rewolucja francuska
 
Encyklopedia
rewolucja francuska 1789–99,
rewolucja społeczna, w której wyniku zostały obalone monarchia absolutna i ustrój stanowy we Francji;
dokonując demokratycznej transformacji systemu politycznego i prawnego rewolucja francuska doprowadziła do monarchii konstytucyjnej (1791), a następnie proklamowania I Republiki (1792), która z kolei po okresie terroru i wojen ustąpiła miejsca cesarstwu. Na dojrzewanie rewolucji francuskiej miało wpływ wiele czynników. Kryzys finansowy monarchii, ucisk fiskalny, pogłębiająca się niechęć do absolutyzmu i przywilejów stanowych, zdobywające coraz więcej zwolenników idee oświecenia i pojawienie się fenomenu „opinii publicznej”, a ponadto bardzo złe zbiory 1788 — wszystko to złożyło się na upowszechnienie dążeń do reformowania państwa. Na tym tle doszło do rewolty stanów, zwłaszcza wykształconej inteligencji (uosabianej przez adwokatów), która nie mogła liczyć na godziwe miejsce w państwie, chłopów, żądających zniesienia ciężarów feudalnych oraz miejskiego plebsu; mimo iż każdy ze stanów powodował się własnymi interesami, zacierały się one we wspólnym postrzeganiu wad monarchii i dążeniu do zmian. Kolejnymi etapami wymuszanych stopniowo reform było: 1) zwołanie przez Ludwika XVI Stanów Generalnych (5 V 1789); podczas kampanii wyborczej do Stanów Generalnych skargi i postulaty reformatorskie, spisywane w tzw. kajetach skarg (cahiers des doléances), odegrały poważną rolę w powstawaniu nowej tożsamości społecznej Francuzów; 2) uznanie się Stanów Generalnych za Zgromadzenie Narodowe (17 VI); wyróżniający się przywódcy: M.J. La Fayette, G.H. Mirabeau i E.J. Sieyes; 3) przekształcenie się Zgromadzenia Narodowego w Konstytuantę (9 VII) i podjęcie prac nad konstytucją.
Obrady Konstytuanty toczyły się w atmosferze ostrego konfliktu z królem i częścią rządzącej arystokracji, przeciwnej reformom. Zdymisjonowanie popularnego ministra finansów J. Neckera, uznawanego za symbol dążeń reformatorskich, wywołało rozruchy. 14 VII lud Paryża (sankiuloci) zdobył twierdzę Bastylia — symbol monarchii represyjnej. W tej sytuacji Ludwik XVI zaakceptował dotychczasowe postanowienia Zgromadzenia Narodowego, zmierzając do ustabilizowania przemian i uniemożliwienia ich dalszej radykalizacji. Dworskie środowiska antyrewolucyjne oceniły decyzje króla jako grożące monarchii samozniszczeniem.
Rewolta chłopska na przełomie VII i VIII 1789 (Wielka Trwoga) skłoniła Konstytuantę do zniesienia praw i przywilejów stanowych, w tym bezpośrednio obciążających chłopów świadczeń feudalnych (4/5 VIII); przyjęta 26 VIII Deklaracja praw człowieka i obywatela potwierdziła m.in. zasadę równości wobec prawa, suwerenności narodu, wolności wyznania i słowa oraz nienaruszalności prawa własności. W 1790 przeprowadzono reformę administracyjną — nowy podział terytorialny (departamenty) zniósł partykularyzmy i przywileje lokalne, natomiast przyjęcie zasady wybieralności władz terenowych wzmocniło tendencje decentralizacyjne, osłabiając centralizm państwowy. Reforma Kościoła (1790), wraz z konfiskatą majątków kościelnych i likwidacją klasztorów, podporządkowała państwu duchowieństwo, zobowiązując je do złożenia przysięgi na tzw. konstytucję cywilną kleru (Konstytucyjny Kościół); przeprowadzenie tej reformy ułatwiała stanowa struktura Kościoła — początkowo wielu prostych księży poparło rewolucję francuską, natomiast arystokratyczna hierarchia na ogół opowiadała się za dawnym porządkiem (ancien régime). Uchwalona 3 IX 1791 konstytucja przekształciła Francję w monarchię konstytucyjną, z władzą ustawodawczą należącą do wybieralnego Zgromadzenia Prawodawczego.
Na przemiany polityczne wielki wpływ wywarła działalność klubów, zwłaszcza jakobinów, kordelierówżyrondystów oraz ich przywódców (M. Robespierre, G.J. Danton, C. Desmoulins, J. Marat, J.P. Brissot, P. Vergniaud, H. Petion). W wybranej X 1791 Legislatywie przewagę zdobyli żyrondyści; IV 1792 Francja wypowiedziała wojnę Austrii, następnie Prusom — państwom uważanym za główne zagrożenie zewnętrzne. Niepowodzenia wojsk francuskich, chaos gospodarczy, głód i nędza spowodowały wrzenie ludności Paryża. Ludwik XVI, skompromitowany próbą ucieczki i podejrzany o współpracę z obcymi dworami w celu zdławienia rewolucji, został 10 VIII 1792 uwięziony. Nowo wybrany Konwent Narodowy, w którym żyrondyści utrzymali dotychczasową przewagę, proklamował 22 IX Francję republiką; królowi wytoczono proces o zdradę, został skazany i 21 I 1793 stracony. W następstwie tych wydarzeń powstała antyfrancuska I koalicja większości państw europejskich.
Trudna sytuacja zewnętrzna i wewnętrzna Francji — konflikty społeczne, dyskryminacja religijna, bunty wojskowe i arystokratyczne, spiski rojalistycznej emigracji zabiegającej o pomoc obcych dworów, wreszcie wybuch powstania w Wandeiszuanów w Bretanii oraz lokalne rewolty — sprzyjały narastaniu państwowego terroru i wytworzeniu się jego samonapędzającego się mechanizmu. Wiosną 1793 władzę przejęli jakobini, zapoczątkowując okres oficjalnego rewolucyjnego terroru i dyktatury, których głównymi instytucjami stały się Komitet Bezpieczeństwa Powszechnego (i jego lokalne organy) oraz Komitet Ocalenia Publicznego. Terror uderzał w poważnym stopniu w tradycyjną tożsamość Francuzów, zwłaszcza w przywiązanie do wiary katolickiej i życie prywatne. Jakobini wyeliminowali żyrondystów: VI 1793 przywódcy żyrondy, oskarżeni o brak stanowczych działań wobec zagrożenia republiki oraz niechęć do scentralizowanego państwa z paryskimi instytucjami na czele, zostali aresztowani, skazani i straceni. Podjęte przez jakobinów działania nadzwyczajne (m.in. reorganizacja armii, likwidacja pozostałych ciężarów feudalnych na wsi i wprowadzenie maksymalnych cen i płac) miały obronić rewolucję francuską przed wrogami zewnętrznymi i wewnętrznymi, zapobiec klęsce głodu oraz zjednać im poparcie ludowe mas. Ustanowiono powszechne laickie nauczanie podstawowe; rozpoczęto tworzenie nowoczesnej narodowej instytucji kultury (Instytut Francuski), choć pośrednio przyzwalano na dewastację dóbr kultury związanych z dawnym porządkiem i Kościołem; wprowadzono system metryczny oraz nowy, antychrześcijański kalendarz (kalendarz rewolucyjny francuski); wreszcie chrześcijaństwo zaczęto zastępować religią obywatelską — oświeceniową, ateistycznym kultem Rozumu.
Terror osiągnął apogeum w wojnie domowej 1793–94. W imię obrony haseł rewolucji francuskiej oraz „jednej i niepodzielnej republiki” jakobini bezlitośnie prześladowali swych prawdziwych i urojonych przeciwników. Szczególnie krwawo rozprawiano się ze zbuntowanymi prowincjami (zwłaszcza z wyjątkowym okrucieństwem pacyfikowano Wandeę) oraz z uznawanymi za symbole dawnego porządku arystokratami i księżmi, odmawiającymi zaprzysiężenia na konstytucję cywilną kleru. Zwycięstwa wojenne armii republikańskiej i osłabienie sił kontrrewolucyjnych ożywiły wiosną 1794 opozycję przeciwko polityce terroru, który stał się zagrożeniem dla wszystkich warstw społeczeństwa; nasiliły się także dążenia do zliberalizowania gospodarki, zwłaszcza zniesienia cen maksymalnych i przywrócenia wolnego handlu. W IV 1794 Robespierre zlikwidował opozycję kordelierów (stracono m.in. Dantona i Desmoulinsa). Nienawiść do władzy i obawa, by nie stać się kolejnymi ofiarami terroru, doprowadziły 27 VII do obalenia jakobinów i przejęcia władzy przez termidorian (9 thermidor); 28 VII przywódcy jakobinów zostali aresztowani i straceni. Zlikwidowano część represyjnych instytucji republiki, zamknięto kluby jakobinów, zniesiono ceny maksymalne i przywrócono swobody indywidualne w gospodarce. Uchwalona 23 IX 1795 nowa konstytucja powierzała władzę wykonawczą dyrektoriatowi, a ustawodawczą — dwuizbowemu parlamentowi.
Udział wojska w nadzorowaniu ładu społecznego oraz pomyślny przebieg wojny (zwłaszcza włoska kampania Napoleona Bonapartego, umożliwiająca 1797 zakończenie wojny z I koalicją), doprowadziły do wzrostu politycznego znaczenia armii. Gdy 1798 na Francję uderzyły wojska II koalicji i armia francuska ponosiła klęski, w kraju zaś panował chaos polityczny i gospodarczy, generał Bonaparte wykorzystał niepowodzenia dyrektoriatu, 9 XI 1799 (18 brumaire) dokonał zamachu stanu i objął władzę, początkowo jako pierwszy konsul (konsulat), a od 1804 jako cesarz.
Rewolucja francuska stała się wzorem dla wielu ruchów rewolucyjnych w Europie i w Ameryce Łacińskiej w końcu XVIII i w XIX w.; do demokratycznych haseł rewolucji francuskiej nawiązywało także powstanie kościuszkowskie 1794. Przemarsz armii francuskiej przez Europę przyspieszył burzenie porządku feudalnego i zapoczątkował proces powstawania nowoczesnych państw i demokratycznych społeczeństw. Hasło „wolność, równość, braterstwo” legło u podstaw wielu doktryn społeczno-politycznych; jednocześnie rewolucja francuska częściowo usankcjonowała terror państwowy, co znalazło wyraz w późniejszych mutacjach myśli rewolucyjnej oraz w proponowanym przez nie kształcie państwa. Do jakobińskiego nurtu rewolucji francuskiej nawiązywały zwłaszcza Komuna Paryska 1871 i rewolucja bolszewicka 1917 (rewolucja październikowa w Rosji).
Stefan Meller
Ilustracje
Zdobycie Bastylii 14 VII 1789,
Rewolucja francuska 1789–99.
Egzekucja Ludwika XVI na Placu Rewolucji,
Uroczystości na Polach Marsowych w Paryżu w pierwszą rocznicę wybuchu rewolucji francuskiej,
Delacroix Eugène, Wolność wiodąca lud na barykady,
David Jacques-Louis, Śmierć Marata,
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia