Żuławy Wiślane
 
Encyklopedia
Żuławy Wiślane,
środkowa część Pobrzeża Gdańskiego, obejmująca deltę Wisły,
ograniczone są od zachodu wysoką (ok. 100 m) krawędzią Pobrzeża Kaszubskiego, od wschodu równie wysoką krawędzią Wysoczyzny Elbląskiej; od Zat. Gdańskiej oddziela je pas wydm stanowiących zachodnie przedłużenie Mierzei Wiślanej; od północnego wschodu przylegają do Zalewu Wiślanego; pow. ok. 2500 km2 (w tym obszary depresyjne ok. 450 km2); Żuławy Wiślane mają kształt trójkąta o podstawie ok. 60 km i wys. 50 km; wys. od 14,6 m k. Pruszcza Gdańskiego do 1,8 m p.p.m. na zachód od wsi Raczki Elbląskie; obszary depresyjne rozciągają się w północnej i południowo-wschodniej części delty. Żuławy Wiślane stanowią holoceńską równinę aluwialną; proces narastania delty rozpoczął się 5–6 tys. lat temu poprzez tworzenie coraz to nowych stożków napływowych przy częstych zmianach łożysk licznych ramion Wisły; równocześnie kształtowała się Mierzeja Wiślana, toteż formowanie się Żuław Wiślanych odbywało się w obrębie zalewu, a nie zatoki mor.; proces ten zakończył się w XIX w. — gł. nurt Wisły skierował się z Nogatu do Leniwki i utorował sobie ujście Wisłą Śmiałą, a po odcięciu śluzą Nogatu i powstaniu przekopu pod Świbnem oraz zamknięciu Martwej Wisły i Szkarpawy, wody wiślane skierowano bezpośrednio do Zat. Gdańskiej; od tego czasu stożek napływowy tworzy się na zewnątrz Mierzei Wiślanej, na dnie zatoki. Żuławy Wiślane zbud. są z iłów, mułków, piasków i torfów; miąższość aluwiów 10–25 m, w kopalnej dolinie Wisły do 50 m; osobliwością są 2 ostańce pochodzenia lodowcowego, tworzące niewysokie wzniesienia (11,3 m i 14,6 m). We wschodniej części regionu — reliktowe jez. Druzno. Wody gruntowe są płytkie, w większości zasolone i zanieczyszczone; zaopatrzenie w wodę poprzez Centralny Wodociąg Żuławski. Podmokłe i depresyjne obszary Żuław Wiślanych objęte były pracami melioracyjnymi już w XIV w. (osadnicy hol.); z czasem powstała gęsta sieć rowów (17 tys. km) i kanałów (3 tys. km) oraz grobli i wałów przeciwpowodziowych, które w większości zostały zniszczone 1945 przez wycofujące się oddziały niem.; urządzenia melioracyjne i przeciwpowodziowe odbud. w kilka lat po wojnie. Na Żuławach Wiślanych występują bardzo urodzajne gleby, gł. mady, miejscami gleby torfowe; region roln.; uprawia się gł. zboża (pszenicę), buraki cukrowe, rośliny pastewne; hoduje się bydło. Jedynym miastem w środkowej części delty jest Nowy Dwór Gdański, większe miasta występują na obrzeżach — Gdańsk, Elbląg, Tczew, Malbork.
Ilustracje
Żuławy, żniwa
Mierzeja Wiślana,
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia