiązaniach chemicznych substancji zwanej ATP (adenozynotrisfosforan). Cząsteczka ta jest zdolna do przekazywania energii w bardzo wielu procesach życiowych komórki.
    Jednym z największych osiągnięć naukowych mijającego stulecia było zaproponowanie przez P. Mitchella tzw. teorii chemiosmotycznej. Tłumaczy ona, w jaki sposób w mitochondriach powstaje ATP — w procesie utleniania uwalniane są elektrony o wysokiej energii, transportowane następnie wzdłuż umieszczonych w błonie mitochondrium przenośników, tworzących tzw. łańcuch transportu elektronów. Jednocześnie zostaje uwolniona energia, która umożliwia pompowanie w poprzek tej błony protonów pochodzących z wszechobecnej wody. Powstała różnica stężeń protonów po obu stronach błony mitochondrialnej jest sposobem zmagazynowania energii. Protony mogą przepłynąć przez błonę (podobnie jak woda uwolniona ze zbiornika retencyjnego) przechodząc przez kompleks białkowy zwany syntetazą ATP, która przeprowadza reakcje syntezy cząsteczek tego wysokoenergetycznego związku.
    Poznanie budowy białek
    Kolejnym wielkim osiągnięciem XX w. było wyjaśnienie budowy białek. Białka stanowią podstawowy materiał budulcowy komórek i ich wytworów (np. takich jak włosy, paznokcie, itd.), działają jako enzymy budujące i rozkładające cząsteczki oraz pełnią rolę nośników informacji (niektóre hormony). Białka są cząsteczkami złożonymi, składają się z podjednostek — aminokwasów. W XX w. opracowano metody poznawania kolejności aminokwasów w łańcuchu białkowym (F. Sanger) oraz określono budowę przestrzenną licznych białek (M.F. Perutz, J.C. Kendrew, Ch.B. Anfinsen, S. Moore, W.H. Stein, A. Klug, J. Deisenhofer, R. Huber i H. Michel). To ostatnie zagadnienie jest niesłychanie ważne, albowiem znajomość budowy przestrzennej pozwala na poznanie funkcji poszczególnych części białka. Umożliwia też opracowywanie nowych leków, skierowanych w określone miejsce w cząsteczce białka. Ze względu na swoją uporządkowaną strukturę, białka można otrzymywać w postaci krystalicznej. Stało się to podstawą zastosowania dyfrakcji promieniowania rentgenowskiego do określania przestrzennej budowy białek.
    Zrozumienie molekularnych mechanizmów zjawisk przechowywania, przekazywania z pokolenia na pokolenie oraz rozchodzenia się w komórce informacji zawartej w genach
    Najbardziej spektakularnym osiągnięciem nauki XX w. jest poznanie, na początku lat 50., struktury DNA przez J.D. Watsona i F.H. Cricka, przy udziale M. Wilkinsa, a następnie odkrycie kodu genetycznego (H.G. Khorana i M.W. Nirenberg). Umożliwiło to zrozumienie zasad przepływu informacji genetycznej z pokolenia na pokolenie oraz podczas życia komórek. DNA czyli kwas deoksyrybonukleinowy zawiera (w postaci sekwencji cegiełek budulcowych — nukleotydów) informację o budowie białek. W DNA występują cztery rodzaje nukleotydów (A, T, C i G), które mogą występować tylko w parach A–T i C–G. DNA zbudowane jest z dwóch splecionych ze sobą łańcuchów, które mają charakter komplementarny (budowa jednego łańcucha określa budowę drugiego).
    Trzy nukleotydy kodują jeden aminokwas w białku. To przyporządkowanie stanowi istotę kodu genetycznego. Informacja zapisana w DNA (sekwencja czyli kolejność nukleotydów), zostaje najpierw przepisana (w procesie zwanym transkrypcją) na RNA (w postaci sekwencji nukleotydów). Następnie na matrycy RNA sekwencja nukleotydów zostaje przetłumaczona na kolejność aminokwasów w syntetyzowanym białku w procesie zwanym translacją. Po rozpleceniu, każdy z łańcuchów DNA stanowi matrycę gwarantującą wierne powielenie oryginału. Umożliwia to podwajanie materiału genetycznego, co z kolei zapewnia podział komórek, przekazywanie cech potomstwu itp.
    Opracowanie technik laboratoryjnych, pozwalających na obróbkę DNA (w tym i tworzenie nowych genów) poza organizmem i na genetyczną modyfikację żywych organizmów
    Odkrycie budowy DNA i kodu genetycznego otworzyło drogę do opracowania technik modyfikacji genów i genetycznej modyfikacji żywych organizmów. Okazało się możliwe wprowadzanie obcych genów do komórek bakterii. Namnażanie tak zmodyfikowanych mikroorganizmów, czyli ich klonowanie stało się codzienną czynnością w laboratoriach biologii molekularnej. Dzięki odkryciu enzymów restrykcyjnych i innych enzymów zdolnych do obróbki DNA, można obecnie ciąć i składać dowolne kawałki DNA, nawet pochodzące od organizmów różnych gatunków. Istnieją enzymy restrykcyjne, które rozpoznają określone krótkie (np. 6-nukleotydowe) sekwencje DNA i są zdolne do ich przecinania. Inne enzymy są zdolne do „sklejania” takich fragmentów DNA. W praktyce może wyglądać to tak, że fragment genu człowieka wycięty jednym enzymem można połączyć z podobnie otrzymanym fragmentem genu drożdży. Powstanie w ten sposób gen-chimera obu wyjściowych genów. Wprowadzenie takiego genu do bakterii i klonowanie takiej komórki pozwala uzyskać bardzo wiele kopii tego, nieistniejącego w naturalnych warunkach, genu.
    Wielkim osiągnięciem ostatnich 20. lat jest również opracowanie technik laboratoryjnych, które umożliwiają wprowadzanie tak zmienionych genów do organizmów ssaków przez wstrzyknięcie DNA do zapłodnionych komórek jajowych. Jest to niesłychanie pożyteczna metoda badawcza stosowana w modelowaniu zaburzeń genetycznych i opracowywaniu nowych leków.
    Kolejnym przewrotem w naukach biologiczno-medycznych było opracowanie w końcu lat 80. przez M. Capecchi'ego metody zamieniania genów u myszy. Umożliwia ona zastąpienie prawidłowego genu jego zmutowaną wersją, a przez to tworzenie modeli chorób genetycznych człowieka i szukanie nowych metod terapii.
    Klonowanie genów w bakteriach stało się codziennością w laboratoriach biologii molekularnej lat 80., jednak obecnie coraz częściej rezygnuje się z zastosowania mikroorganizmów jako nośnika obcego DNA i wehikułu do jego namnażania. K. Mullis opracował rewolucyjną metodę powielania DNA w probówce — PCR (reakcja łańcuchowa polimerazy).
    Odkrycie procesów przekazywania informacji z zewnątrz do wnętrza komórki
    Rewolucyjnych odkryć dokonano również w dziedzinie wewnątrzkomórkowego przekazu informacji. Zewnątrzkomórkowa regulacja była badana od dawna lecz dużo mniej wiemy o sposobach kontrolowania procesów życiowych we wnętrzu komórki. Zaburzenia tej regulacji są podstawą licznych chorób. Stosunkowo od niedawna istnieją możliwości metodycznej analizy tych mechanizmów regulacyjnych. Wiemy już, że są one bardzo skomplikowane. Wiele zewnątrzkomórkowych substancji sygnałowych, takich jak hormony, czy też przekaźniki nerwowe działa na komórki nie wnikając do ich wnętrza. Jest to możliwe dzięki występowaniu w błonie komórkowej białek zwanych receptorami. Wystają one, jak anteny na zewnątrz, a pewne ich części tkwią w środku komórki. Przyczepienie się do zewnątrzkomórkowej części receptora powoduje jego zmiany po stronie wewnątrzkomórkowej. Tak zmieniona cząsteczka receptora ma odmienioną zdolność do łączenia się z różnymi białkami, które znajdują się tuż przy błonie. W rezultacie rozpoczyna się kaskada procesów biochemicznych. Szczególną rolę odgrywają w niej tzw. białka G, które działają na kolejne białka np. na enzym zwany cyklazą adenylanową. Ta z kolei wytwarza cząsteczki cAMP (cykliczny adenozynomonofosforan). Cykliczny AMP może pobudzić aktywność enzymu zwanego kinazą białkową A. Kinazy dołączają do białek grupę fosforanową pochodzącą z ATP. Odkrycie roli cAMP w przekazywaniu do wnętrza komórki informacji o obecności hormonu (na zewnątrz) zostało uhonorowane Nagrodą Nobla w 1971 (W.E. Sutherland). Kolejne nagrody za badania nad komórkowym przekazywaniem informacji przyznano w 1992 (E. Fischer i E. Krebs) oraz w 1994 (A. Gilman i M. Rodbell). Obecnie obserwuje się w tej dziedzinie szczególnie wielki postęp.
    Wyjaśnienie istoty zjawisk odpornościowych
    Swoje wielkie chwile w XX w. miała nauka o odporności organizmu — immunologia. Komórkami odpowiedzialnym za zwalczanie „obcych” (np. bakterii lub wirusów) są przede wszystkim komórki krwi — limfocyty B, T i monocyty oraz rezydujące w różnych narządach makrofagi. Obce komórki mają zwykle na swojej powierzchni białka (antygeny), które nie są wytwarzane przez zaatakowany organizm. W toku rozwoju organizm wytwarza limfocyty, które produkują białka obronne — przeciwciała w przypadku limfocytów B i cząsteczki receptora dla antygenu wytwarzane przez limfocyty T. Na dużą grupę każdego z tych rodzajów komórek składa się potomstwo (czyli klony) pojedynczych limfocytów. Jeden klon produkuje tylko jeden rodzaj przeciwciała lub receptora dla antygenu. Powstanie odpowiednich genów dla tych obronnych białek odbywa się dzięki przetasowaniu kodujących je fragmentów genów (to wyjątkowy przykład „niestabilności” materiału genetycznego, który jest w zasadzie identyczny w innych komórkach). Olbrzyma liczba klonów limfocytów powoduje, że wachlarz produkowanych przez organizm białek obronnych jest również olbrzymi. Przetasowanie (rekombinacja) fragmentów genów ma charakter przypadkowy, w związku z tym powstają również kombinacje kodujące białka skierowane przeciwko własnemu organizmowi. Jednakże limfocyty zawierające takie szkodliwe przeciwciała lub receptory dla antygenu są eliminowane w odpowiednich narządach układu odpornościowego. W drugiej połowie XX w. przyznano liczne Nagrody Nobla (m.in. F.M. Burnet, P.B. Medawar, G.M. Edelman, R.R. Porter, S. Tonegawa, B. Benacerraf, J. Dausset, G.D. Snell, N.K. Jerne, P. Doherty i R. Zinkernagel) za prace immunologiczne wieńczące dorobek tej dziedziny: zrozumienie mechanizmów odpowiedzi odpornościowej limfocytów B, które wytwarzają przeciwciała atakujące obce substancje (antygeny); wyjaśnienie roli limfocytów T, które bezpośrednio niszczą antygeny, uczestnicząc w odpowiedzi komórkowej; udział innych komórek w tych procesach (np. makrofagów, zdolnych do prezentacji antygenów limfocytom). Jednocześnie udało się wyjaśnić mechanizm rozpoznawania i tolerowania przez organizm jego własnych białek.
    Odkrycie podstaw działania komórek nerwowych i ich zmian w procesach plastycznych mózgu
    Ostatnia w XX w. Nagroda Nobla w dziedzinie medycyny i fizjologii została przyznana badaczom układu nerwowego — A. Carlssonowi, P. Greengardowi i E.R. Kandelowi. Pierwszy z wymienionych badaczy położył wielkie zasługi w identyfikacji dopaminy (substancji wydzielanej przez jedne komórki nerwowe po to, aby kontrolować działanie innych) jako przekaźnika nerwowego. P. Greengard pokazał, jakie procesy przekaźnictwa wewnątrz komórki nerwowej uruchamia dopamina. W szczególności zaś skupił się na badaniu kinaz białkowych i białek, na które działają w komórkach nerwowych. Z kolei E. Kandel zaproponował model pozwalający wytłumaczyć powstawanie, dzięki temu przekaźnictwu, pamięci. Pamięć i uczenie się to przykłady tzw. zmian plastycznych w układzie nerwowym. W sumie nagroda ta honoruje zarówno wiedzę podstawową (dobrze już utrwaloną — A. Carlson dokonał wielu odkryć ponad 40 lat temu) o komunikacji pomiędzy neuronami, także badania na pograniczu biologii molekularnej komórki i neurobiologii (przekaźnictwo informacji wewnątrz komórki nerwowej — P. Greengard), jak i dokonania w dziedzinie najmniej znanej, dotyczącej procesów myślowych (E.R. Kandel).
    Wymienione wyżej dokonania opierają się o dorobek innych uczonych, którzy stworzyli podwaliny naszej wiedzy o funckcjonowaniu komórek układu nerwowego. Szczególne znaczenie miało odkrycie przez J.C. Ecclesa, A.L. Hodgkina i A.F. Huxleya podstawowych mechanizmów działania kanałów jonowych — białek zawartych w błonie komórkowej posiadających otwór, przez który mogą płynąć obarczone ładunkiem elektrycznym jony (np. K+, Na+, Ca2+). Kanały te decydują o możliwości przenoszenia przez błonę komórki nerwowej impulsu elektrycznego. W układzie nerwowym informacja płynie wzdłuż komórek nerwowych właśnie w postaci tego impulsu (mówimy, że aktywna komórka nerwowa to właśnie taka, po której przesuwa się ów impuls). Impuls nie może jednak być przekazany bezpośrednio sąsiedniej komórce. Komunikacja odbywa się za pośrednictwem przekaźników nerwowych. Jednym z nich jest wspomniana wcześniej dopamina. Przekaźniki wytwarzane przez jedne komórki nerwowe, mogą pobudzać lub hamować inne komórki. Na każdą komórkę nerwową działa zwykle równocześnie kilka różnych przekaźników o niejednokrotnie sprzecznym działaniu. Ostateczne zachowanie się komórki jest zatem wypadkową różnych wpływów. Dzięki temu sieć komórek nerwowych może przeprowadzać niesłychanie dużo nadzwyczaj złożonych procesów analizy informacji.
    W latach 60. i 70. zbudowano podstawy naszej obecnej wiedzy na temat zdolności komórek nerwowych do modyfikacji wzorców aktywności. W szczególności D.H. Hubel i T.N. Wiesel określili zasady tworzenia się połączeń właściwych pomiędzy komórkami nerwowymi w rozwijającej się wzrokowej korze mózgowej. Okazało się, że pozbawienie dopływu właściwych, naturalnych bodźców w pewnym okresie rozwoju (nazwanym krytycznym) uniemożliwia powstanie odpowiednich połączeń. Na przykład zasłonięcie kotu jednego oka w okresie pomiędzy czwartym a siódmym tygodniem życia spowoduje stałe upośledzenie zmysłu wzroku. Wcześniejsze, bądź późniejsze, ograniczanie dostępu do bodźców wzrokowych nie wywiera już tak dramatycznego efektu. Rozwój kory mózgowej po urodzeniu, podobnie jak procesy uczenia się i pamięci, są przykładami zmian plastycznych. Osiągnięcia D.H. Hubela i T.N. Wiesela stworzyły podstawę do dalszych badań w tym zakresie.
    Podsumowanie
    Podsumowując warto podkreślić, że szczególnie charakterystyczne dla XX w. było wzajemne przenikanie się biologii i medycyny. Medycyna stawiała wielkie wyzwania, a problemy próbowali rozwiązywać nie tylko lekarze, ale nade wszystko biologowie, chemicy, fizycy oraz badacze innych specjalności. Co ciekawe, wszystkie te dziedziny legły u podstaw nowej dyscypliny naukowej, którą określa się mianem biologii molekularnej komórki, zajmującej się molekularnymi mechanizmami funkcjonowania komórek, a w szczególności mechanizmami przekazywania informacji pomiędzy nimi i wewnątrz nich. Zwraca też uwagę stosunkowo niewielka liczba badań wyróżnionych Nagrodą Nobla za wyjaśnienie istoty określonych chorób, sposobu działania leków czy strategii terapeutycznych. Można zatem uznać, że największy triumf w XX w. święciły badania podstawowe zajmujące się budową i działaniem organizmów, zwłaszcza na poziomie molekularnym.
    Klamrą spinającą XX w. są wielkie osiągnięcia w dziedzinie genetyki — na początku wieku — ponowne odkrycie praw Mendla, a u jego końca — poznanie ludzkiego genomu, czyli określenie sekwencji nukleotydów całego materiału genetycznego człowieka. Znajomość ta pozwoli na dokonanie rewolucji w zrozumieniu genezy chorób, ich diagnostyki i leczenia. Warto również podkreślić, że badania prowadzone w ostatnich latach XX w. tworzą fundament poznania największych tajemnic istoty człowieczeństwa, czyli zrozumienia biologicznego podłoża umysłu.
    Leszek Kaczmarek
  • To ciekawe
    Muzułmanin nie musi iść do meczetu, by się pomodlić. Modlitwę można odmówić w każdym miejscu. Obowiązkowe w meczecie są jedynie południowe modły piątkowe. Ubiór przystępującego do modlitwy powinien być schludny i czysty. Modlitwę odmawia się bez butów (zostawiane są w szafkach przy wejściu do meczetu lub przed salą modłów), zwykle na modlitewnym dywaniku lub na macie. Miejsce, w którym muzułmanin się modli, powinno być rytualnie czyste; modlitwy nie można zatem odmawiać w miejscach uważanych przez islam za nieczyste: na cmentarzach, śmietnikach, w rzeźniach czy łaźniach.
Hasło dnia: Front Morges

Rekordziści

Największe jezioro w Polsce
Śniardwy — 113,8 km2.

Cytat dnia

„Człowiek nigdy nie ogląda się na to, co zrobione, ale na to patrzy, co ma przed sobą do zrobienia. ”

Imieniny

Kwi 26

Aurelego, Aureliusza, Erwiny, Klaudiusza, Marcela, Marcelego, Marzeny

Dzień w historii

Kwi 26

zdarzyło się
1937
zbombardowanie hiszpańskiego miasta Guernica y Luno przez samoloty niemieckiego Legionu Condor.
1986
wybuch w elektrowni atomowej w Czarnobylu na Ukrainie.
urodzili się
1798
Delacroix Eugène, malarz fr.; najwybitniejszy przedstawiciel romantyzmu w sztuce europejskiej.
1872
Haller Stanisław, generał.
odeszli
1669
Wivallius Lars, poeta szwedzki, tworzący także w językach łac., duńskim, niem.; czołowy przedstawiciel szwedzkiej poezji przełomu renesansu i baroku.
1995
Ożogowska Hanna, pisarka.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia