• Na czasie
    Pod tym pojęciem będziemy rozumieć przepływy w skali globalnej spowodowane nierównomiernym dopływem promieniowania słonecznego do powierzchni Ziemi w skali globu (najwięcej na równiku, najmniej na biegunach) oraz ruchem obrotowym naszej planety. Skutkiem ogólnej cyrkulacji atmosfery jest transport ciepła od równika w kierunku biegunów.
    Charakterystyczny dla ogólnej cyrkulacji atmosfery jest równoleżnikowy układ stref wiatrów, zwanych komórkami cyrkulacyjnymi, symetryczny względem płaszczyzny równika. Podobne układy komórek cyrkulacyjnych obserwuje się na niektórych planetach posiadających atmosferę, np. na Jowiszu.
    Poczynając od równika ku biegunom możemy wyróżnić: równikową strefę zbieżności, strefę pasatów, oraz okołozwrotnikową strefę podwyższonego ciśnienia („Końskie Szerokości”). Te trzy strefy tworzą razem pierwszą komórkę cyrkulacyjną, tzw. komórkę Hadleya. W równikowej strefie zbieżności ogrzane i wilgotne powietrze unosi się w górę do tropopauzy.
    W efekcie powstaje pas zachmurzenia konwekcyjnego otaczający cały glob. Dalej powietrze wędruje w górnych warstwach tropopauzy w kierunku biegunów i opada w niższe warstwy atmosfery w okołozwrotnikowej strefie podwyższonego ciśnienia. Z okolic zwrotnika masy powietrza wracają dołem do równikowej strefy zbieżności w postaci wiatrów zwanych pasatami. Na skutek ruchu obrotowego Ziemi wiatry te nie wieją wzdłuż południków, ale mają dużą składową równoleżnikową (ze wschodu na zachód). Stąd pasat na półkuli północnej nazywa się pasatem północno-wschodnim, a na półkuli południowej pasatem południowo-wschodnim. Efektem cyrkulacji w komórce Hadleya jest transport ciepła z okolicy równika w okolice zwrotników.
    Kolejna komórka cyrkulacyjna zwana jest komórką Ferrela. W komórce tej odbywa się dalszy transport ciepła w kierunku biegunów. Charakter tego transportu jest inny niż w komórce Hadleya. Zamiast przepływu uporządkowanego w płaszczyźnie pionowej (górą ciepłe powietrze w kierunku biegunów, dołem chłodniejsze w kierunku równika), powstają zawirowania o rozmiarach rzędu tysiąca kilometrów transportujące ciepłe masy powietrza w wyższe szerokości geograficzne, a chłodne w niższe. Te rozwijające się i zanikające zawirowania to niże i wyże kształtujące pogodę w średnich szerokościach geograficznych. Wiatry w tych rejonach wieją średnio z zachodu na wschód i stąd nazwa strefa wiatrów zachodnich.
    Ostatnia, najbliższa biegunów komórka cyrkulacyjna charakteryzuje się ruchami zstępującymi w strefie biegunowej i związaną z nimi biegunową strefą podwyższonego ciśnienia. Podobnie jak w obszarze pasatów wieją tam najczęściej wiatry wschodnie (północno-wschodnie na półkuli północnej i południowo wschodnie na półkuli południowej).
    Nierównomierny rozkład lądów i mórz, rzeźba terenu oraz zmienność dopływu promieniowania słonecznego związana z porami roku powodują znaczne odchylenia od zaprezentowanego wyżej, uśrednionego po czasie i długości geograficznej obrazu ogólnej cyrkulacji atmosfery. Przykładem takiego odchylenia jest monsun — wiatr na Oceanie Indyjskim i Zachodnim Pacyfiku zmieniający kierunek ze zmianą pór roku.
    Cyrkulacja atmosfery jest także ściśle sprzężona z cyrkulacją oceanów. Zmiany tej ostatniej mogą istotnie wpływać na ruchy mas powietrza w atmosferze. Przykładem takiego sprzężenia jest zjawisko El Niñoprąd morski pojawiający się okresowo u wybrzeży Ekwadoru kojarzony jest z anomaliami pogody obejmującymi przynajmniej cały obszar Pacyfiku.
    Szymon Malinowski
  • Dziś obchodzimy
    Pierwszy dzień lata
    Dziś początek astronomicznego lata.
  • Warto wiedzieć
    Wyszyński Stefan, ur. 3 VIII 1901, Zuzela (Podlasie), zm. 28 V 1981, Warszawa,
    kardynał, prymas Polski, zwany Prymasem Tysiąclecia. Urodził się 3 VIII 1901 w Zuzeli (Podlasie). W 1920–24 odbył studia w Wyższym Seminarium Duchownym we Włocławku; 1924 przyjął święcenia kapłańskie (Włocławek); pracował m.in. w redakcji dziennika „Słowo Kujawskie”; 1925–29 studiował na KUL prawo (doktorat), ekonomię i nauki społeczne, działał w Stowarzyszeniu Katolickim Młodzieży Akademickiej „Odrodzenie” i w Bratniej Pomocy; 1931–39 profesor prawa kanonicznego, socjologii i nauki społecznego Kościoła w Wyższym Seminarium Duchownym we Włocławku, 1932–39 redaktor naczelny „Ateneum Kapłańskiego”, pracownik sądu biskupiego, działacz Chrześcijańskich Związków Zawodowych i Akcji Katolickiej, wykładowca Chrześcijański Uniwersytetu Robotniczego, publicysta (m.in.: Główne typy Akcji Katolickiej za granicą 1931, Przemiany moralno-religijne pod wpływem bezrobocia 1937, Katolicki program walki z komunizmem 1937, pseudonim Dr Zuzelski, Kultura bolszewizmu a inteligencja polska 1938); od 1937 członek Rady Społecznej przy Prymasie Polski.
    Okres okupacji
    Okres okupacji niemieckiej spędził — jako kapelan niewidomych — w Kozłówce i Żułowie (Lubelszczyzna) oraz w Laskach koło Warszawy, z których kręgiem, skupionym wokół księdza W. Korniłowicza, był związany od lat 30. Prowadził działalność konspiracyjną (pseudonim Siostra Cecylia): wykłady dla inteligencji, tajne nauczanie na szczeblu akademickim; kapelan AK, podczas powstania warszawskiego kapelan okręgu Żoliborz-Kampinos (pseudonim Radwan 2) i szpitala powstańczego w Laskach.
    Działalność powojenna, więzienie
    Po wojnie we Włocławku: kanonik kapituły katedralnej, rektor seminarium i jednocześnie proboszcz w Kłobii i Zgłowiączkach, organizator i redaktor tygodnika „Ład Boży”, popularny kaznodzieja. 4 III 1946 mianowany biskupem ordynariuszem diecezji lubelskiej (święcenia biskupie 1946, Częstochowa). W 1947–48 wykładał na KUL (uruchomienie Wydziału Filozofii Chrześcijańskiej). 12 XI 1948, zgodnie z testamentem kardynała A. Hlonda, mianowany arcybiskupem gnieźnieńskim i warszawskim, prymasem Polski i — tym samym — przewodniczący Konferencji Episkopatu Polski. Na przełomie lat 40. i 50. kierował pracami Prymasowskiej Rady Odbudowy Kościołów Warszawy. Ordynariusz na terenie Polski wiernych Kościoła greckokatolickiego i ormiańskiego, organizator polskich struktur kościelnych na ziemiach zachodnich i północnych; jako prymas posiadał specjalne uprawnienia Stolicy Apostolskiej dotyczące Kościoła w Polsce. Współzałożyciel i opiekun duchowy Instytut Świeckiego Pomocnic Maryi Jasnogórskiej (tzw. ósemki). W obliczu walki z Kościołem i coraz większych roszczeń totalitarnego państwa był zwolennikiem wypracowania modus vivendi z komunistami — inicjatorem powołania (1949) Komisji Mieszanej Episkopatu i Rządu oraz współtwórcą (14 IV 1950) pierwszego w dziejach porozumienia pomiędzy katolickim Episkopatem a komunistycznym rządem, w którym Kościół za pewne koncesje (m.in. nieprzeciwstawianie się kolektywizacji wsi, potępienie zbrojnego podziemia) uzyskał potwierdzenie istotnych praw (np. do nauczania religii w szkołach, wydawania pism katolickich, utrzymania KUL). W sytuacji permanentnego łamania porozumienia przez komunistów Wyszyński ogłosił 8 V 1953 protestacyjny memoriał Non possumus [łac., ‘nie możemy’]; pozbawiony przez władze państwowe prawa do pełnienia funkcji kościelnych i aresztowany 25 IX 1953, był więziony kolejno w: Rywałdzie, Stoczku Warmińskim, Prudniku i Komańczy. W areszcie pisał dziennik (Zapiski więzienne, wydanie Paryż 1982, od 1983 wielokrotnie wznawiane w kraju poza cenzurą, od 1990 oficjalnie), opracował wiele ważnych inicjatyw duszpasterskich: Jasnogórskie Śluby Narodu (1956), Wielką Nowennę przed Millennium Chrztu Polski (1957–65) i nawiedzenie wszystkich polskich parafii przez kopię obrazu Matki Boskiej Częstochowskiej. W czasie październikowego przesilenia politycznego 1956 zwolniony z aresztu, powrócił do Warszawy. W XII 1956 doprowadził do zawarcia nowego, korzystnego dla Kościoła, porozumienia z władzami, na mocy którego m.in. w szkołach przywrócono naukę religii, uchylono dekret o obsadzaniu stanowisk kościelnych z 1953 i umożliwiono powrót biskupów na ziemie zachodnie i północne; Episkopat zobowiązał się do wsparcia władz państwowych w stabilizacji kraju.
    Sobór Watykański II, mediator
    Od 1953 kardynał (kapelusz kardynalski odebrał 1957), uczestnik Soboru Watykańskiego II, inicjator XI 1965 orędzia biskupów polskich do biskupów niemieckich z wezwaniem do pojednania obu narodów oraz wzajemnego przebaczenia krzywd (Przebaczamy i prosimy o przebaczenie). Gł. organizator obchodów milenijnych (1966) i m.in. z tego powodu nazwany po śmierci Prymasem Tysiąclecia, cieszył się powszechnym autorytetem społecznym jako mąż stanu, obrońca praw człowieka, narodu i Kościoła, 1980–81 mediator pomiędzy władzami PRL a Solidarnością. Zmarł 28 V 1981 w Warszawie został pochowany w katedrze Św. Jana w Warszawie, a jego pogrzeb był wielką manifestacją religijno-patriotyczną. Pośmiertnie 1994 odznaczony Orderem Orła Białego; 1989 rozpoczęto jego proces beatyfikacyjny.
    Dorobkiem Wyszyńskiego zajmuje się Prymasowski Instytut Jasnogórskich Ślubów Narodu. Zbiory homilii, ustaw pasterskich i in. prace: Miłość i sprawiedliwość (1940, wydanie 1993), Duch pracy ludzkiej. Myśli o wartości pracy (1946), W światłach tysiąclecia (1961), Kazania świętokrzyskie (t. 1–3 1974–76), Listy pasterskie Prymasa Polski: 1946–1974 (1975), Ojcze nasz (1978), Listy pasterskie Prymasa Polski i episkopatu: 1975–1981 (1988), Nauczanie społeczne 1946–1981 (1990).
    Rola w historii
    Wyszyńskiego powszechnie uważa się za jednego z największych Polaków XX w.; jego rolę w historii określa się często historycznym mianem interreksa — w czasach PRL był przywódcą, który przeprowadził naród i Kościół przez doświadczenie komunizmu. Początkowo szukał kompromisu z komunistycznym rządem, by ocalić Kościół przed całkowitym zniewoleniem; później bronił praw Kościoła w totalitarnym państwie, szczególnie ostro atakowany w okresie ogłoszenia orędzia do biskupów niemieckich i obchodów Millennium; jednoznacznie polemizując z marksistowską wizją człowieka i życia społecznego — przyczyniał się do poszerzania granic duchowej wolności. Za życia — tak dzieje się często w przypadku wielkich osobowości — nie zawsze się z nim zgadzano: zarzucano mu zbytnią uległość wobec komunistów (do jego aresztowania 1953 oskarżenia takie wysuwano na emigracji, w Watykanie i niektórych — głęboko antykomunistycznych — kręgach polskiego społeczeństwa), autorytatywny styl rządzenia Kościołem, powolne wcielanie w życie reform Soboru Watykańskiego II, przesadny kult maryjny i wspieranie przede wszystkim religijności masowej; krytykowano również niektóre kazania prymasa (np. homilię z 26 VIII 1980 zrozumianą jako apel do strajkujących o podjęcie pracy). Po jego śmierci polemiki poszły w niepamięć, postawa prymasa doczekała się obiektywnej oceny, a on sam wszedł do panteonu narodowych bohaterów.
  • To ciekawe
    Powrót do przeszłości cz. IV
    Sprawdźmy, co dalej działo się z naszą niegdysiejszą encyklopedią.
    Zaakceptowane przez redaktora hasła zyskiwały jego podpis, a następnie trafiały do Działu Leksykografii, czyli zespołu redaktorów-polonistów, którzy oprócz korekty językowej dokonywali połączenia wszystkich haseł uprzednio uporządkowanych tematycznie (dla potrzeb konsultacji merytorycznych) i ich alfabetyzacji… ręcznie układając fiszki z poszczególnymi hasłami w pudłach-korytkach.
    W ten oto sposób wstępnie przygotowana encyklopedia trafiała w końcu do Działu Produkcji, w którym redaktorzy techniczni opisywali przyszły wygląd tekstów w gotowej drukowanej książce, tzn. krój i wielkość czcionek, odstępy między znakami, format kolumny itp., wszystko zgodnie z projektem typograficznym publikacji.
    Opisane przez redaktorów technicznych hasła przejmowała następnie drukarnia, a w niej zecerzy ręcznie składali z metalowych czcionek teksty haseł encyklopedycznych.
    Cały ówczesny proces składu encyklopedii wraz z obiegiem korekt i drukiem trwał do dwóch lat!

Rekordziści

Największa wyspa na Oceanie Spokojnym
Nowa Gwinea — 785 tys. km2.

Cytat dnia

„Człowiek wchodzi w hałaśliwy tłum, aby zagłuszyć wewnętrzne wołanie o ciszę”
Zbłąkane ptaki

Imieniny

Cze 20

Benigny, Bogny, Florencji, Florentyny, Sylweriusza

Dzień w historii

Cze 20

zdarzyło się
1960
proklamowanie niepodległości Federacji Mali.
1768
zdobycie Baru przez wojska rosyjskie, wyparcie konfederatów z kraju (schronili się na terytorium tureckim; konfederacja barska).
urodzili się
1566
Zygmunt III Waza, król pol. od 1587, król szwedzki 1592–99.
1687
Pittoni Giovanni Battista, wł. malarz i rysownik.
odeszli
1808
Dmochowski Franciszek Ksawery, publicysta i działacz polit., poeta, tłumacz, wydawca.
840
Ludwik I Pobożny, z dyn. Karolingów, cesarz rzym. od 813, król Franków.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia