• Na czasie
    uniwersytet
    [łac.],
    najstarszy, a zarazem podstawowy typ europejskiej wielowydziałowej wyższej uczelni, mającej prawo nadawania stopni naukowych i łączącej funkcje dydaktyczne (kształcenie najwyżej kwalifikowanych kadr zawodowych i pracowników nauki) z funkcjami naukowymi (prowadzenie prac badawczych). Uniwersytety rozwijały się od XII w. w zachodniej Europie, od XIV w. w środkowej i północnej Europie, od XVI w. w Ameryce Środkowej, od XVII w. w Ameryce Północnej, a w XIX–XX w. rozpowszechniły się na całym świecie jako główny typ szkoły wyższej (zwłaszcza w zakresie nauk humanistycznych i matematyczno-przyrodnicznych) oraz centrum badań naukowych. W ciągu 9 wieków istnienia uniwersytety wywarły doniosły wpływ na rozwój nauki i stały się jednym z głównych czynników instytucjonalizacji i profesjonalizacji poszczególnych jej dyscyplin. Z punktu widzenia ewolucji funkcji i form organizacyjnych (które w dużej mierze zachowały do dziś wywodzącą się ze średniowiecza strukturę organizacyjno-ustrojową: podział na wydziały i kolegia, system władz, autonomiczny zarząd) można wyróżnić 3 typy uniwersytetów: średniowieczny, nowożytny (którego dominującą formą stał się w początkach XX w. tzw. uniwersytet liberalny) oraz współczesny.
    Uniwersytet średniowieczny. Powstanie uniwersytetu było związane z przełomem umysłowym i rozkwitem kultury intelektualnej średniowiecza w XII–XIII w. Szkoły miejskie, katedralne i klasztorne w stolicach ówczesnej kultury umysłowej (zwłaszcza w Bolonii i Paryżu) przyciągały nauczycieli i studentów ze wszystkich krajów Europy; traciły charakter uczelni prowincjonalnych (diecezjalnych) — studia particularia, a nabierały waloru powszechności i stawały się studia generalia — (studium generale) uczelniami dostępnymi dla mistrzów i słuchaczy z całego chrześcijańskiego świata, nadającymi powszechnie uznawane w tym świecie stopnie naukowe (magister, doktor) i prawa nauczania; do XVI w. status studium generale nadawał uczelni papież. W obronie swych praw i przywilejów profesorowie i studenci zrzeszali się w korporację (cech) nauczycieli i studentów (universitas magistrorum et scholarium); nazwa uniwersytet, universitas, oznaczała pierwotnie korporację, z czasem stała się określeniem samej uczelni oraz całości wykładanych na niej nauk (universitas litterarum). Pierwsze uniwersytety (studia generalia) ukształtowały się w XI–XII w. w Bolonii (Uniwersytet Boloński) i w Paryżu (Uniwersytet Paryski); następne powstały w: Oksfordzie (Uniwersytet w Oksfordzie), Cambridge (Uniwersytet w Cambridge), Padwie (Uniwersytet Padewski); do końca XV w. utworzono ich w Europie ok. 80. Niezależnie od różnic organizacyjno-ustrojowych siła korporacji uniwersyteckich powstałych w XIII–XV w. opierała się na 4 podstawowych przywilejach zagwarantowanych statutami: prawie nadawania stopni naukowych, prawie nauczania w całym chrześcijańskim świecie, autonomii wewętrznej i w zakresie jurysdykcji, prawie do strajku i secesji z miasta. Uniwersytety średniowieczne nawiązywały do jednego z 2 wzorów ustrojowych: ukształtowanego w Bolonii bądź w Paryżu. Według wzorca bolońskiego uniwersytet był przede wszystkim korporacją studentów, którzy wybierali spośród siebie rektora, najmowali i opłacali profesorów; siedziba studium generale była budynkiem miejskim, a mieszkania profesorów i studentów mieściły się w domach mieszczańskich. Według wzorca paryskiego uniwersytet był przede wszystkim korporacją profesorów, którzy ze swego grona wybierali władze uczelni: rektora i dziekanów, studenci zaś grupowali się w nacje (korporacje studenckie); fakultety i nacje tworzyły razem korporację uniwersytecką, rządzącą się autonomicznie; jej zapleczem materialnym były beneficja kościelne, dotacje królewskie i fundacje możnych. Uniwersytet paryski oprócz fakultetów wprowadził także tzw. kolegia uniwersyteckie jako względnie autonomicznie jednostki organizacyjno-pedagogiczne (system kolegialny przejęty przez uczelnie anglosaskie). Pełny uniwersytet średniowieczny składał się z 4 wydziałów: sztuk wyzwolonych (artium), prawa (świeckiego i kanonicznego), medycyny i teologii; niepełne studium generale nazywano akademią; wydział sztuk wyzwolonych stanowił pierwszy stopień nauczania, przygotowujący przez ogólnopropedeutyczne wykształcenie filozoficzne do studiów na 3 pozostałych fakultetach; kończyło się ono uzyskaniem stopnia bakałarza (uprawniającym do nauczania artium) lub stopnia magistra artium (magister), który uprawniał do kontynuacji studiów na prawie, medycynie lub teologii i uwieńczenia ich najwyższym stopniem naukowym — doktoratem. Rozkwit uniwersytetu średniowiecznego trwał do XV–XVI w. Od połowy XVI w. w jego programach i metodach nauczania zaczęły występować oznaki skostnienia; proces upadku starych uniwersytetów pogłębiły reformacja i kontrreformacja; uniwersytety utraciły międzynarodowy charakter, nabrały cech uniwersytetów wyznaniowych, narodowych, a nawet regionalnych; stały się hamulcem rozwoju nauki, który dokonywał się poza uniwersytetami, w akademiachtowarzystwach naukowych oraz w zreformowanych uniwersytetach angielskich i nowych uniwersytetach, które powstały w XVI–XVIII w. głównie w Niderlandach, kładąc podwaliny pod rozwój uniwersytetu nowożytnego.
    Uniwersytet nowożytny ukształtował się w XVIII–XIX w.; charakteryzowały go: poddanie zwierzchności państwa, które je finansowało, niezależność od Kościołów i związków wyznaniowych, wprowadzenie jako wykładowego języka narodowego, autonomia wewnętrzna, wolność nauczania i swoboda badań, łączenie pracy naukowej i dydaktycznej profesorów; podstawowe cechy nowożytnego uniwersytetu przyjęły w ciągu XIX w. także istniejące niezależnie od państwa uniwersytety katolickie (np. w Louvain i we Fryburgu), uniwersytety protestanckie (np. w Amsterdamie i Utrechcie) oraz prywatne (zwłaszcza w Wielkiej Brytanii i w Stanach Zjednoczonych); uniwersytet nowożytny był najwyższą instytucją edukacyjną włączoną organizacyjnie w państwowy system oświatowy jako trzeci stopień kształcenia (po szkole średniej i maturze); w pracy dydaktycznej i naukowej wymagał zaplecza naukowego i posługiwał się nowymi metodami (obserwatoria, laboratoria, eksperymenty, seminaria); obejmował szeroki zakres dyscyplin podzielonych między kilka lub kilkanaście wydziałów, wywodzących się z rozwijającego się i różnicującego dawnego wydziału artium, zwanych teraz głównymi wydziałami filozofii. W XVII–XVIII w. w rozwoju uniwersytetu nowożytnego przodowały: Włochy (uniwersytet w Bolonii, Padwie, Pizie i założony 1404 uniwersytet w Turynie), Anglia (uniwersytety w Cambridge i Oksfordzie), Niderlandy (uniwersytet w Lejdzie założony 1575, Groningen 1614 i Utrechcie 1634) oraz Niemcy (uniwersytet w Halle 1693 i Getyndze 1736). Pełny rozwój nowożytnego uniwersytetu nastąpił w XIX w.; wykształciły się wówczas jego główne typy: niemiecki, angielski i amerykański.
    We Francji władze rewolucyjne rozwiązały wszystkie uniwersytety jako wytwory ancien régime i założyły w Paryżu 1794 nowe instytucje nauczania wyższego, tzw. Grandes Écoles (m.in. École Polytechnique, École Normale Supérieure, École de Médicine), kształcące kadry specjalistów i prowadzące działalność badawczą, oraz Grand Establissement d’Enseignement Supérieur (Collège de France oraz Conservatoire National des Arts et Métiers, Narodowe Muzeum Historii Naturalnej, Obserwatorium Paryskie) — wyższe zakłady naukowe przygotowujące głównie pracowników nauki i prowadzące badania naukowe. Napoleon 1806 powołał nowy, zastępujący uniwersytety, system kształcenia wyższego, oparty na 1-wydziałowych szkołach wyższych, zwanych fakultetami. Francję podzielono na okręgi szkolne, zwane akademiami, w każdym z nich działały przynajmniej 4 względnie autonomicznie fakultety: prawa, nauk ścisłych, nauk humanistycznych, medycyny i farmacji, w Paryżu i Strasburgu były też odrębne fakultety teologii; fakultety były uczelniami o charakterze wyłącznie dydaktycznym, nie miały zadań naukowych. Napoleoński system szkolnictwa wyższego, z niewielkimi zmianami, przetrwał do 1890; reforma fakultetów przeprowadzona 1880–90 i połączenie ich w wielowydziałowe uniwersytety zbliżyły francuskie szkolnictwo wyższe do modelu uniwersytetu liberalnego, wypracowanego w XIX w. przez uniwersytety niemieckie.
    Uniwersytet niemiecki powstawał od XVIII w. (uniwersytet w Halle i Getyndze), a ukształtował się w 1. połowie XIX w. w wyniku reform zapoczątkowanych utworzeniem 1809 uniwersytetu berlińskiego wg koncepcji W. Humboldta (Uniwersytet Humboldta w Berlinie) oraz wprowadzeniem na niemieckie wyższe uczelnie katedr nauk ścisłych, przyrodnicznych i humanistycznych, przy których zorganizowano obserwatoria, laboratoria, pracownie. Głównymi cechami uniwersytetu niemieckiego były: łączenie nauczania z badaniami naukowymi; przestrzeganie wolności nauki — badań i wykładów; uprawianie tzw. czystej i bezinteresownej nauki i wdrażania studentów do samodzielnej, twórczej pracy; koncentracja na teoretycznych naukach humanistycznych i matematyczno-przyrodnicznych, wykładanych na wydziałach filozoficznych, jako podstawie wyższego kształcenia uniwersyteckiego. Nauki stosowane i techniczne oraz nowe dyscypliny specjalistyczne miały być uprawiane przez nieakademickie wyższe szkoły zawodowe i politechniki (powstające licznie w Niemczech w XIX w.), które do początków XX w. nie nadawały stopni naukowych, a jedynie dyplomy i tytuły zawodowe. W systemie niemieckim powierzenie funkcji profesora uniwersytetu było wyrazem uznania jego osiągnięć naukowych przez środowisko akademickie; o obsadzie stanowisk profesorów zwyczajnych decydowały władze państwowe, które zapewniały im pensje gwarantujące niezależność finansową i przyznawały środki na prowadzenie badań. Wprowadzono habilitację jako trzeci stopień naukowy i stanowiska tzw. docentów prywatnych (privatdozent) — wykładowców opłacanych przez studentów, spośród których senat akademicki danego uniwersytetu dokonywał wyboru profesorów nadzwyczajnych i zwyczajnych — kierowników katedr. W 2. połowie XIX w. uniwersytety niemieckie stały się wzorem kształtowania zawodowych karier uczonych, a ich zasady organizacyjne i programowe — podstawą reform i ukształtowania się większości uniwersytetów w XIX i XX w.; wywarły one największy wpływ na uformowanie się tzw. uniwersytetu liberalnego, który dominował w Europie do połowy XX w.
    Na początku XX w. zaczęła zarysowywać się rozbieżność między założeniami uniwersytetu liberalnego a rozwojem nauk stosowanych i technicznych oraz koniecznością kształcenia specjalistów w tych dziedzinach (rozwijały się one w politechnikach i in. wyższych szkołach technicznych oraz w pozauniwersyteckich instytutach naukowych); znaczna część uniwersytetów europejskich ignorowała nauki stosowane i studia politechniczne; niechęć do współpracy i wymiany wyników badań oraz pracowników naukowych z pozauniwersyteckimi naukowymi instytutami badawczymi nadwerężyły pozycję uniwersytetu liberalnego w większości państw europejskich; wprowadzenie w latach 20. i 30. ustrojów totalitarnych w ZSRR oraz we Włoszech i Niemczech doprowadziło do zupełnego podporządkowania uniwersytetów w tych państwach centralnej władzy państwowej.
    Uniwersytety angielskie zachowały swą tradycyjną strukturę, zbliżoną do uniwersytetów średniowiecznych (podział na kolegia i system nauczania wewnątrz kolegiów będących jednostkami organizacyjnymi o dużej samodzielności, także finansową, sfederowanych w ramach uniwersytetu); były bardziej nastawione na kształcenie elity umysłowej kraju niż kadr specjalistów z wyższym wykształceniem; dzięki reformom zapoczątkowanym 1851–56 zyskały podstawowe cechy uniwersytetu liberalnego i stały się głównie ośrodkami rozwoju nauk ścisłych i humanistycznych, wyposażonymi w liczne instytuty, laboratoria i pracownie naukowo-badawcze. Dla kształcenia specjalistów z wyższym wykształceniem w XIX w. w Wielkiej Brytanii powstało wiele tzw. kolegiów uniwersyteckich (university college), instytutów politechnicznych oraz wyższych szkół zawodowych nie dających stopni naukowych, ale zawodowe dyplomy inżyniera, lekarza itp. W 1836 utworzono Uniwersytet Londyński, instytucję egzaminującą absolwentów tych szkół i nadającą im stopnie naukowe; od 1896 Uniwersytet Londyński prowadzi również stacjonarne studia (internal studies) na wydziałach uniwersyteckich i politechnicznych oraz studia uzupełniające i egzaminy na stopnie naukowe dla absolwentów uczelni nie mających uprawnień do nadawania stopni naukowych, ponadto współpracuje z tzw. civic universities, które zapraszając egzaminatorów z Uniwersytetu Londyńskiego na egzaminy końcowe sprawdzają poziom swego nauczania. Instytucja civic universities (uniwersytetów miejskich), tworzonych przez władze municypalne w miastach przemysłowych (m.in. Birmingham, Bristol, Leeds, Liverpool, Manchester, Newcastle), rozwinęła się w 2. połowie XIX w.; z reguły rozpoczynały działalność od kształcenia w kierunkach związanych z potrzebami danego regionu; stopniowo rozszerzały zakres kształcenia i strukturę o tradycyjne wydziały uniwersyteckie. Do połowy XX w. uniwersytety w Wielkiej Brytanii były instytucjami nie podlegającymi ani ministrowi oświaty, ani lokalnym władzom oświatowym, utrzymując się z własnych środków, czesnego, fundacji prywatnych oraz dotacji samorządowych i państwowych. Od 1919 uniwersytety brytyjskie współfinansuje państwo za pośrednictwem University Grants Committee, organu związanego z Ministerstwem Edukacji i Nauki.
    Uniwersytety amerykańskie, nawet najstarsze i najznakomitsze (Uniwersytet Harvarda, Uniwersytet Yale, Uniwersytet Princeton i Kings College, obecnie Uniwersytet Columbia), do 2. połowy XIX w. były kolegiami i nie nadawały stopni naukowych, dawały jedynie wykształcenie ogólne; system kształcenia był wzorowany na angielskich kolegiach; program nauczania był zunifikowany i obowiązkowy dla wszystkich studentów; prawnicy, lekarze, nauczyciele byli kształceni poza kolegiami. Dopiero po 1875 zaczęto przeprowadzać reformy na wzór niemiecki; ich wynikiem było m.in. powstanie instytucji graduate schools, szkół studiów magisterskich i doktoranckich, oraz postgraduate schools, szkół studiów podyplomowych; od lat 30. XX w. mianem uniwersytetu zaczęto oznaczać tylko te colleges, które miały w swoim składzie graduate schools i prowadziły badania naukowe. Uniwersytety w Stanach Zjednoczonych były pragmatycznie ukierunkowane i kształtowały się w powiązaniu z potrzebami gospodarki; powstawały początkowo z inicjatywy prywatnej lub zbiorowości lokalnych (uniwersytety prywatne), a dopiero w XX w. z inicjatywy władz stanowych (uniwersytety stanowe); jedne i drugie były uzależnione w znacznym stopniu od prywatnych dotacji i fundacji, kierujących się najczęściej względami utylitarnymi w finansowaniu określonych kierunków studiów i badań. Ważną cechą uniwersytetów amerykańskich było też to, że poza tradycyjnymi wydziałami uniwersytetów europejskich (humanistycznym, przyrodnicznym, medycznym, prawnym) miały one wydziały politechniczne i w ich skład wchodziły kolegia i szkoły o charakterze wyższych szkół zawodowych. Ukształtował się wielostopniowy system studiów, które rozpoczyna się od kursu wiedzy ogólnej w university college (junior college) i stopniowo przechodzi do specjalizacji w senior college lub w kolegium zawodowe czy instytucie politechnicznym, a następnie w graduate school; na wyższych stopniach studiów kształcenie jest połączone z pracą naukową. Istnieje punktowy system ocen i indywidualny tok studiów; student zostaje przyjęty (po zdaniu wstępnego sprawdzianu) na uczelnię (nie na wydział czy kierunek) i po ukończeniu kursu ogólnego decyduje o kierunku studiów, poziomie kształcenia i dyplomie, jaki chciałby uzyskać; część przedmiotów i zajęć jest obowiązkowa, inne można wybierać w ramach uczelni; aby ukończyć określony kierunek i poziom kształcenia, trzeba zaliczyć przedmioty obowiązkowe i zebrać odpowiednią liczbę punktów. Przedstawiony wyżej system i organizacja studiów zaowocowała burzliwym rozwojem uniwersytetów amerykańskich. Przekształcenia i innowacje przeprowadzone w nich w XX w. legły u podstaw kształtowania się współczesnego typu uniwersytetów również w Europie.
    Uniwersytet współczesny różni się od poprzednich typów uniwersytetów: ogólną strukturą organizacyjną, zmianą proporcji funkcji naukowej i dydaktycznej, wielostopniowym systemem studiów (dyplom, licencjat, magisterium, doktorat), punktowym systemem ocen i możliwością indywidualnego programu studiów, wprowadzeniem kilku typów studiów (stacjonarne, wieczorowe, zaoczne, podyplomowe i doktoranckie), znacznym wzrostem liczby studentów i nauczycieli akademickich oraz modernizacją procesów dydaktycznych i aparatury naukowej (środki audiowizualne, komputeryzacja, elektronizacja i automatyzacja); nastąpiło przekształcenie politechnik w uniwersytety techniczne przez wprowadzenie do ich profilu edukacji dyscyplin teoretycznych, humanistycznych i społecznych; pojawiła się też tendencja, by znieść rozróżnienie uniwersytetu ogólnego i uniwersytetu technicznego oraz zaniechać tworzenia jednego rodzaju uniwersytetu o uniwersalnym zakresie nauki na rzecz koncentracji poszczególnych uniwersytetów na określonych grupach nauk, stanowiących specjalność dydaktyczną i naukowo-badawczą danej uczelni. Od lat 60. rozwinął się tzw. uniwersytet telewizyjny, prowadzący studia systemem korespondencyjnym (eksternistycznym) za pomocą sieci telewizyjnej i komputerowej obejmującej w zamyśle cały kraj.
    Najbardziej radykalną reorganizację systemu uniwersyteckiego i reformę struktury uniwersytetu przeprowadzono we Francji 1968–85. Większość uniwersytetów została podzielona na mniejsze jednostki organizacyjne, stanowiące obecnie odrębne uczelnie z własnymi władzami, infrastrukturą i kadrą nauczającą (np. w miejsce Uniwersytetu Paryskiego działa 13 mniejszych jednostek organizacyjnych — Université de Paris I–XIII), przy uniwersytetach utworzono instytuty technologiczne (wydziały politechniczne), zwiększono udział uniwersytetów w realizacji państwowego programu badań naukowych; przy podziale przyjęto zasady deglomeracji, specjalizacji nowo powołanych uczelni w określonych grupach naukowych; utworzono również nowe uniwersytety. Organizację uniwersytetów oparto na zasadach autonomii, partycypacji i wielodyscyplinowości (która wprowadza obowiązek reprezentowania w profilu kształcenia szerokiego wachlarza dyscyplin od humanistycznych do politechnicznych). Zniesiono tradycyjny podział na wydziały, sekcje, katedry itp. i wprowadzono grupowanie dyscyplin i kierunków studiów w jednostki nauczania i badań (Unités d’Enseignement et de Recherche, UER).
    W Niemczech przygotowywano się do reformy uniwersytetów i szkół wyższych od lat 60.; 1976 zniesiono ustawowe rozróżnienie uniwersytetów ogólnych i uniwersytetów technicznych, politechnik, wyższych szkół technicznych (nie zmieniając przy tym tradycyjnych nazw uczelni); wprowadzono podział na: naukowe szkoły wyższe — prowadzące badania naukowe i mające prawo nadawania stopni naukowych, wyższe szkoły zawodowe — nie prowadzące badań naukowych, lecz nadające dyplomy i tytuły zawodowe; wprowadzono w naukowych szkołach wyższych wielostopniowy system kształcenia na wzór amerykański oraz powszechne studia podyplomowe; 1974 powołano telewizyjny uniwersytet studiów zaocznych (Fernuniversität) w Hagen.
    W Wielkiej Brytanii reformy systemu uniwersyteckiego zaczęto przeprowadzać od lat 60. Utworzono 27 nowych uniwersytetów typu civic universities, na gruncie istniejących już college’ów; wprowadzono wydziały politechniczne do tradycyjnej struktury wielkich uniwersytetów; 1964–92 instytuty politechniczne i politechniki przekształcono w uniwersytety techniczne; rozbudowano system studiów dyplomowych i podyplomowych (oparty na systemie wielostopniowych studiów) oraz studiów wieczorowych (post-time studies). W 1969 otworzono w Milton Keynes (80 km od Londynu), Open University, telewizyjny uniwersytet otwarty, pracujący systemem korespondencyjnym.
    W krajach środkowowschodniej Europy uniwersytety rozwijały się od XIV w. (pierwsze w: Pradze, Uniwersytet Karola, i Krakowie, Uniwersytet Jagielloński) i kształtowały się na wzór uniwersytetów zachodnioeuropejskich; po rewolucji w Rosji tamtejsze uniwersytety zaczęły przejawiać własne cechy, w latach 50. przejmowane przez kraje bloku sowieckiego. Rozdzielono funkcje naukowe i dydaktyczne, te ostatnie wysuwając na plan pierwszy; powołano wiele specjalistycznych wyższych szkół zawodowych, ograniczając jednocześnie liczbę miejsc na studiach uniwersyteckich; podzielono wydziały na wyspecjalizowane kierunki, które młodzież musiała wybierać jeszcze przed egzaminem wstępnym; uniwersytety całkowicie podporządkowane władzom państwowym, które określały kompetencję władz i organów samorządu uczelnianego oraz liczbę miejsc na poszczególnych kierunkach studiów, powoływały pracowników naukowych, formułowały programy i regulaminy studiów, co w praktyce prowadziło do likwidacji autonomii uniwersytetów, swobody nauczania i badań. Po 1989 są podejmowane próby reformy uniwersytetów i in. uczelni wyższych, najczęściej na wzór uniwersytetów amerykańskich i zachodnioeuropejskich.
    Uniwersytety polskie. W okresie do rozbiorów działały w Polsce 4 uczelnie o charakterze pełnego uniwersytetu średniowiecznego: w Krakowie Uniwersytet Jagielloński, w Wilnie Uniwersytet Wileński, w Zamościu Akademia Zamojska, we Lwowie (Uniwersytet Lwowski). Ponadto w I Rzeczypospolitej istniało jeszcze kilka szkół o wysokim poziomie, pretendujących do statusu uniwersyteckiego, którego jednak z różnych przyczyn nie osiągnęły: w Chełmnie Akademia Chełmińska, w Poznaniu Akademia Lubrańskiego, jezuickie Collegium Hosianum w Braniewie, założone 1564, po kasacie zakonu zreorganizowane, istniało do 1945. Charakter wyższych szkół miały także: ariańska Akademia Rakowska, dyzunickie Kolegium Kijowsko-Mohylańskie w Kijowie, założone 1631 przez archimandrytę P. Mohyłę, działało do 1817; 3 luterańskie gimnazja akademickie: w Elblągu, Gdańsku i Toruniu.
    W okresie zaborów na ziemiach polskich działały 4 uczelnie: uniwersytet w Krakowie, przekształcony w uczelnię austriacką z łacińskim językiem wykładowym, uniwersytet we Lwowie z łacińskim i niemieckim językiem wykładowym, uniwersytet w Wilnie oraz w Warszawie (powołany 1816, Uniwersytet Warszawski); w latach 1812–20 prawa uniwersytetu miała jezuicka Akademia Połocka; 1805 powstało w Krzemieńcu Gimnazjum Wołyńskie (od 1819 Liceum Krzemienieckie). Po upadku powstania listopadowego zamknięto oba uniwersytety w zaborze rosyjskim, w latach 1862–69 działała w Warszawie Szkoła Główna Warszawska; jako namiastka wyższej szkoły polskiej powstała tajna uczelnia kształcąca początkowo głównie kobiety Uniwersytet Latający (od 1882), Towarzystwo Kursów Naukowych (od 1905). W 1870–71 repolonizowano uniwersytet krakowski i lwowski, od 1872 status szkoły wyższej uzyskała szkoła rolnicza w Dublanach (Akademia Rolnicza w Dublanach), 1877 powstała Politechnika Lwowska.
    Po uzyskaniu niepodległości zasady działania uniwersytetu w Polsce określiła ustawa z 1920 sankcjonująca w Polsce typ uniwersytetu liberalnego wg wzoru niemieckiego; dzieliła ona wyższe uczelnie na zawodowe i akademickie; tylko te drugie prowadziły prace badawcze i miały prawo nadawania stopni naukowych, a także swobodę nauczania i badań oraz autonomię w zarządzaniu; 1933 nowa ustawa znacznie ograniczyła swobody akademickie, dając większe uprawnienia centralnej władzy oświatowej. Do uczelni akademickich zaliczało się 5 uniwersytetów państwowych: w Krakowie, Lwowie, Wilnie, Warszawie, Poznaniu (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza), oraz prywatny Katolicki Uniwersytet Lubelski (założony 1918, którego strukturę i zadania określiła Stolica Apostolska na wzór Papieskiego Uniwersytetu Gregoriańskiego w Rzymie), ponadto 8 in. wyższych szkół państwowych: Politechnika Lwowska i Politechnika Warszawska, Akademia Górnicza (Akademia Górniczo-Hutnicza im. Stanisława Staszica), Szkoła Główna Handlowa, Szkoła Główna Gospodarstwa Wiejskiego, Akademia Sztuk Pięknych w KrakowieAkademia Sztuk Pięknych w Warszawie oraz Akademia Medycyny Weterynaryjnej, a także 4 wyższe uczelnie prywatne: Wolna Wszechnica Polska w Warszawie, Wyższa Szkoła Handlu Zagranicznego we Lwowie, Szkoła Nauk Politycznych w Warszawie oraz Akademia Stomatologiczna w Warszawie. Uniwersytety polskie w okresie międzywojennym nie różniły się od zachodnioeuropejskich ani strukturą, ani programami dydaktycznymi ich dyplomy i stopnie naukowe były uznawane przez większość państw.
    W czasie II wojny światowej na ziemiach okupowanych przez Niemców uniwersytety zamknięto; uniwersytet w Wilnie przekształcono w uniwersytet litewski, a we Lwowie — w uniwersytet ukraiński; w Warszawie, Krakowie i Lublinie pracownicy uniwersytetu kontynuowali pracę na tajnych kursach; w Warszawie działały również tajne kursy organizowane przez pracowników uniwersytetu z Poznania (Uniwersytet Ziem Zachodnich).
    Po wojnie uruchomiono uniwersytet w Krakowie, Poznaniu i Warszawie oraz KUL w Lublinie; powstały nowe uniwersytety, m.in.: w Lublinie (Uniwersytet Marii Curie-Skłodowskiej), Łodzi (Uniwersytet Łódzki), Toruniu (Uniwersytet Mikołaja Kopernika), Wrocławiu (Uniwersytet Wrocławski), Katowicach (Uniwersytet Śląski), Gdańsku (Uniwersytet Gdański), Szczecinie (Uniwersytet Szczeciński), Opolu (Uniwersytet Opolski), Białymstoku (Uniwersytet w Białymstoku), Olsztynie (Uniwersytet Warmińsko-Mazurski), Rzeszowie (Uniwersytet Rzeszowski) i Zielonej Górze (Uniwersytet Zielonogórski) oraz Uniwersytet Medyczny w Łodzi. Działa też w Polsce wiele uczelni specjalistycznych mających prawo nadawania stopni naukowych i prowadzących badania naukowe, w tym: 13 politechnik i AGH, akademie medyczne, wyższe szkoły rolnicze, akademie teologiczne (Uniwersytet Kardynała Stefana Wyszyńskiego, Chrześcijańska Akademia Teologiczna oraz Papieska Akademia Teologiczna w Krakowie, powołana 1982 z Papieskiego Wydziału Teologicznego, spadkobiercy wydziału teologii Uniwersytetu Jagiellońskiego) i papieskie wydziały teologiczne, akademie wychowania fizycznego, wyższe szkoły artystyczne. Po 1989 dąży się do przywrócenia podziału na szkoły wyższe o statusie akademickim i szkoły wyższe zawodowe oraz przeprowadzenia reform na wzór uniwersytetów amerykańskich i zachodnioeuropejskich; obserwuje się silny trend tworzenia prywatnych wyższych uczelni.
    Włodzimierz Kryszewski
  • Dziś obchodzimy
    Międzynarodowy Dzień Muzyki. Jest obchodzony od 1975 r. pod auspicjami UNESCO. Ma za zadanie pokazać, jak wyjątkowa jest muzyka i jakie kryje w sobie dobro, a także być elementem promocji muzyków. Głównym animatorem powstania tego święta był światowej sławy skrzypek Yehudi Menuhin.
  • Warto wiedzieć
    rodzaj — park narodowy
    nazwa — Słowiński Park Narodowy
    państwo — Polska, woj. pomorskie
    rok założenia — 1967
    powierzchnia — 21 573 ha
    Położony na środkowym wybrzeżu Morza Bałtyckiego między Rowami a Łebą, na wysokości do 53 m n.p.m.; obejmuje unikatowy w skali europejskiej pas ruchomych wydm (tzw. białe góry) oraz odciętych od morza dużych lecz płytkich lekko słonych jezior (Gardno, Łebsko, Dołgie Wielkie i in.) i przylegających do nich bagien. Przez park przepływają (uchodzące do Morza Bałtyckiego) rzeki Łeba, Łupawa i Pustynna. Najwyższym wzniesieniem jest położone w otulinie parku morenowe wzgórze Rowokół (115 m). Na Mierzei Łebskiej największe w środkowej Europie ruchome wydmy o wysokości do ok. 40 m (krajobraz pustynny), z miejscami odsłoniętych gleb kopalnych i z martwymi drzewami.Jeziora, mokradła i nadmorskie laski są zasypywane przez nawiewany piasek; dynamice podlegają całe lokalne biocenozy, reprezentujące różne stadia sukcesyjne; na uwagę zasługuje nadmorski bór bażynowy oraz reliktowa mezofilna buczyna; największe znaczenie lasotwórcze ma sosna. Występuje tu 46 zespołów roślinnych; flora roślin naczyniowych jest stosunkowo uboga (ok. 850 gatunków), ale charakterystyczna i bardzo interesująca pod względem ekologicznym i fitogeograficznym; występują tu m.in. subarktyczna malina morożka, subatlantycki wrzosiec bagienny, rzadki w Polsce mikołajek nadmorski i długosz królewski. Bogata jest fauna ptaków (255 gatunków, w tym 192 lęgowych) i ryb; do największych osobliwości należą: łoś, bielik, bocian czarny, kormoran, ohar, rybołów, żuraw, puchacz, batalion, rybitwa białoczelna i troć. Na plażach trafia się foka szara. Zabytki słowińskiej ludowej kultury materialnej, zwłaszcza we wsi Kluki. W pobliżu Parku rezerwaty torfowiskowe (Główczyce), na południe od wschodniej granicy Parku następujące rezerwaty: Nowe Wicko, częściowy rezerwat florystyczny; stanowisko rosnącego w dużej ilości krzewu woskownicy europejskiej (gatunek chroniony), na południowo-wschodniej granicy zasięgu. Las Górkowski, częściowy rezerwat torfowiskowy w pobliżu poprzedniego; w rozległym krajobrazie rolniczym, torfowisko porośnięte borem mieszanym wilgotnym ze starodrzewem sosny, z brzozą, świerkiem, jaworem i dębem.Wpisany na Światową Listę Rezerwatów Biosfery Unesco (1977).
  • To ciekawe
    Jak to się dzieje, że w określonych okolicznościach obserwator widzi np. statek znajdujący się za horyzontem uniesiony ponad rzeczywisty poziom? Jest to zjawisko mirażu morskiego, a powstaje wtedy, gdy nad chłodnym morzem temperatura powietrza rośnie z wysokością, co oznacza, że gęstość powietrza szybko maleje z wysokością. Wówczas światło odbite od przedmiotu ulega zakrzywieniu ku powierzchni morza właśnie w warstwach o mniejszej gęstości, a więc wyżej. Podobne zjawisko można czasem zaobserwować nad lądem, szczególnie w strefach polarnych.

Cytat dnia

„Jeżeli dasz mi sześć linijek napisanych przez najbardziej uczciwego człowieka i tak znajdę w nich przyczynę do powieszenia go”

Rekordziści

Najdłuższa jaskinia w Europie

Imieniny

Paź 01

Bazylego, Danuty, Igora, Remigii, Remigiusza, Remisława, Romana, Teresy, Wernera

Dzień w historii

Paź 01

zdarzyło się
1994
ogłoszenie niepodległości Palau.
1939
pozbawienie emerytów przysługujących im świadczeń na terenach okupowanych przez ZSRR (okupacja sowiecka ziem polskich 1939–41).
urodzili się
1881
Boeing William Edward, amer. pilot, konstruktor lotn. i przemysłowiec.
1924
Carter Jimmy, (James Earl), polityk amerykański.
odeszli
1684
Corneille Pierre, dramatopisarz fr., z wykształcenia prawnik; od 1647 czł. Akad. Francuskiej.
1911
Dilthey Wilhelm, niem. filozof i metodolog humanistyki, teoretyk kultury.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia