Buñuel Luis
 
Encyklopedia PWN
Buñuel
[buńuẹl]
Luis Wymowa, ur. 22 II 1900, Calanda (prow. Teruel), zm. 29 VII 1983, m. Meksyk,
hiszpański reżyser i scenarzysta filmowy;
jeden z najwybitniejszych reżyserów światowego kina; tworzył w Hiszpanii, Meksyku, Francji. Filmem zafascynował się w Paryżu, dokąd przybył 1925. Początkowo (1924–27) związany z awangardą artystyczną (F. García Lorca, R. Alberti, S. Dali), pracował jako asystent reżysera J. Epsteina. W pierwszych filmach Pies andaluzyjski (1928, wspólnie z Dalim) i Złoty wiek (1929) można dostrzec wyraźną inspirację malarstwem surrealistycznym, a także tragifarsową groteską hiszpańską. Pojawiają się w nich te same nieoczekiwane skojarzenia, swobodne przeskoki świadomości, a realne przedmioty występują w trudno zrozumiałych związkach i sytuacjach. W epatujących okrucieństwem obrazach przekracza wiele obowiązujących konwencji artystycznych oraz moralne tabu. Te eksperymenty formalne przyczyniły się do odkrycia nowych form wypowiedzi filmowej i wypracowania języka filmu. Po proklamowaniu republiki nakręcił wstrząsający film dokumentalny Ziemia Hurdów / Ziemia bez chleba (1932), o degradacji człowieka na skutek upokarzających warunków życia. Podczas wojny domowej zatrudniony w ambasadzie Republiki Hiszpańskiej w Paryżu. Od 1938 w USA, pracował w oddziale filmowym nowojorskiego Muzeum Sztuki Współczesnej. W 1946–55 mieszkal w Meksyku, gdzie oprócz czysto komercyjnych filmów nakręcił pesymistyczny obraz Los Olvidados (1950, nagrodzony za reżyserię na MFF w Cannes), o zdemoralizowanej młodzieży z przedmieść Mexico City. Pobyt we Francji (1956–58) przyniósł filmy poruszajace problem granic wolności (Gorączka w El Pao 1959). Sukces odniósł, zrealizowaną w Hiszpanii, Viridianą (1961, nagrodzona na MFF w Cannes); dokonując jednak gwałtownego ataku na religijną dobroczynność wywołał skandal i na 10 lat stracił możliwość kontaktów z ojczyzną. Jak w żadnym innym filmie osiągnął jedność i celność środków (karykaturalne wyolbrzymienie, deformacja rzeczywistości, eksponowanie brzydoty, turpizm) w walce z brudem moralnym, odzierając nędzę i cierpienie z najmniejszej godności. Pasję demitologizacji ujawniły też inne filmy interpretujące zagadnienia religii, m.in. Nazarin (1958, nagrodzony na MFF w Cannes) i Droga mleczna (1966). W kolejnych filmach, od połowy lat 50. realizowanych we Francji, rozwijał dwa inne główne tematy — perwersyjnego erotyzmu (Piękność dnia 1966, nagrodzony na MFF w Wenecji, Tristana 1970, Mroczny przedmiot pożądania 1977) i śmierci jako ostatecznej granicy, pokonywanej przez sen i rytuały; w konstrukcji przestrzeni rozdzielał obszar rozpoznany od pełnego tajemnic — nieświadomych pragnień człowieka, niespełnienia. Z pozycji kpiarza Buñuel wyszydzał burzuazję z ustanowionymi przez nią tabu, mieszczańską hipokryzję (Anioł zagłady 1962, Dyskretny urok burżuazji 1972, nagrodzony Oscarem, Widmo wolności 1974). Ostoją wolności człowieka była dla niego nieskrępowana wyobraźnia. Wspomnienia Ostatnie tchnienie (1989).
Bibliografia
E. KRÓLIKOWSKA Śladami Buñuela. Kino hiszpańskie, Warszawa 1988.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia