• Na czasie
    rodzaj budowli — siedziba królów Polski
    daty — ok. 1504–36 (odbudowa renesansowa po pożarze w 1499 r.), ok. 1595–1600 (odbudowa po pożarze w 1595 r.)
    lokalizacja — Kraków, Wawel
    Monumentalny zespół rezydencjonalny, ukształtowany w pierwszej połowie XVI w. z wykorzystaniem fragmentów wcześniejszych, gotyckich budowli.
    Gród na Wawelu istniał już w czasach przedpiastowskich, kiedy znajdował się tu ośrodek plemiennego państewka Wiślan (IX w.). Od ok. 990 r., po przejściu Krakowa pod władzę Mieszka I, gród stał się jedną ze stolic monarchii, a od 1040 r. główną. Za rządów Bolesława I Chrobrego stanęła rotunda Panny Marii, zrekonstruowana częściowo w XX w. (zw. rotundą Św. Feliksa i Adaukta).
    Kazimierz III Wielki wzniósł w połowie XIV okazały zamek królewski, w obręb którego włączono partie wcześniejszych budowli romańskich i gotyckich. Z rezydencji tej pozostało niewiele — tzw. Wieża Łokietkowa i wzniesiony za czasów JadwigiWładysława II Jagiełły Pawilon Gotycki zwany Kurzą Stopką. W 1499 r. zamek spłonął. Rozpoczęta niezwłocznie odbudowa, trwająca cztery dziesięciolecia i prowadzona kolejno przez Franciszka Florentczyka, mistrza Benedykta zw. SandomierzaninemBartolomeo Berrecciego, przeistoczyła zamek w wielką rezydencję renesansową ze słynnym dziedzińcem o trójkondygnacyjnych, arkadowych krużgankach. Pierwsze powstało krótkie skrzydło zachodnie — 1505 (Dom Królowej Elżbiety Rakuszanki), następnie właściwym pałac monarszy — skrzydła północne i wschodnie — 1507–29, mieszczący zespół paradnych sal i komnat, m.in. słynną Salę Poselskąkasetonowym stropem z zespołem rzeźbionych głów ludzkich. Z ok. 200 rzeźb Hansa Snycerza, Sebastiana Tauerbacha i Jana Jandy (1535) ocalało do naszych czasów tylko 30. Czwarte skrzydło, południowe, tworzy parawanowa ściana.
    Do ozdobienia wnętrz Zygmunt I StaryZygmunt II August zamawiali w najlepszych niderlandzkich pracowniach tkaniny obiciowe, ogromne gobeliny, zwane od miasta ich wytwarzania arrasami. Kolekcja powstała głównie w latach 1553–71. Najbardziej znana jest seria biblijna — cykle Dzieje Noego, Dzieje Wieży Babel. Arrasy zapisane Rzeczypospolitej w ciągu następnych stuleci odbywały liczne podróże i na Wawel powróciły dopiero w XX w., najpierw zwrócone przez Rosję Sowiecką 1921–25, a następnie 1961 r., po ewakuacji do Kanady jesienią 1939 r. Po pożarze w 1595 r. Zygmunt III Waza polecił odbudowę spalonych części zamku Giovanniemu Trevano. Powstał wówczas piękny wczesnobarokowy apartament z Salą Pod Ptakami (kominek odkuł Reitino da Lugano), kaplicą, gabinetem i sypialnią królewską.
    W 1611 r. Zygmunt III ostatecznie przeniósł swoją siedzibę do Warszawy. Zamek Wawelski popadał w coraz większe zaniedbanie. Katastrofę przyniósł pożar wzniecony przez żołnierzy szwedzkich podczas wojny północnej (1702). Zaborca austriacki zamienił Wawel na koszary wojskowe, które mieściły się tu aż do 1905 r. Wiek XIX przyniósł m.in. zburzenie licznych budowli na wzgórzu wawelskim — ich miejsce zajął głównie plac ćwiczeń. Rozpoczęta przed I wojną światową wielka restauracja zamku ze środków społecznych, prowadzona przez Zygmunta HendlaAdolfa Szyszko-Bohusza, doprowadziła do przywrócenia wnętrzom i dziedzińcowi dawnego piękna. Prace przerwała II wojna światowa, podczas której Wawel był rezydencją generalnego gubernatora Hansa Franka. Wówczas miejsce Kuchni Królewskich po zachodniej stronie dziedzińca arkadowego zajął nowy budynek biurowy. Restaurację kontynuowano po 1945 r. Zamek Wawelski jest obecnie siedzibą Państwowych Zbiorów Sztuki.
    Bartłomiej Kaczorowski
  • Warto wiedzieć
    autor — Leonardo da Vinci
    data powstania — 1488–90
    technika — olej i tempera na desce
    wymiary — 55 × 40 cm
    miejsce przechowywania — Muzeum XX. Czartoryskich w Krakowie
    Portret Cecilii Galerani, kochanki Lodovica Il Moro, księcia Mediolanu z rodu Sforzów, jedno z nielicznych zachowanych dzieł malarskich Leonarda da Vinci, dla wielu największego z geniuszy w dziejach ludzkości, stanowi najcenniejszy i najsłynniejszy zabytek malarstwa w zbiorach polskich. Ambitny i okrutny władca (nb. stryjeczny dziad polskiej królowej Bony), polecił wykonanie wizerunku Leonardowi jeszcze jako regent, rządzący w imieniu swojego małoletniego bratanka. Obraz przedstawia piękną i wykształconą dziewczynę w samej wiośnie jej życia — gdy pozowała miała 15–17 lat — trzymającą zwierzątko. Przy piersi. Co do przynależności gatunkowej toczą się dyskusje, czy był to gronostaj, łasiczka lub fretka albinos. Samo jego umieszczenie maskować miało błogosławiony stan Cecilii (urodziła księciu syna Cesare) i jednocześnie mógł być aluzją bądź do nazwiska portretowanej (galay to po grecku gronostaj) lub do faktu otrzymania w 1488 r. przez Lodovica neapolitańskiego Orderu Gronostaja.
    Losy obrazu do końca XVIII w. pozostają nieznane. W 1798 r. nabył go we Włoszech dla swojej matki, księżnej Izabeli Czartoryskiej, młody książę Adam Jerzy. Wkrótce stał się ozdobą wspaniałej kolekcji Czartoryskich w Puławach, udostępnianej od 1801 r. jako najstarsze polskie muzeum. W Polsce zapewne zamalowano na czarno tło (badania rentgenowskiego ujawniły zarys krajobrazu i okna) i dodano napis „La Belle Ferronière” — będący wynikiem mylnej identyfikacji z innym dziełem Leonarda. Dama ewakuowana podczas powstania listopadowego do Galicji, a potem do Paryża, od 1878 r. znajduje się w zbiorach Muzeum Czartoryskich w Krakowie. W czasie II wojny światowej zagrabiony przez Niemców, wraz z dwoma innymi skarbami Muzeum (Krajobrazem z miłosiernym Samarytaninem Rembrandta i Portretem młodzieńca Rafaela) został wywieziony przez generalnego gubernatora Hansa Franka do Bawarii, skąd dzieła Rembrandta i Leonarda da Vinci wróciły w 1946 r. do Polski (obraz Rafaela zaginął).
  • To ciekawe
    Wyrazy zaczerpnięte z języków słowiańskich występują zresztą w jidysz od wielu setek lat. Babcia to w jidysz bobe, dziadek — zejde, niania — nianie. W słownictwie przyrodniczym spotykamy takie słowa jak jodłe, sosne, koze, flondre i małpke. Po zapożyczenia z polszczyzny sięgali też Żydzi w chwili gniewu, wypominając rozmówcy, że jest szełme, kanalie, a nawet szczerwe. Te słowa brzmią dla nas zabawnie. Niektóre z nich mają zresztą w jidysz odcień żartobliwy; w poważniejszym kontekście używa się słów wywodzących się z niemieckiego.
Hasło dnia: prognoza pogody

Cytat dnia

„Mężczyzna nie powinien ukrywać swego rozumu aż tak, żeby wydawał się głupcem.
Kobieta nie powinna ukrywać swej piękności do tego stopnia, aby utracić ludzki wygląd.”
Negri Pola, Życie i marzenie w kinie, 1926

Rekordziści

Największa antylopa
eland — inaczej zwana kanna, może dorastać do 180 cm w kłębie i ważyć do 1000 kg.

Imieniny

Cze 30

Bertrama, Emilii, Lucyny, Ottona, Teobalda

Dzień w historii

Cze 30

zdarzyło się
1960
proklamowanie niepodległości Kongo-Léopoldville; prezydent — Joseph Kasavubu, premier — Patrice Lumumba.
1943
aresztowanie przez gestapo komendanta Armii Krajowej gen. Stefana Roweckiego.
urodzili się
1922
Białoszewski Miron, poeta, prozaik, twórca teatralny.
1929
Łomnicki Jan, reżyser filmowy.
odeszli
1898
Marcus Siegfried, wynalazca austriacki.
1920
Potanin Grigorij N., ros. podróżnik, geograf i etnograf.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia