• Na czasie
    rodzaj budowli — siedziba królów Polski
    daty — ok. 1504–36 (odbudowa renesansowa po pożarze w 1499 r.), ok. 1595–1600 (odbudowa po pożarze w 1595 r.)
    lokalizacja — Kraków, Wawel
    Monumentalny zespół rezydencjonalny, ukształtowany w pierwszej połowie XVI w. z wykorzystaniem fragmentów wcześniejszych, gotyckich budowli.
    Gród na Wawelu istniał już w czasach przedpiastowskich, kiedy znajdował się tu ośrodek plemiennego państewka Wiślan (IX w.). Od ok. 990 r., po przejściu Krakowa pod władzę Mieszka I, gród stał się jedną ze stolic monarchii, a od 1040 r. główną. Za rządów Bolesława I Chrobrego stanęła rotunda Panny Marii, zrekonstruowana częściowo w XX w. (zw. rotundą Św. Feliksa i Adaukta).
    Kazimierz III Wielki wzniósł w połowie XIV okazały zamek królewski, w obręb którego włączono partie wcześniejszych budowli romańskich i gotyckich. Z rezydencji tej pozostało niewiele — tzw. Wieża Łokietkowa i wzniesiony za czasów JadwigiWładysława II Jagiełły Pawilon Gotycki zwany Kurzą Stopką. W 1499 r. zamek spłonął. Rozpoczęta niezwłocznie odbudowa, trwająca cztery dziesięciolecia i prowadzona kolejno przez Franciszka Florentczyka, mistrza Benedykta zw. SandomierzaninemBartolomeo Berrecciego, przeistoczyła zamek w wielką rezydencję renesansową ze słynnym dziedzińcem o trójkondygnacyjnych, arkadowych krużgankach. Pierwsze powstało krótkie skrzydło zachodnie — 1505 (Dom Królowej Elżbiety Rakuszanki), następnie właściwym pałac monarszy — skrzydła północne i wschodnie — 1507–29, mieszczący zespół paradnych sal i komnat, m.in. słynną Salę Poselskąkasetonowym stropem z zespołem rzeźbionych głów ludzkich. Z ok. 200 rzeźb Hansa Snycerza, Sebastiana Tauerbacha i Jana Jandy (1535) ocalało do naszych czasów tylko 30. Czwarte skrzydło, południowe, tworzy parawanowa ściana.
    Do ozdobienia wnętrz Zygmunt I StaryZygmunt II August zamawiali w najlepszych niderlandzkich pracowniach tkaniny obiciowe, ogromne gobeliny, zwane od miasta ich wytwarzania arrasami. Kolekcja powstała głównie w latach 1553–71. Najbardziej znana jest seria biblijna — cykle Dzieje Noego, Dzieje Wieży Babel. Arrasy zapisane Rzeczypospolitej w ciągu następnych stuleci odbywały liczne podróże i na Wawel powróciły dopiero w XX w., najpierw zwrócone przez Rosję Sowiecką 1921–25, a następnie 1961 r., po ewakuacji do Kanady jesienią 1939 r. Po pożarze w 1595 r. Zygmunt III Waza polecił odbudowę spalonych części zamku Giovanniemu Trevano. Powstał wówczas piękny wczesnobarokowy apartament z Salą Pod Ptakami (kominek odkuł Reitino da Lugano), kaplicą, gabinetem i sypialnią królewską.
    W 1611 r. Zygmunt III ostatecznie przeniósł swoją siedzibę do Warszawy. Zamek Wawelski popadał w coraz większe zaniedbanie. Katastrofę przyniósł pożar wzniecony przez żołnierzy szwedzkich podczas wojny północnej (1702). Zaborca austriacki zamienił Wawel na koszary wojskowe, które mieściły się tu aż do 1905 r. Wiek XIX przyniósł m.in. zburzenie licznych budowli na wzgórzu wawelskim — ich miejsce zajął głównie plac ćwiczeń. Rozpoczęta przed I wojną światową wielka restauracja zamku ze środków społecznych, prowadzona przez Zygmunta HendlaAdolfa Szyszko-Bohusza, doprowadziła do przywrócenia wnętrzom i dziedzińcowi dawnego piękna. Prace przerwała II wojna światowa, podczas której Wawel był rezydencją generalnego gubernatora Hansa Franka. Wówczas miejsce Kuchni Królewskich po zachodniej stronie dziedzińca arkadowego zajął nowy budynek biurowy. Restaurację kontynuowano po 1945 r. Zamek Wawelski jest obecnie siedzibą Państwowych Zbiorów Sztuki.
    Bartłomiej Kaczorowski
  • Warto wiedzieć
    rodzaj budowli — kościół
    fundator/ inicjator budowy — Władysław I Łokietek, Kazimierz III Wielki
    daty — 1320–64, XVI w., XVII w.
    lokalizacja — Kraków, Wawel
    Najcenniejszy obiekt sakralny na ziemiach polskich, łączący w sobie elementy wielu stylów i epok od XI do XX w.
    Katedra na Wzgórzu Wawelskim powstała po erygowaniu na mocy postanowień Zjazdu Gnieźnieńskiego w 1000 r. Pierwsza kamienna katedra wybudowana za rządów Bolesława I Chrobrego otrzymała za patrona św. Wacława Przemyślidę, po matce krewnego pierwszego króla polskiego. Świątynia uległa zniszczeniu podczas najazdu księcia czeskiego Brzetysława (1038). Kolejny kościół postawił u schyłku XI w. książę Władysław Herman. Strawił ją pożar w 1305 r., a ocalałe fragmenty wykorzystano przy budowie trzeciej, obecnej z lat 1320–64, fundacji ostatnich dwóch Piastów — Władysława I ŁokietkaKazimierza III Wielkiego. Zachowała się romańska krypta Św. Leonarda w grobach królewskich i dolne kondygnacje Wieży Srebrnych Dzwonów.
    Gotycka, trzecia katedra wawelska otrzymała formę trójnawowej bazyliki z transeptem i ambitem wokół prezbiterium. Z biegiem lat wokół ambitu i naw wyrósł wieniec około 20 kaplic grobowych monarchów, biskupów, najpotężniejszych rodów małopolskich. W następnych stuleciach gotyckie kaplice w większości ustąpiły miejsca renesansowym i barokowym mauzoleom. Katedra wawelska była przez cztery przeszło wieki (1320–1734) miejscem koronacji, ślubów oraz pogrzebów monarchów polskich i członków ich rodzin. Pierwsi koronowali się tu w 1320 r. Władysław I Łokietek i jego małżonka Jadwiga. On też jako pierwszy król polski spoczął w kryptach wawelskich. Jego piaskowcowy pomnik otwiera całą galerię znakomitych dzieł sztuki sepulkralnej. Różne fazy gotyku reprezentują marmurowe nagrobki Kazimierza III Wielkiego, Władysława II JagiełłyKazimierza IV Jagiellończyka — ten ostatni to praca Wita Stwosza.
    W okresie renesansu powstała kaplica Zygmuntowska projektu florentczyka Bartolomeo Berrecciego (1519–31), okrzyknięta „perłą renesansu po tej stronie Alp”. Ta mała kwadratowa świątynka, przykryta półkolistą kopułą na ośmiobocznym bębnie, z bogatym programem ideowym dekoracji rzeźbiarskiej, a zwłaszcza jej marmurowe nagrobki Zygmunta I Starego i późniejszy Zygmunta II Augusta, wywarły olbrzymi wpływ na sztukę polską i znalazły wiele naśladownictw w ciągu następnych przeszło stu lat. W 1520 r. na wieży katedralnej zawisł największy polski dzwon — Zygmunta. Po potopie szwedzkim katedra otrzymała barokowy wystrój, m.in. srebrny relikwiarz św. Stanisława, spoczywającego w konfesji na skrzyżowaniu transeptu i nawy głównej, wykonany Piotra van der Rennena i innych augsburskich złotników (1669–71).
    W XIX i XX w. w kryptach wawelskich spoczęli najwięksi Polacy — wodzowie (Tadeusz Kościuszko, książę Józef Poniatowski, marszałek Józef Piłsudski, generał Władysław Sikorski), poeci (Adam Mickiewicz, Juliusz Słowacki), duchowni (kardynał Adam Stefan Sapieha). W latach 1895–1910 katedrę poddano generalnej restauracji pod kierunkiem Stanisława OdrzywolskiegoZygmunta Hendla. W nawie stanęły kolejne sarkofagi królewskie — Władysława III Warneńczykaśw. Jadwigi Królowej, której relikwie po wyniesieniu na ołtarze spoczywają u stóp tzw. Czarnego Krucyfiksu z XIV w., jednego ze skarbów świątyni.
    Przygotował B. Kaczorowski
  • To ciekawe
    Najlepiej skorzystać z pomocy atlasu lub katalogu. Jeżeli nie mamy ich pod ręką, spójrzmy na zachód, południe i wschód. Jeśli zobaczymy coś bardzo jasnego i nie wyżej niż 60° ponad horyzontem, to możemy podejrzewać, że jest to Wenus, Mars, Jowisz lub lampka na odległym dźwigu. W odstępie tygodnia, dwóch tygodni porównajmy położenie tego światła względem gwiazd. Jeżeli uległo zmianie, to widzimy planetę. Jeśli jest wyraźnie czerwona, jest to Mars. Jeżeli jest wciąż w pobliżu Słońca (widoczna niedługo po zachodzie Słońca bądź niedługo przed jego wschodem), to na pewno Wenus.
    Wenus jest zawsze dosyć blisko Słońca. Raz się od niego oddala, raz przybliża. Jeśli znajduje się na lewo od Słońca (na wschód), będzie widoczna o zmierzchu (Gwiazda Wieczorna). Jeśli jest po stronie prawej (zachodniej), będzie widoczna przed świtem (Gwiazda Poranna, Jutrzenka).
    Pozostałe planety przez większość czasu poruszają się względem gwiazd z zachodu na wschód. Czasami, po zatrzymaniu, przez krótki czas cofają się, by ponownie się zatrzymać i wrócić do stanu naturalnego, czyli ruchu na wschód. Względem horyzontu poruszają się podobnie jak Słońce.
Hasło dnia: Kurdowie

Cytat dnia

„(...) posługuję się ideą [piękna], jaka się w moim umyśle pojawia. Nie wiem, czy ma ona doskonałość sztuki; staram się jednak by ją posiąść”
(z listu do B. Castiglione)

Rekordziści

Najwyższy szczyt Gór Stołowych
Szczeliniec Wielki — 919 m.

Imieniny

Cze 25

Doris, Doroty, Emila, Emiliusza, Łucji, Prospera, Wilama, Wiliama, Wilhelma

Dzień w historii

Cze 25

zdarzyło się
1950
przekroczenie przez armię KRL-D 38 równoleżnika; zajęcie Seulu przez Koreę Północną (28 VI); szybkie opanowanie niemal całego Półwyspu Koreańskiego (wojna koreańska).
1975
wprowadzenie stanu wyjątkowego w Indiach wobec narastającego niezadowolenia społecznego spowodowanego trudnościami ekonomicznymi i nadużyciami władzy.
urodzili się
1789
Pellico Silvio, pisarz wł.; przedstawiciel romantyzmu.
1852
Gaudí Antonio, katalońskie Antoni Gaudí i Cornet, architekt hiszpański.
odeszli
1762
Małachowski Jan, kanclerz wielki koronny.
1984
Foucault Paul Michel, fr. filozof i historyk.
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia