• Na czasie
    Rozprężenie w armii niemieckiej i austriackiej, radykalizacja postaw społecznych pod wpływem wydarzeń rewolucyjnych na wschodzie i powstanie w Lublinie w nocy z 6 na 7 XI 1918 Tymczasowego Rządu Ludowego Republiki Polskiej zdecydowały o staraniach Rady Regencyjnej w sprawie uwolnienia J. Piłsudskiego z internowania w Magdeburgu i sprowadzenia go do Warszawy, co nastąpiło 10 XI. 11 XI przekazano mu naczelne dowództwo nad tworzącym się wojskiem, a informacje o zawieszeniu broni na froncie zachodnim spowodowały spontaniczne rozbrajanie żołnierzy armii niemieckiej i austriackiej oraz proklamowanie niepodległości. Skompromitowana współpracą z zaborcami Rada Regencyjna 14 XI przekazała władzę cywilną Piłsudskiemu, któremu podporządkował się również rząd lubelski. Powołany 17 XI przez Piłsudskiego rząd, z socjalistą J. Moraczewskim jako premierem, wydał manifest zapowiadający szerokie reformy gospodarcze, społeczne i polityczne. Rząd ten był atakowany przez komunistów, tracących jednak argumenty ze względu na jego socjalny, demokratyczny i niepodległościowy charakter, oraz prawicę, szczególnie endecję, krytykującą jego reformy polityczno-społeczne i odmawiającą mu legalności ze względu na odmowę jego uznania przez ententę. Po nieudanej próbie zamachu stanu doszło do kompromisu Piłsudskiego z prawicą. 16 I 1919 powstał rząd I. Paderewskiego, zaakceptowany przez prawicę i uznany przez ententę. Wybrany 26 I 1919 Sejm Ustawodawczy 20 II 1919 przyjął tzw. Małą Konstytucję, powierzającą władzę wykonawczą Piłsudskiemu jako Naczelnikowi Państwa. Państwo polskie obejmowało początkowo Królestwo Polskie i Galicję Zachodnią. Na konferencji pokojowej w Paryżu 1919 interesy Polski, reprezentowane głównie przez R. Dmowskiego i działaczy KNP, stały się przedmiotem konfliktu francusko-brytyjskiego. Wersalski traktat pokojowy z 1919 przyznał Polsce: Pomorze Wschodnie bez Gdańska (Wolne Miasto Gdańsk) i Wielkopolskę (wyzwoloną w wyniku powstania), a na Górnym Śląsku oraz Warmii i Mazurach nakazywał plebiscyty — przeprowadzone 1921 i 1920. Na Górnym Śląsku brutalne postępowanie władz niemieckich doprowadziło VIII 1919 i VIII 1920 do powstań śląskich, granica została ustalona ostatecznie w wyniku III powstania śląskiego (V 1921), które wybuchło po niekorzystnym dla Polaków plebiscycie na Górnym Śląsku. Polska uzyskała 29% obszaru plebiscytowego (2/3 potencjału przemysłowego Górnego Śląska i 46% ludności). Granica na Śląsku Cieszyńskim została ustalona przez ententę VII 1920 na konferencji w Spa, zgodnie z sugestiami czeskimi przez włączenie 2 polskich powiatów do państwa czeskiego. Na wschodzie początkowo próbowano realizować federacyjną koncepcję Piłsudskiego, zakładającą niepodległość Litwy, Ukrainy i Białorusi jako antyrosyjskiego przedmurza Polski, czemu sprzeciwiała się endecja dążąc do utworzenia jednolitego etnicznie państwa narodowego. Ostatecznie granica została ukształtowana na skutek wojny polsko-ukraińskiej 1918–19 i wojny polsko-bolszewickiej 1919–21 zakończonej traktatem ryskim, łamiącym ustalenia Rady Ambasadorów w sprawie linii Curzona. XI 1920 utworzono na Wileńszczyźnie Republikę Litwy Środkowej, 1922 włączoną (po referendum) Wileńszczyznę w granice państwa polskiego. 17 III 1921 sejm uchwalił konstytucję zwaną marcową.
    II Rzeczpospolita była państwem wielonarodowym (Polacy stanowili 65% ludności) i wielowyznaniowym (rzymskokatolicy 62%), o rolniczo-przemysłowym charakterze (64% zatrudnionych w rolnictwie). Przemysł był rozwinięty jedynie w okręgu łódzkim, warszawskim, na Górnym Śląsku i w Zagłębiu Staropolskim, a nowoczesne rolnictwo istniało jedynie w Wielkopolsce. Pozostałe obszary państwa charakteryzowały: przeludnienie agrarne i ekstensywna gospodarka rolna. Nowo powstałe państwo podjęło wielki wysiłek zjednoczenia gospodarczego i komunikacyjnego trzech zaborów (budowa portu w Gdyni, linie kolejowe Warszawa–Poznań, Śląsk–Gdynia). Po okresie wzrostu gospodarczego związanego z odbudową po zniszczeniach wojennych oraz nakręcaniem koniunktury przez inflacyjną politykę rządu w 2. połowie 1923 doszło do kryzysu spowodowanego hiperinflacją. Jej kres położyły (1924) reformy: walutowa (zastąpienie marki polskiej złotym polskim) i skarbowa przeprowadzone przez rząd W. Grabskiego (ponadto doprowadził do uchwalenia ustawy 1925 o reformie rolnej i podpisał konkordat ze Stolicą Apostolską). Na skutek polsko-niemieckiej wojny celnej 1925 gospodarka pozostawała niestabilna i dopiero zdobycie nowych rynków zbytu 1925/26 spowodowało powolny wzrost koniunktury trwający do końca 1928. Załamanie się koniunktury pogłębione przez wybuch w końcu 1929 wielkiego kryzysu ekonomicznego spowodowało kryzys gospodarki trwający do 1935. Napięcia społeczne z tym związane oraz potrzeby militarne kraju skłoniły rząd do zmiany polityki gospodarczej i zastosowania etatyzmu oraz nakręcania koniunktury przez realizację ułożonego przez wicepremiera E. Kwiatkowskiego 4-letniego planu inwestycyjnego oraz rozbudowę Centralnego Okręgu Przemysłowego. 1936–39 nastąpiło ożywienie gospodarki i poprawiły się warunki bytowe ludności. Potrzeba modernizacji państwa skłoniła rząd do zaakceptowania 15-letniego planu perspektywicznego ułożonego przez Kwiatkowskiego, mającego na celu zbudowanie podstaw niezależności gospodarczej państwa.
    Wybory parlamentarne XI 1922 wykazały równowagę sił między prawicą, lewicą i centrum, istotną rolę uzyskały kluby mniejszości narodowych. Ich głosy zdecydowały o elekcji G. Narutowicza na prezydenta RP, co spowodowało gwałtowną reakcję endecji, a w konsekwencji jego zabójstwo przez fanatycznego nacjonalistę 16 XII 1922. Wprowadzenie stanu wyjątkowego oraz strach przed Piłsudskim spacyfikowały endecję, a nowego prezydenta S. Wojciechowskiego wybrano tymi samymi głosami. W 1923 powstała większość centroprawicowa Chjeno-Piasta, której rząd upadł na skutek kryzysu spowodowanego hiperinflacją oraz stosowania brutalnych metod pacyfikacji niepokojów społecznych (wydarzenia krakowskie). Jednocześnie nastąpiło pogorszenie się sytuacji Polski na arenie międzynarodowej (traktaty lokareńskie, zbliżenie sowiecko-niemieckie IV 1926). Dokonany V 1926 powrót do rządów Chieno-Piasta spowodował przewrót majowy. Przejęcie władzy przez Piłsudskiego i obóz sanacji, usankcjonowane przez zgromadzenie narodowe wyborem Piłsudskiego na prezydenta (odmówił, wskazując na I. Mościckiego jako kandydata) i przyjęciem noweli konstytucyjnej wzmacniającej władzę wykonawczą prezydenta (tzw. nowela sierpniowa), stworzyło nowy układ polityczny, którego centrum stanowił Piłsudski (minister spraw wojskowych oraz generalny inspektor sił zbrojnych). Jego zaplecze polityczne stanowił Bezpartyjny Blok Współpracy z Rządem utworzony przed wyborami 1928. Do 1930 utrzymywano pozory przestrzegania wszystkich reguł demokracji parlamentarnej. Powstanie centrolewicowego bloku antysanacyjnego (Centrolew) spowodowało rozwiązanie sejmu i proces brzeski grupy opozycyjnych polityków. Wybory 1930 zakończyły się uzyskaniem przez BBWR większości w obu izbach parlamentu, który IV 1935 (z naruszeniem procedury) przyjął nową konstytucję (zwaną kwietniową), wprowadzającą silny system prezydencki.
    Śmierć Piłsudskiego (V 1935) doprowadziła do dekompozycji obozu rządzącego. Spadło znaczenie BBWR i rządzącej do tej pory grupy pułkowników. Pojawiły się 2 ośrodki władzy: skupiony wokół prezydenta Mościckiego Zamek (reelekcja 1933) i E. Rydza-Śmigłego (głównie wojsko, prawica sanacyjna), z którego inspiracji w miejsce BBWR utworzono 1937 Obóz Zjednoczenia Narodowego (OZN). Wyrazem kompromisu między ugrupowaniami sanacyjnymi było powstanie rządu F.S. Składkowskiego, z wicepremierem Kwiatkowskim i ministrem spraw zagranicznych J. Beckiem. W polityce zagranicznej po 1926 nastąpiło zbliżenie z Wielką Brytanią, a zdobycie władzy przez A. Hitlera (1933) spowodowało odnowienie przymierza z Francją. Wobec Niemiec i ZSRR stosowano politykę równoważnych stosunków (układy o nieagresji 1932, 1934); dążenie Polski do prowadzenia samodzielnej polityki zagranicznej spowodowało brak zaangażowania Polski w porozumienia wielostronne, a obawa przed losem Czechosłowacji była jednym z powodów udziału w jej rozbiorze (X 1938). W 1939 wobec niemieckich żądań przyłączenia Gdańska do Rzeszy i budowy autostrady eksterytorialnej przez Pomorze zacieśniono sojusz z Francją oraz uzyskano gwarancje brytyjskie. 1 IX 1939 Niemcy dokonały agresji na Polskę, co dało początek II wojnie światowej.
  • Warto wiedzieć więcej
    W potocznym rozumieniu życie stanowi przeciwieństwo śmierci. Myśląc w ten sposób, dajemy wyraz przekonaniu, że śmierć jest niczym innym jak nieobecnością życia. Takie pojmowanie relacji między życiem a śmiercią obce jest jednak wielu wybitnym myślicielom. Również zafascynowani fenomenem śmierci poeci tacy jak choćby Novalis dalecy są od utożsamiania kresu życia z unicestwieniem. W powieści Novalisa Heinrich von Ofterdingen, której głównym tematem jest duchowa inicjacja młodego artysty, życie postrzegane jest jako stan daleki od doskonałości, tymczasowy i w gruncie rzeczy dość chaotyczny. „Umarłam” — mówi jedna z bohaterek. — „Bo jakże inaczej mogłabym żyć?”.
    Od spotkania ze śmiercią zaczyna się prawdziwe życie — odkrycie tej prawdy przypisujemy dopiero chrześcijaństwu, bo jak wiadomo zarówno w Starym Testamencie, jak i mitologii antycznej zmarłym przysługiwało życie nader ograniczone. W Szeolu albo w Hadesie otrzymywało się żywot niepełny, porównywalny ze statusem cienia.
    Wiara do pewnego stopnia łagodzi ból i strach towarzyszący umieraniu. Określa też sposób pojmowania ludzkiego życia. Niekiedy traci ono wartość do tego stopnia, że ziemskie trwanie bywa uważane za niewiele znaczący wstęp do prawdziwej, to znaczy niematerialnej egzystencji. Na ziemi jesteśmy tylko gośćmi, przypominają mistycy, których najczęściej śmierć nie przeraża. Ich zdaniem bliskość śmierci chroni człowieka przed całkowitym zatraceniem się w chaosie rzeczy i spraw przemijającego świata, akcentuje wartość tego, co niezmienne i nieskończone, przywraca naszej wizji świata właściwe proporcje.
    Z zupełnie innych powodów przeciwieństwa między życiem a śmiercią nie dostrzega najwybitniejszy współczesny filozof Martin Heidegger. W jego interpretacji życie to nic innego jak ciągły ruch ku śmierci, czyli „bycie ku śmierci”. Przychodzimy na świat z ziarnem unicestwienia, które kiełkuje w nas i rośnie wraz z upływem lat. Od urodzenia nosimy w sobie perspektywę własnej śmierci. Nicość stanowi część naszego życia, jest jego ostatecznym przeznaczeniem. Dlatego nie powinniśmy traktować śmierci jako zaprzeczenia bytu.
    Konsekwencje zwrotu myśli europejskiej ku śmierci wydają się z różnych względów bardzo niebezpieczne. Zgoda na śmierć stanowić musi siłą rzeczy zagrożenie życia. Rozumiał to doskonale Tomasz Mann — jego najsławniejsza powieść, Czarodziejska góra, rozpatruje relację między życiem a śmiercią na różnych płaszczyznach: biologicznej, psychologicznej, filozoficznej, religijnej. Ostatecznie autor dochodzi jednak do wniosku, że życie wiąże się z przezwyciężeniem pokusy śmierci. Tezę taką ilustruje być może najważniejszy rozdział książki, zatytułowany Śnieg.
    Jan Tomkowski

     

    Hasło główne:

    Życie — koncepcje literackie i filozoficzne

     

    Hasła poprzednie:

    Życie: rozwój czy trwanie?

    Życie i świat

     

    Hasła następne:

    Życie i samobójstwo

    Życie i czas

    Życie i absurd

    Życie i sztuka

    Życie i teoria

  • To ciekawe
    Pierwsza Brygada, „Legiony to żebracza nuta, Legiony to ofiarny stos”, polska pieśń żołnierska z okresu I wojny światowej, z czasu formowania przez Józefa Piłsudskiego Legionów Polskich. Historia jej powstania jest nieco pogmatwana. Muzyka była swoistym spadkiem po rosyjskim zaborcy. W Kielcach stacjonował do roku 1914 syberyjski pułk piechoty. Towarzysząca mu orkiestra wojskowa grywała niewiadomego autorstwa marsz o proroczym tytule Przejście przez Morze Czerwone. Występom orkiestry pułkowej przysłuchiwał się z zawodowej ciekawości kapelmistrz Sikorski, prowadzący orkiestrę dętą kieleckiej straży pożarnej. Po przerzuceniu rosyjskiego pułku na front Sikorski albo przejął pozostawione nuty marsza, albo spisał je z pamięci. Kiedy do Kielc wkroczyli żołnierze polscy, jego orkiestra przyłączyła się do oddziałów Piłsudskiego, stając się później oficjalnie orkiestrą I Brygady Legionów Polskich. Przejście przez Morze Czerwone wykonywane było teraz przy różnych okazjach jako Marsz nr 10.
    W roku 1917 marsz otrzymał słowa. Ich autorami mieli być — niezależnie od siebie — dwaj legioniści: Tadeusz Biernacki i Andrzej Hałaciński. Pierwszy twierdził, że napisał je w nocy z 17 na 18 lipca 1917 w pociągu, którym Niemcy wieźli internowanych legionistów z Modlina do Szczypiorna. Internowanie nastąpiło z powodu odmowy złożenia przez legionistów przysięgi wojskowej na wierność Niemcom i Austro-Węgrom. Odmowa przysięgi spotkała się z dezaprobatą niektórych kół polskich, zwłaszcza w zaborze austriackim. Legioniści byli tym bardzo rozgoryczeni. Drugi z pretendentów do autorstwa słów Pierwszej Brygady, Hałaciński wyraził to w jednej ze zwrotek (która jednak nie weszła do pieśni) dosadnymi żołnierskimi słowami: „Nie chcemy już od was uznania, ni waszych mów, ni waszych łez. Skończyły się dni kołatania do waszych dusz — je... was pies!” Miał on napisać swoją wersję Pierwszej Brygady jesienią 1917 roku w Tyrolu, gdzie przebywał wcielony do armii austrickiej. Trudno teraz orzec, który z autorów i jaki miał udział w ukształtowaniu ostatecznej wersji tekstowej pieśni. Hałaciński zginął zamordowany w 1940 w Katyniu. Biernacki zmarł w 1974.
    Pierwsza Brygada była w okresie międzywojennym nieoficjalnym hymnem Wojska Polskiego. Po II wojnie światowej długo pomijana milczeniem, jak cała tradycja legionowa, śpiewana pokątnie i konspiracyjnie, dopiero po przejściu przez Morze Czerwone rozbrzmiała w latach 90. znowu legalnie jako jedna z najpopularniejszych pieśni wojskowych i patriotycznych.
    Krzysztof Bilica
Hasło dnia: epitafium

Rekordziści

Najdłuższa na Ziemi jaskinia lawowa
Kazamura — 61,4 km.

Cytat dnia

„W sztuce nie ma wynalazków. Sztuka nie jest ani z wczoraj, ani z dzisiaj ani, z jutra — jest ze wszystkich czasów (...) .”

Imieniny

Gru 15

Celiny, Drogosława, Drogosławy, Krystiany, Maryna, Mścigniewa, Walerego

Dzień w historii

Gru 15

zdarzyło się
1989
podpisanie z 68 krajami Antyli, Karaibów, Pacyfiku (AKP) czwartej konwencji z Lome.
1970
strajki w Gdyni i Gdańsku; podpalenie gmachu KW MO w Gdańsku i kolejne ofiary (grudniowy bunt robotniczy).
urodzili się
1832
Eiffel Gustave Alexandre, fr. inżynier i architekt; budowniczy mostów i in. konstrukcji żelaznych, żeliwnych i stalowych.
1932
O’Brien Edna, pisarka irlandzka.
odeszli
1852
Damse Józef, kompozytor, dyrygent i aktor.
1523
Boner Jan, kupiec i bankier krakowski.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia