romantyzm
 
Encyklopedia PWN
romantyzm,
kierunek ideowy, literacki i artystyczny dominujący w literaturach europejskich i amerykańskich oraz w sztuce końca XVIII i 1. połowy XIX w.
W Polsce — między 1822 (data wydania t. 1 Poezji A. Mickiewicza) a powstaniem styczniowym 1863. Występujące wtedy w krajach europejskich dążenia do społecznych i politycznych przemian demokratycznych oraz do odrodzenia bądź wyzwolenia narodowego wywarły istotny wpływ na powstanie romantycznej filozofii i sztuki, także stylu życia i obyczaju. Dominującym wyrazem nowej romantycznej kultury był zarówno sprzeciw wobec dawnej kultury dworsko-feudalnej, jak i wobec formującej się mieszczańskiej cywilizacji. Podstawę myślenia romantycznego stanowiły przeciwstawienia „uczucia” i „rozumu”, „natury” i „cywilizacji”, „prawd żywych” i „prawd martwych”, autentyczności i fałszu, spontanicznej i bezpośredniej pierwotności życia i abstrakcyjnej wtórności rozumu. Z kryzysu oświeceniowego wiary w możliwość pogodzenia interesów jednostki i społeczeństwa wyrosło przeświadczenie romantyków o nieuchronności konfliktu między jednostką a światem. Bunt romantyczny, nacechowany poczuciem głębokiego, organicznego, tragicznego niepogodzenia stanowi jedno z najistotniejszych znamion prądu.
Romantyczne pragnienie konkretności, jedyności znalazło ujęcie w indywidualizmie i historyzmie. Romantyczny historyzm pojmował dzieje ludów i narodów jako przejaw uniwersalnego dążenia ludzkości do postępu; w centrum jego zainteresowania były pytania o sens historii, stosunek wolności do konieczności, jednostki do zbiorowości, postępu do rewolucji, o istnienie granic czynu historycznego. Era rewolucji, jak i epoka napoleońska zaszczepiły romantykom przekonanie o potędze świadomej woli ludzkiej. Samotny geniusz zmieniający mapę świata stał się mitem romantycznego indywidualizmu. Dążąc do przekształcenia rzeczywistości, ogromny odłam romantyzmu (zwanego postępowym, rewolucyjnym, w przeciwieństwie do romantyzmu reakcyjnego bądź konserwatywnego) był silnie sprzęgnięty z utopijną myślą społeczną, łączącą ideały religijne, częstokroć mistyczne, z ludowymi i rewolucyjnymi. Romantykom bliskie były zwłaszcza idee bądź socjalizmu utopijnego, bądź tzw. rewolucyjnego chrześcijaństwa. W kształtowaniu kultury romantycznej twórczą rolę odegrało młode pokolenie; po raz pierwszy w dziejach kultury europejskiej zmiana epok dokonała się w formie buntu „młodych” przeciw „starym”. W romantycznym obrazie świata istotne znaczenie miała nobilitacja kultury dotychczas „nieoficjalnej”, zwłaszcza ludowej, także pogańskiej „północnej” (w przeciwieństwie do „południowej”, tj. latyńskiej). Romantycy sięgnęli do odrzuconych przez klasycyzm i myśl oświecenia tradycji średniowiecznych i barokowych; szukali inspiracji w kręgu tzw. wiedzy tajemnej; fascynowali się kulturą orientalną. W sztuce romantycznej, odznaczającej się swoistym „nieładem” — amorfizmem i fragmentaryzmem, przejawiał się niepokój i poczucie tragicznego rozdarcia; żywiła ona upodobanie do tego, co irracjonalne i fantastyczne, gloryfikowała wyobraźnię, geniusz, szaleństwo; oddziaływała silnymi środkami ekspresji, efektami grozy i frenezji; indywidualizm przejawiał się zarówno w swobodzie łamania reguł estetycznych, służącej nieskrępowanej ekspresji twórczej, jak i w kulcie wolności jednostki. Podstawę estetyki romantycznej stanowił kreacjonizm i symbolizm. Poezję podniósł romantyzm do najwyższej rangi, traktując ją jako doskonałą postać wiedzy o bycie. Przekształcając zastane i formując nowe gatunki literackie, jak np. ballada, powieść poetycka (G. Byron, A. Mickiewicz, A. Puszkin), powieść historyczna (W. Scott) i psychologiczna (J.W. Goethe, A. de Musset), społeczno-obyczajowa (G. Sand), nowela i powieść fantastyczna (E.T.A. Hoffmann, E.A. Poe, G. de Nerval), dramat poetycki i filozoficzny (Byron, Goethe, Mickiewicz, J. Słowacki, Z. Krasiński, M. Lermontow), romantycy stworzyli jeden z podstawowych kanonów literatury nowożytnej w Europie, oddziałując na literaturę Ameryki Północnej i Łacińskiej.
Bibliografia
M. PRAZ Zmysły, śmierć i diabeł w literaturze romantycznej, Warszawa 1974;
M. JANION Gorączka romantyczna, Warszawa 1975;
Manifesty romantyzmu 1790–1830, oprac. A. Kowalczykowa, Warszawa 1975;
M. JANION, M. ŻMIGRODZKA Romantyzm i historia, Warszawa 1978;
H. PEYRE Co to jest romantyzm?, Warszawa 1987
Ilustracje
Wańkowicz Walenty, Mickiewicz na Judahu Skale, ok. 1828 — Muzeum Narodowe, Warszawafot. T. Żółtowska-Huszcza/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Turner William, Pożar Parlamentu, 1835 — Cleveland Museum of Art, Cleveland fot. A. Pieńkos/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Delacroix Eugène, Śmierć Sardanapala, 1827 — Luwr, Paryż fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Turner William, Deszcz, para, szybkość, 1844 — Londyn, National Gallery fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Delacroix Eugène, Wolność wiodąca lud na barykady, 1830 — Luwr, Paryżfot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Byron George, Wędrówki Childe Harolda, autograf ostatniej strony II pieśnifot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Constable John, Katedra w Salisbury, 1823 — Victoria and Albert Museum, Londynfot. J. Kilian/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Friedrich Caspar David, Wschód księżyca nad morzem, 1823 — Gemäldegalerie, Berlinfot. A. Pieńkos/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Kwiatkowski Teofil, Bal w hotelu Lambert — Muzeum Narodowe, Poznańfot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Suchodolski January, Portret konny małżonków Schossland, 1854 — Muzeum Narodowe, Warszawa fot. T. Żółtowska-Huszcza/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Goya y Lucientes Francisco José de, Sen rozumu płodzi potwory, rycina rozpoczynająca cykl Los Caprichos, 1793–99 fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia