• Na czasie
    Herling-Grudziński Gustaw, ur. 20 V 1919, Kielce, zm. 4 VI 2000, Neapol,
    prozaik, krytyk literacki, publicysta, autor wspomnień Inny świat. Urodził się 20 V 1919 w Kielcach. Studiował 1937–39 polonistykę na Uniwersytecie Warszawskim. Debiutował 1935 reportażami w „Kuźni Młodych”, kierował działem literackim w dwutygodniku „Przemiany” oraz w tygodniku „Orka na Ugorze”; artykuły i recenzje publikował w pismach „Ateneum”, „Pion” i „Nasz Wyraz”. Współzałożyciel (1939) warszawskiej grupy konspiracyjnej Polska Ludowa Akcja Niepodległościowa (PLAN); pełnił funkcję szefa sztabu i współredaktor „Biuletynu Polskiego”.
    II wojna światowa
    W XI 1939 dotarł do Lwowa, III 1940 aresztowany przez NKWD; oskarżony o szpiegostwo na rzecz wywiadu niemieckiego, skazany na 5 lat — VI–XI 1940 przebywał w więzieniach w Witebsku, Leningradzie i Wołogdzie; następnie został przewieziony do obozu pracy w Jercewie koło Archangielska; swój pobyt tam opisał we wspomnieniach Inny świat (wydany w języku angielskim 1951 w Londynie, z przedmową B. Russella, wydanie polskie 1953 tamże) — jednym z najwybitniejszych utworów prozy polskiej po 1945, przenikniętym niezachwianą wiarą, iż wartości moralne są bezwzględne i nie mogą być relatywizowane ze względu na nieludzkie warunki życia w innym świecie.
    Zwolniony 1942, wstąpił do Armii Polskiej generała W. Andersa, z którą przeszedł szlak do Włoch. W V 1944 jako radiotelegrafista 3. Dywizji Strzelców Karpackich wziął udział w bitwie pod Monte Cassino, odznaczony Orderem Wojennym Virtuti Militari.
    Na emigracji
    Po zakończeniu wojny przeniósł się do Rzymu, gdzie 1945–46 kierował działem literackim „Orła Białego”; tamże opublikował pierwszy zbiór szkiców krytycznoliterackich Żywi i umarli (1945). Współzałożyciel Instytutu Literackiego i miesięcznika „Kultura”. Autor antologii W oczach pisarzy. Wybór opowieści wojennych 1939–1945 (Rzym 1947). W 1948–52 współpracował w Londynie z tygodnika „Wiadomości”. Następnie przeniósł się do Monachium, gdzie kierował działem kulturalnym Rozgłośni Polskiej RWE. W 1955 zamieszkał na stałe w Neapolu, ożenił się z Lidią Croce, córką włoskiego filozofa; przez wiele lat był we Włoszech ignorowany z powodu swego antykomunizmu. W 1957–96 ponownie współpracował z „Kulturą” jako jej włoski korespondent i autor (eseje, opowiadania, polityczne komentarze redakcyjne, 1971–95 Dziennik pisany nocą). Wspierał opozycję demokratyczną w Polsce (KOR, PPN) i publikacje poza cenzurą; był członkiem redakcji rosyjskiego pisma emigracyjnego „Kontinient”.
    Od początku twórczości Herling-Grudziński przejawiał zainteresowanie zagadnieniami społecznymi i polityką, traktując je jako narzędzia realizowania wartości w ustroju demokratycznym. W latach 90. rozpoczął współpracę z „Tygodnikiem Powszechnym”, „Rzeczpospolitą” i „Więzią”. Wychowany na utworach S. Żeromskiego, sympatyzował z J. Piłsudskim, nie będąc członkiem żadnej partii, deklarował sympatię dla niepodległościowego i antykomunistycznego nurtu PPS (A. i L. Ciołkoszów). Otrzymał m.in. nagrody: Fundacji Kościelskich (1967), Pen Clubu — francuskiego (1985) i polskiego (1990) oraz Order Orła Białego (1998). Zmarł 4 VI 2000 w Neapolu.
    Od Innego świata do Don Ildebrando
    Tematykę swoich utworów skupiał na zagadnieniu podstaw i wyznaczników człowieczeństwa, czemu służyła analiza problemów moralnych, religijnych, egzystencjalnych, społecznych. Począwszy od Innego świata, w centrum uwagi znajdowały się: cierpienie, zło, namiętność, sprawiedliwość. Podstawowymi formami wypowiedzi literackiej pisarza były esej, dziennik i — ulubione — opowiadania. Pierwszym jego opowiadaniem był Książę niezłomny (1957), poświęcony emigracji antyfaszystowskiej we Włoszech podczas II wojny światowej, ale już w Innym świecie pojawiły się takie warianty gatunku, jak: portret, mikronowela, opowieść biograficzna, wspomnienie. Herling-Grudziński posługiwał się narracją autorską (w pierwszej osobie); narrator występuje w rolach obserwatora, komentatora, reportażysty lub uczestnika wydarzeń, co pozwala zarówno na specyficzną autobiograficzność, jak i otwartość narracji. Przywołuje stare legendy, kroniki i opowieści (włoskie, neapolitańskie), w konsekwencji stałymi elementami opowiadań są narracyjne rekonstrukcje losów bohaterów i wydarzeń, motywy podróży, nawiązania do innych utworów, parafrazy, aluzje, subtelne mistyfikacje literackie. Poszczególne historie — podobnie jak w Innym świecie — pokazują świat zdruzgotany, w którym zachowanie człowieczeństwa wymaga heroizmu i cierpienia. W Dzienniku pisanym nocą (cz. 1–6, Paryż 1973–98), stanowiącym jedną z najświetniejszych kart polskiej diarystyki literackiej, tematem nadrzędnym są zależności polityki i moralności. W esejach i recenzjach dużo miejsca poświęcił literaturze krajowej, m.in. twórczości: T. Borowskiego, Z. Herberta, J. Iwaszkiewicza, Z. Nałkowskiej, A. Rudnickiego (zbiór Wyjście z milczenia 1993); w przekonaniu, że losy Europy Środkowowschodniej zależą od sytuacji w Rosji, szczególną uwagę skupiał na pisarzach rosyjskich, jak np.: I. Babel, A. Sołżenicyn, M. Gorki (zbiór opowiadań i szkiców Drugie przyjście, Paryż 1963), czy F. Dostojewski, B. Pasternak, I. Erenburg, O. Mandelsztam, M. Bułhakow, A. Płatonow, Sołżenicyn (zbiór Upiory rewolucji, Paryż 1969); w polemice z A. Zinowjewem odrzucał tezę o narodzinach homo sovieticus — nowego człowieka, wskazywał na aktualność XIX-wiecznej liberalnej myśli rosyjskiej jako źródła antysowieckiej innej Rosji. Wielokrotnie powracał, jako interpretator i polemista, do twórczości F. Kafki, Dostojewskiego, J. Conrada, W. Gombrowicza, Cz. Miłosza, L. Sciascii, G. Tomasi di Lampedusy. W poszukiwaniu programu intelektualnego dla emigracji po 1945 był przeciwny mesjanizmowi polskich romantyków, widząc w nim kult przeszłości i cierpienia. Stałym tematem jego utworów (od 1957) była sztuka, architektura, rzeźba i malarstwo portretowe, pejzażowe, a zwłaszcza o tematyce religijnej (Caravaggio, P. Della Francesca, Masaccio, A. Mantegna, J. Ribera), relacje pomiędzy etyką a estetyką (Sześć medalionów i Srebrna Szkatułka 1994, Portret wenecki 1995); zagadnienia metafizyczne i religijne, często przedstawione polemicznie wobec instytucji Kościoła katolickiego (Drugie przyjście), oraz temat losu, fatum, zła, krzywdy, namiętności. W opowiadaniach z tomów Gorący oddech pustyni i Don Ildebrando (oba 1997) tematyka i symbolika chrystologiczna ustępuje często motywom zła opisywanego w perspektywie manichejskiej, a sztuka pozbawiona etyki traci swój sens; częstsze są też wątki autobiograficzne.
    Do 1988 jego utwory były zakazane w kraju, ukazywały się jedynie w przedrukach poza cenzurą.
  • Dziś obchodzimy
    Dzień Matki, święto dla uhonorowania wszystkich mam obchodzone jest w wielu krajach świata. W Polsce po raz pierwszy obchodzono je w 1914 roku w Krakowie.
  • Warto wiedzieć więcej
    Polscy emigranci w Chicago zaczęli się pojawiać po 1861. Zbiorowość polska cechowała się niskim statusem społecznym i brakiem tradycji oświatowych. Była zorganizowana przede wszystkim wokół organizacji religijnych. W 1867 członkowie Towarzystwa Św. Stanisława Kostki (zał. 1865) podjęli starania o powołanie parafii polskiej w Chicago, która na przeł. XIX i XX w. liczyła już ok. 50 tys. członków (1874–99 jej proboszczem był ksiądz W. Barzyński). Druga powstała wówczas w Chicago parafia Św. Trójcy w tym czasie liczyła ok. 30 tys. osób. W 1896 rozpoczęła działalność pierwsza polska szkoła przyparafialna Św. Stanisława Kostki (1900 była największą amerykańską szkołą przyparafialną). W 1914 Zgromadzenie Sióstr Szkolnych de Notre Dame otworzyło jako jedną z pierwszych w USA żeńską szkołę średnią Św. Stanisława Kostki. W 1910 w Chicago mieszkało ok. 230 tys. osób mówiących językiem polskim, tj. 2 razy więcej niż w Nowym Jorku (1970 w Chicago — 284,2 tys., w Nowym Jorku — 385,6 tys. osób posługiwało się językiem polskim). Okres ten to również czas intensyfikacji działań polskich organizacji robotniczych (np. 1904 zorganizowano strajk pakowaczy żywności, 1910 strajk w szwalniach). Polacy byli społecznością upośledzoną pod względem zawodowym w stosunku do ogółu imigrantów (średni dochód rodziny polskiej stanowił ok. 75% dochodu przeciętnej rodziny amerykańskiej). W 1923 aż 30% polskiej grupy etnicznej pracowało jako robotnicy fabryczni niewykwalifikowani, 5% — jako robotnicy wykwalifikowani, tylko 9% znalazło zatrudnienie w rzemiośle, handlu i biurowości. Pod koniec lat 20. zmieniła się pozycja grupy polskiej. Miasto stało się bogatsze, oferowało większe możliwości awansu zawodowego i społecznego, powstały liczne polskie instytucje, a przez to pozycja zawodowa mieszkańców Chicago była wyższa niż mieszkańców innych miast. W 1929 szacowano, że działało tu 16,9 tys. polskich przedsiębiorstw, które zatrudniały 44,2 tys. osób; w 1938 było 85 polskich spółek pożyczkowych z 23 mln dol. USA kapitału, oraz jeden polski bank. W latach 30. w radzie miejskiej zasiadali: W.J. Orlikowski, J. Ropa, A. Sobota i V. Zwiefka. Polacy działali w aparacie sprawiedliwości (prokurator miejski — A. Jachimowski, sekretarz sądu — D. Zintak, a W.I. La Buy polskiego pochodzenia został sędzią federalnym i okręgowym, sędzia E.K. Jarecki był kandydatem na burmistrza), w policji (kpt. J. Palczyński), w resortach zdrowia i finansów. Na stanowisko burmistrza kandydowali: M. Szymczak (1933) i B. Adamowski (1963). W latach 40. w radzie miejskiej Chicago zasiadało 3 radnych polskiego pochodzenia (Z.H. Kadow, J.P. Rostenkowski i A. Sobota). Przedstawicielami Polonii byli: skarbnik miasta i powiatów, szefowie komisji służby cyw. i public relations. W 1940 w Chicago mieszkało ok. 400 tys. osób polskiego pochodzenie (1. i 2. pokolenie), co stanowiło 19,2% ogółu mieszkańców miasta. Najwyższy poziom udziału obywateli polskiego pochodzenia we władzach lokalnych osiągnięto w latach 50. W 1950 wolne zawody wykonywało 2,9% mężczyzn i 2,7% kobiet w 1. pokoleniu (5,9% mężczyzn i 5,3% kobiet w 2. pokoleniu), robotnicy wysoko wykwalifikowani stanowili 55,2% zatrudnionych (58,5% w 2. pokoleniu), robotnicy nisko wykwalifikowani — 11,8% (i odpowiednio 7,2%).
    Obecnie obszar metropolitarny Chicago jest zamieszkany przez ok. 1,5 mln osób pochodzenia polskiego, co sprawia, że jest to największy ośrodek polonijny na świecie (57 polskich parafii) i jest nazywany stolicą Polonii. Znajdują się tu siedziby najwyższych władz Polonii, polskich fundacji (Copernicus Foundation), organizacji zawodowych (adwokatów, lekarzy, inżynierów, nauczycieli, artystów), naukowych (Polish Institute of Arts & Sciences), religijnych (Caritas), młodzieżowych, rozgłośni radiowych, redakcji gazet, muzeów, teatrów i zespołów muzycznych. Tradycyjnie centralną arterią polskiej dzielnicy, zw. Polonia Triangle, jest Milwaukee Avenue, wylotowa ulica w kierunku północno-zachodnim. Obecnie większość mieszkańców tej dzielnicy stanowią jednak Latynosi i Murzyni. Ludność polskiego pochodzenia przeniosła się do położonej na peryferiach miasta dzielnicy Avondale, nazywanej Jackowem (od znajdującej się tam parafii Św. Jacka) lub Little Warsaw. Drugie skupisko ludności polskiej znajduje się w południowej części miasta (Pulaski Road), gdzie mieści się siedziba Związku Podhalan.
  • To ciekawe
    Pierwszy bank utworzono w 1156 r. w Wenecji. Włoskie banki, rozwijające się przede wszystkim we Florencji w XIII i XIV w., miały charakter spółek rodzinnych (m.in. Bardich, Datinich) z filiami w najważniejszych miastach europejskich. Lokowały swe kapitały nie tylko w produkcję sukna i handel lub pośrednictwo w przesyłaniu pieniędzy na duże odległości, ale też udzielały pożyczek, nawet królom Anglii i Aragonii.
Hasło dnia: Everest, Mount
Sponsorowane

Rekordziści

Najwyższe drzewo świata
jedlica Douglasa (zwana też daglezją zieloną) — największy okaz tego gatunku miał 115,5 m wys. i 15 m obwodu.

Cytat dnia

„Obecny reżim i rząd chiński nie nadaje się absolutnie do poprawienia lub jakiegoś zreformowania. Niepodobna go poprawić, należy go jedynie zniszczyć”
(wypowiedź z 1897)

Imieniny

Maj 26

Filipa, Filipy, Marianny, Wilhelminy

Dzień w historii

Maj 26

zdarzyło się
1966
uzyskanie niepodległości przez Gujanę (Brytyjską) w ramach brytyjskiej Wspólnoty Narodów.
1648
klęska wojsk koronnych, wycofujących się spod Korsunia, w bitwie z Kozakami i Tatarami; niewola hetmanów wielkiego koronnego Mikołaja Potockiego i polnego Marcina Kalinowskiego (powstania kozackie).
urodzili się
1623
Petty William, angielski ekonomista i statystyk.
odeszli
1703
Pepys Samuel, pamiętnikarz angielski.
1976
Heidegger Martin, filozof niemiecki.

Popularne słowa

Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia