• Na czasie
    rodzaj budowli — siedziba królów Polski
    daty — ok. 1504–36 (odbudowa renesansowa po pożarze w 1499 r.), ok. 1595–1600 (odbudowa po pożarze w 1595 r.)
    lokalizacja — Kraków, Wawel
    Monumentalny zespół rezydencjonalny, ukształtowany w pierwszej połowie XVI w. z wykorzystaniem fragmentów wcześniejszych, gotyckich budowli.
    Gród na Wawelu istniał już w czasach przedpiastowskich, kiedy znajdował się tu ośrodek plemiennego państewka Wiślan (IX w.). Od ok. 990 r., po przejściu Krakowa pod władzę Mieszka I, gród stał się jedną ze stolic monarchii, a od 1040 r. główną. Za rządów Bolesława I Chrobrego stanęła rotunda Panny Marii, zrekonstruowana częściowo w XX w. (zw. rotundą Św. Feliksa i Adaukta).
    Kazimierz III Wielki wzniósł w połowie XIV okazały zamek królewski, w obręb którego włączono partie wcześniejszych budowli romańskich i gotyckich. Z rezydencji tej pozostało niewiele — tzw. Wieża Łokietkowa i wzniesiony za czasów JadwigiWładysława II Jagiełły Pawilon Gotycki zwany Kurzą Stopką. W 1499 r. zamek spłonął. Rozpoczęta niezwłocznie odbudowa, trwająca cztery dziesięciolecia i prowadzona kolejno przez Franciszka Florentczyka, mistrza Benedykta zw. SandomierzaninemBartolomeo Berrecciego, przeistoczyła zamek w wielką rezydencję renesansową ze słynnym dziedzińcem o trójkondygnacyjnych, arkadowych krużgankach. Pierwsze powstało krótkie skrzydło zachodnie — 1505 (Dom Królowej Elżbiety Rakuszanki), następnie właściwym pałac monarszy — skrzydła północne i wschodnie — 1507–29, mieszczący zespół paradnych sal i komnat, m.in. słynną Salę Poselskąkasetonowym stropem z zespołem rzeźbionych głów ludzkich. Z ok. 200 rzeźb Hansa Snycerza, Sebastiana Tauerbacha i Jana Jandy (1535) ocalało do naszych czasów tylko 30. Czwarte skrzydło, południowe, tworzy parawanowa ściana.
    Do ozdobienia wnętrz Zygmunt I StaryZygmunt II August zamawiali w najlepszych niderlandzkich pracowniach tkaniny obiciowe, ogromne gobeliny, zwane od miasta ich wytwarzania arrasami. Kolekcja powstała głównie w latach 1553–71. Najbardziej znana jest seria biblijna — cykle Dzieje Noego, Dzieje Wieży Babel. Arrasy zapisane Rzeczypospolitej w ciągu następnych stuleci odbywały liczne podróże i na Wawel powróciły dopiero w XX w., najpierw zwrócone przez Rosję Sowiecką 1921–25, a następnie 1961 r., po ewakuacji do Kanady jesienią 1939 r. Po pożarze w 1595 r. Zygmunt III Waza polecił odbudowę spalonych części zamku Giovanniemu Trevano. Powstał wówczas piękny wczesnobarokowy apartament z Salą Pod Ptakami (kominek odkuł Reitino da Lugano), kaplicą, gabinetem i sypialnią królewską.
    W 1611 r. Zygmunt III ostatecznie przeniósł swoją siedzibę do Warszawy. Zamek Wawelski popadał w coraz większe zaniedbanie. Katastrofę przyniósł pożar wzniecony przez żołnierzy szwedzkich podczas wojny północnej (1702). Zaborca austriacki zamienił Wawel na koszary wojskowe, które mieściły się tu aż do 1905 r. Wiek XIX przyniósł m.in. zburzenie licznych budowli na wzgórzu wawelskim — ich miejsce zajął głównie plac ćwiczeń. Rozpoczęta przed I wojną światową wielka restauracja zamku ze środków społecznych, prowadzona przez Zygmunta HendlaAdolfa Szyszko-Bohusza, doprowadziła do przywrócenia wnętrzom i dziedzińcowi dawnego piękna. Prace przerwała II wojna światowa, podczas której Wawel był rezydencją generalnego gubernatora Hansa Franka. Wówczas miejsce Kuchni Królewskich po zachodniej stronie dziedzińca arkadowego zajął nowy budynek biurowy. Restaurację kontynuowano po 1945 r. Zamek Wawelski jest obecnie siedzibą Państwowych Zbiorów Sztuki.
    Bartłomiej Kaczorowski
  • Dziś obchodzimy
    Święto Policji
    Od 1989 w ten dzień swoje święto obchodzą policjanci. Przypada ono w rocznicę powołania niemal przed stu laty (w 1919) polskiej Policji Państwowej.
  • Warto wiedzieć
    rodzaj budowli — zespół kamienic
    architekci — m.in. Benedykt
    fundator/ inicjator budowy — Jadwiga, Władysław II Jagiełło
    daty — XV–XVI w.
    lokalizacja — Kraków, ul. Św. Anny i ul. Jagiellońska
    Najstarszy zachowany gmach Akademii Krakowskiej, powstały z połączenia kilku gotyckich kamienic mieszczańskich.
    Akademię Krakowską powołał do życia Kazimierz III Wielki w 1364 r., ale po jego śmierci uczelnia podupadła. Prawdziwymi fundatorami Akademii stali się jednak dopiero Władysław II Jagiełło i jego pierwsza żona, św. Jadwiga Królowa, zmarła w 1399 r. Wykonując testament żony Jagiełło odnowił ok. 1400 r. uczelnię, wzbogaconą o wydział teologiczny, co uczyniło z niej prawdziwy uniwersytet. Na potrzeby Akademii nabyto kilka kamienic przy ul. Św. Anny, które z czasem połączono. Wspólny dziedziniec obwiedziono arkadowymi gotyckimi krużgankami o kryształowych sklepieniach. W początkach XVI w. mistrz Benedykt ukończył skrzydło biblioteczne. W salach na parterze odbywały się wykłady, tu także mieszkali profesorowie. Na piętrze usytuowano reprezentacyjne sale: Aula Jagiellońska, Stuba Communis (jadalnia), Libraria (biblioteka) — obecnie Sala Senatu. Z biegiem lat Collegium Maius nie wystarczało rozrastającej się uczelni. Powstawały inne kolegia i gmachy. W XIX w. stare Collegium pełniło role biblioteki, dziś mieści się tu Muzeum Uniwersyteckie, a paradnych salach odbywają się podniosłe uroczystości akademickie — wybory rektora, nadanie doktoratu honorowego.
  • To ciekawe
    Wyrazy zaczerpnięte z języków słowiańskich występują zresztą w jidysz od wielu setek lat. Babcia to w jidysz bobe, dziadek — zejde, niania — nianie. W słownictwie przyrodniczym spotykamy takie słowa jak jodłe, sosne, koze, flondre i małpke. Po zapożyczenia z polszczyzny sięgali też Żydzi w chwili gniewu, wypominając rozmówcy, że jest szełme, kanalie, a nawet szczerwe. Te słowa brzmią dla nas zabawnie. Niektóre z nich mają zresztą w jidysz odcień żartobliwy; w poważniejszym kontekście używa się słów wywodzących się z niemieckiego.
Hasło dnia: niderlandzka sztuka

Cytat dnia

„Naród rzymski przez to właśnie jest niezwyciężony, że w powodzeniu pamięta o tym, by być rozsądnym i powziąć rozsądne decyzje”
Dzieje, księga XXX

Rekordziści

Najgłębsza jaskinia w Alpach
Lamprechtsofen — 1632 m.

Imieniny

Lip 24

Kingi, Krystyny, Krzesimira, Kunegundy, Ludwiki

Dzień w historii

Lip 24

zdarzyło się
2001
objęcie urzędu premiera Bułgarii przez byłego cara Symeona Sakskoburggotskiego.
1917
zwycięstwo 1. Pułku Ułanów Polskich (w wojsku rosyjskim) w bitwie pod Krechowcami nad bandami maruderów rosyjskich, następnie nad oddziałami niemieckimi i austro-węgierskimi (Polska. Historia. Pierwsza wojna światowa).
urodzili się
1802
Dumas Alexandre, zw. Dumas ojciec, pisarz francuski.
1900
Dobb Maurice Herbert, ekonomista angielski.
odeszli
1974
Chadwick James, fizyk angielski.
1979
Stachura Edward, pisarz.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia