Różewicz Tadeusz
 
Encyklopedia
Różewicz Tadeusz, ur. 21 X 1921, Radomsko, zm. 24 IV 2014, Wrocław,
brat Stanisława, poeta, dramatopisarz, prozaik.
Kalendarum
Podczas II wojny światowej R. pracował dorywczo, 1943–44 walczył w oddziałach partyzanckich AK. Starszy brat, Janusz, utalentowany poeta, zginął podczas okupacji rozstrzelany przez Niemców (R. wydał jego utwory z 1918–44 w tomie Nasz starszy brat 1992). W 1944 ukazało się konspiracyjne wydanie zbioru wierszy i prozy R. Echa leśne (wznowione 1985). W 1945 zdał maturę na kursach dla pracujących, przeniósł się do Krakowa i zaczął studiować historię sztuki. W tym czasie spotkał J. Przybosia, którego uznał za swego mistrza (na drugiego patrona wybrał L. Staffa). W 1947 wyszedł tom poezji Niepokój (1947), który uchodzi za właściwy debiut R.; rok później ukazał się tom Czerwona rękawiczka. Tematem obu zbiorów są etyczne i estetyczne konsekwencje wojny: rozpad hierarchii wartości, kryzys wiary religijnej, kres autonomii poezji. Wojna jawi się R. jako doświadczenie niewyrażalne, które nie daje się literacko opisać. Przekonanie o fundamentalnej niezdolności języka do przedstawienia świata legło u podstaw jego poezji; określiło też na stałe stosunek do tradycji i języka poetyckiego — najważniejsze cechy poetyki R. to: oszczędność słowa, motyw milczenia, odejście od metafory, prawo kontrastu, ironia i sarkazm, unikanie patosu, rezygnacja z wiersza regularnego i idei muzyczności poezji, nawiązania do języka potocznego, zamiłowanie do kompozycji otwartych i fragmentarycznych. Wiele z tych cech wywodzi się z tradycji awangardowej (pokrewieństwa widać wyraźnie we wczesnej twórczości), większości jednak nie daje się z nią pogodzić (stąd zerwanie z Przybosiem 1967). W okresie realizmu socjalistycznego R. opublikował kolejne zbiory poezji (m.in. Pięć poematów 1950, Czas, który idzie 1951), ale jego zaangażowanie w nową ideologię miało charakter umiarkowany.
Po 1956 R. powrócił do problematyki poruszonej w 2 pierwszych tomach wierszy i rozszerzył ją — krytykował kulturę konsumpcyjną, ukazywał rozbicie osobowości współczesnego człowieka, głosił tezę o „śmierci poezji” (tomy Poemat otwarty 1956, Formy 1958, Rozmowa z księciem 1960, Nic w płaszczu Prospera 1963, Twarz trzecia 1968, Regio 1969). W utworach z tego okresu (zwłaszcza w tomie Zielona róża 1961) R. tworzył kolaże z fragmentów różnych tekstów (często gazetowych), aby ewokować chaos informacyjny cechujący współczesną kulturę. W najnowszych utworach poetyckich (tomy Płaskorzeźba 1991, zawsze fragment 1996, wydanie nowe uzupełnione zawsze fragment. recycling 1998) R. podjął problematykę sztuki i egzystencji, oddał się medytacji nad losem poety, powrócił do dawnych wątków (zwłaszcza milczenia w poezji) i tematów, np. wojny (nożyk profesora 2001), ponowił i rozszerzył swą krytykę cywilizacji (Uśmiechy, wydanie 3 zmienione i rozszerzone 2000, szara strefa 2002). W tomie Matka odchodzi (1999, Nagroda Literacka Nike 2000) posłużył się na szeroką skalę techniką „recyklingu” — zestawił teksty dokumentalne z literackimi, nowe ze starymi, znane z nieznanymi, poezję z prozą, teksty własne z napisanymi przez matkę oraz braci; niektóre zmienił lub wyjął z osobnych całości (fragmenty opowiadań); wszystkie umieścił w nowych kontekstach, mnożąc odwołania do innych dzieł literackich.
R. jako dramatopisarz zadebiutował Kartoteką (wystawienie 1960). Nową wersję tej sztuki nazwał Kartoteką rozrzuconą (wystawioną 1998, wydanie łączne obu 1997); powstała ona jako zapis 10 prób, które R. przeprowadził 1992 w Teatrze Polskim we Wrocławiu, uwspółcześniając sztukę i wprowadzając elementy krytyki społeczno-politycznej (scena „sejmowa”). Tytuły obu dramatów to metafory tożsamości bohatera — z jednej strony jest on przedstawicielem pokolenia, do którego przynależy autor, z drugiej kimś pozbawionym osobowej integralności, bezradnym wobec własnych doświadczeń, biernym i nieruchomym. W dramatach R. sięgał do polskiej tradycji literackiej (S.I. Witkiewicz, W. Gombrowicz), polemicznie nawiązywał do teatru absurdu, posługiwał się groteską (Grupa Laokoona, wystawiona 1962, Śmieszny staruszek, wystawiony 1965, Stara kobieta wysiaduje, wystawiona 1969, Przyrost naturalny, wystawiony 1979). Podtytuł sztuki Świadkowie albo Nasza mała stabilizacja (wystawienie 1964) wszedł do języka potocznego jako nazwa tzw. epoki gomułkowskiej; sztuka ta przypomina rozpisany na głosy poemat i dobrze pokazuje, jak teatr R. wyrasta z jego poezji. Kontrowersyjna z powodów politycznych, uznana za paszkwil na AK, sztuka Do piachu (wystawiona 1979), będąca próbą deheroizacji mitu partyzanckiego, jest w istocie współczesną tragedią; atakowane za naruszenie obyczajowego tabu Białe małżeństwo (wystawione 1975) to utwór zbudowany na erudycyjnych odwołaniach do literatury romantycznej i młodopolskiej. Tematem sztuk o F. Kafce (Odejście Głodomora, wystawione 1977, Pułapka, wystawiona 1984) jest mit artysty — jego cierpienie i błazeństwo, posłannictwo sztuki i jej uzurpacje.
R. ma w dorobku także utwory prozą (zbiory opowiadań Opadły liście z drzew 1955, Przerwany egzamin 1960, Wycieczka do muzeum 1966) i scenariusze filmowe (m.in. do filmów brata, Stanisława). Mikropowieść Śmierć w starych dekoracjach (1970) podejmuje temat włoski (podobnie jak poemat Et in Arcadia ego z tomu Głos Anonima 1961); bohater, który przybył do Italii, aby potwierdzić swą wiarę w trwałość i wartość wielkiej tradycji kultury śródziemnomorskiej, umiera w składzie starych dekoracji teatralnych. W twórczości R. świadomie zostały zatarte różnice między rodzajami i gatunkami literackimi; Teatr niekonsekwencji (1970) i Przygotowanie do wieczoru autorskiego (1971, wydanie 3 zmienione w: Proza, t. 2 1990) to książki o zróżnicowanej materii gatunkowej, zawierające m.in.: szkice o pisarzach, autokomentarze, notatki, wspomnienia, fragmenty utworów, zarysy scenariuszy. Dużą rolę w pisarstwie R. odgrywały odwołania do filozofii i literatury niemieckiego kręgu językowego — J.W. Goethego, F. Hölderlina, F.W. Nietzschego, Th. Manna, Kafki, M. Heideggera, L. Wittgensteina, P. Celana. Ważne były nawiązania do malarstwa — H. Boscha, P.P. Rubensa, F. Bacona.
W ostatnich latach poecie przypisywało się rolę prekursora postmodernizmu w Polsce, gdyż jako jeden z pierwszych opisał świat pozbawiony wyraźnego centrum cywilizacyjnego, posłużył się metaforą śmietnika (także medialnego, informacyjnego), ukazał kulturę po wyschnięciu metafizycznych źródeł i zaniku wiary w wartości estetyczne — piękno i harmonię. W 1966 otrzymał nagrodę państwową I stopnia; od 2004 członek PAU.
Andrzej Skrendo
Bibliografia
Poezja, t. 1–2, Kraków 1988;
Teatr, t. 1–2, Kraków 1988;
Proza, t. 1–2, Kraków 1990;
Poésies choisies. Poezje wybrane, Kraków 1998;
Zwierciadło. Poematy wybrane, Kraków 1998.
T. Drewnowski Walka o oddech. O pisarstwie Tadeusza Różewicza, Warszawa 1990;
Z. Majchrowski „Poezja jak otwarta rana”. (Czytając Różewicza), Warszawa 1993;
R. Cieślak Oko poety. Poezja Tadeusza Różewicza wobec sztuk wizualnych, Gdańsk 1999;
H. Filipowicz Laboratorium form nieczystych. Dramaturgia Tadeusza Różewicza, Kraków 2000;
A. Skrendo Tadeusz Różewicz i granice literatury. Poetyka i etyka transgresji, Kraków 2002;
Z. Majchrowski Różewicz, Wrocław 2002.
Ilustracje
Kartoteka T. Różewicza, inscenizacja W. Laskowskiej — Teatr Dramatyczny w Warszawie (1960) fot. Instytut Teatralny/F. Myszkowski
Przeglądaj encyklopedię