Polska. Kościoły i związki wyznaniowe
 
Encyklopedia
Polska. Kościoły i związki wyznaniowe
Według spisu ludności z 1931 w II RP ponad 99% ludności stanowili wyznawcy 5 gł. grup wyznaniowych: katolicy obrządku łac. (64,8%), grekokatolicy (10,4%), prawosławni (11,8%), protestanci (2,6%) i wyznawcy judaizmu (9,8%). Po II wojnie światowej Polska stała się państwem w dużym stopniu jednorodnym pod względem wyznaniowym (94% ludności stanowią katolicy). Stan ten jest następstwem kilku faktów hist.: utraty Kresów (zamieszkanych w znacznej mierze przez ludność prawosł.), ucieczki i wysiedlenia protestantów z Ziem Zachodnich i Północnych, wymordowania przez Niemców prawie całej ludności żydowskiej wyznającej judaizm, emigracji do Niemiec kolejnych grup ludności z Ziem Zachodnich i Północnych oraz emigracji ocalałej z wojny ludności żydowskiej.
Politykę wyznaniową Polski pod rządami komunistów (1944–89) charakteryzowało dążenie do laicyzacji społeczeństwa i przekreślenia dziedzictwa państwa przedwojennego, uznającego katolicyzm za gł. wyznanie, przez metodyczne ograniczanie prawa Kościołów (zwłaszcza katolickiego) do swobodnego prowadzenia działalności religijnej. Oficjalnym uzasadnieniem takiej polityki była głoszona doktryna rozdziału Kościoła i państwa, nieoficjalnie natomiast — przyjęta ideologia ateistyczna, wynikająca z przesłanek filozofii marksistowskiej, traktowanej jako naukowy światopogląd. W rezultacie państwu udawało się kontrolować wiele istotnych aspektów życia religijnego większości wyznań: w przypadku Kościoła katol. ograniczano np. swobodę nominacji biskupów i proboszczów oraz zakazywano nauczania religii w szkołach. Równie restrykcyjną politykę prowadzono w stosunku do innych wyznań, które (z wyjątkiem Kościoła Ewang.-Reformowanego i Świadków Jehowy) na ogół ulegały naciskom państwa w sprawach organizacyjnych i politycznych.
W Polsce związkiem wyznaniowym nazywa się wspólnotę rel., która ma osobowość prawną (uzyskuje ją po spełnieniu określonych wymogów legislacyjnych). Do 2002 osobowość taką i wpis do rejestru Dep. Wyznań Ministerstwa Spraw Wewn. i Administracji uzyskało 157 Kościołów i związków wyznaniowych.
Pod względem przynależności do określonych tradycji rel. wszystkie Kościoły i związki wyznaniowe można zaliczyć do jednej z następujących grup: katol., starokatol., prawosł., protest. i niechrześc. (żydowskie, muzułmańskie, hinduistyczne, buddyjskie i in.).
KATOLICYZM
Jego wyznawcy, czyli członkowie Kościoła katol. (nazwa prawna: Kościół Rzymskokatol.), należą do 4 obrządków (rytów): łac., bizant.-ukr., neounickiego i ormiańskiego. W 2008 w obrządku łac. zarejestrowano ok. 34 mln ochrzczonych, 29,8 tys. księży (diecezjalnych i zakonnych), 10 108 parafii; w obrządku bizant.-ukr. — 55 tys. wiernych, 75 duchownych, 134 parafie; w obrządku neounickim — ok. 300 wiernych (ochrzczeni), 2 duchownych, 1 parafię (Kostomłoty) i 1 obiekt sakralny; w obrządku ormiańskim — 3–5 tys. wiernych (2008).
W Kościele katol. w Polsce władzę zwierzchnią sprawuje Konferencja Episkopatu; jej przewodniczący jest obieralny, od 2014 jest nim arcybp S. Gądecki, metropolita poznański; zastępcą przewodniczącego jest M. Jędraszewski (od 2014), a sekr. Konferencji Episkopatu — bp A. Miziński (od 2014). Konferencję Episkopatu tworzą wszyscy arcybiskupi-metropolici oraz biskupi ordynariusze i biskupi pomocniczy, a jej organami są: 3-osobowe prezydium, 12-osobowa Rada Gł. oraz Sekretariat, natomiast organami pomocniczymi są komisje specjalistyczne. Od 2004 Kościół dzieli się na 15 prowincji kośc. (metropolii, w tym 1 metropolia obrządku bizant.-ukr.), obejmujących 44 diecezje. W 1991 przywrócono również nie istniejący w okresie powojennym na terenie Polski ordynariat polowy WP, obsługujący obszar całego kraju. W 1989 zostały też wznowione stosunki dyplomatyczne między Polską i Stolicą Apostolską (akredytacja nuncjusza apostolskiego w Polsce i ambasadora RP w Watykanie). W całym kraju działają instytuty życia konsekrowanego (zakony i zgromadzenia zakonne) i stowarzyszenia życia apostolskiego; do najliczniejszych należą: męskie — salezjanie, franciszkanie, jezuici i pallotyni (każde ponad 500 czł.) oraz żeńskie — służebniczki NMP, franciszkanki, elżbietanki i szarytki (każde ponad 1 tys. członkiń). Kościół rzymskokatol. prowadzi różne formy działalności duszpasterskiej, katechetycznej, misjonarskiej i kult. zarówno w kraju, jak i za granicą. Działalność zagr. koncentruje się w środowiskach polonijnych, na obszarach byłego ZSRR oraz w krajach Trzeciego Świata.
Kościół Rzymskokatol. prowadzi szeroką działalność duszpasterstwa specjalistycznego (akademickie, ludzi pracy), różne formy katechizacji (w tym nauczanie religii w szkołach) oraz działalność charytatywną (m.in. Caritas Polska). Wśród gł. ruchów rel. inspirowanych i popieranych przez Kościół znajdują się grupy o dłuższej tradycji, związane z duchowością zakonną (np. tercjarze franciszkańscy, dominikańscy i karmelitańscy), liczne grupy maryjne (np. Rycerstwo Niepokalanej), oraz nowe ruchy (np. Ruch „Światło — Życie”, Odnowa w Duchu Świętym, Wspólnoty Neokatechumenalne, Wspólnoty Życia Chrześc.).
STAROKATOLICYZM
Do starokatolicyzmu, który pojawił się w Polsce pod koniec XIX w., są zaliczane 3 Kościoły: Kościół Polskokatolicki liczący ok. 19 tys. wiernych i 88 duchownych; jest zorganizowany w 3 diecezjach (warsz., wrocł. i krak.); wspólnotę mariawitów reprezentują 2 Kościoły — Starokatol. Kościół Mariawitów liczący ponad 23,6 tys. wiernych i 26 duchownych, obejmuje 3 diecezje, natomiast Kościół Katol. Mariawitów liczy ok. 2,1 tys. wiernych oraz 12 kapłanów i kapłanek.
PRAWOSŁAWIE
Polski Autokefaliczny Kościół Prawosł. jest drugim pod względem liczebności związkiem wyznaniowym w Polsce, liczy ok. 505 tys. wiernych; jego początki sięgają XIV w. W 1948 Kościół ten został zmuszony przez władze państw. do zrzeczenia się autokefalii przyznanej 1925 przez Patriarchat w Konstantynopolu i przyjęcia autokefalii z Moskwy, co oznaczało uznanie za Kościół-matkę Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Polska metropolia prawosł., z siedzibą w Warszawie, obejmuje 6 diecezji na obszarze kraju (warsz.-bielska, białost.-gdań., łódz.-poznańska, wrocł.-szczec., przemys.-nowosądecka i lubel.-chełmska), 26 dekanatów, 232 parafie. Zwierzchnikiem Kościoła jest metropolita całej Polski, ordynariusz diecezji warsz.-bielskiej, który zwołuje Sobór Krajowy i przewodniczy mu. Kościół liczy ok. 400 duchownych i posiada ok. 400 kościołów i kaplic. W jurysdykcji pol. Kościoła prawosł. znajduje się Portug. Kościół Prawosł. i kilka parafii prawosł. we Włoszech i Brazylii.
Pozostałe wspólnoty prawosł. to: Wschodni Kościół Staroobrzędowy, liczący ok. 0,5 tys. wiernych i nie mający hierarchii duchownej, 2 małe gminy staroobrzędowców (bezpopowcy i filiponi) oraz 1 gmina sekty chłystów.
PROTESTANTYZM I TRADYCJA PROTESTANCKA
Protestantyzm pojawił się w Polsce w XVI w. w jego 2 gł. denominacjach: luteranizmu i kalwinizmu. Współcześnie w Polsce istnieją wszystkie ważniejsze wyznania protest., oprócz anglikanizmu, chociaż ogólna liczba ich wyznawców ok. 250 tys. (2008); Kościół Ewangelicko-Augsburski liczy ok. 75 tys. wyznawców i 200 duchownych, jest zorganizowany w 16 diecezjach, liczących 134 parafie. Kościół Ewangelicko-Reformowany liczy ok. 3,5 tys. wyznawców i 10 duchownych (2008), skupionych w 8 parafiach. Do okresu reformacji nawiązuje też niewielka liczebnie Jednota Braci Polskich. Z protest. ruchów tzw. drugiej reformacji wywodzi się Polski Kościół Chrześcijan Baptystów (4,8 tys. wiernych, ok. 150 duchownych w 9 okręgach i 81 zborach) oraz Kościół Ewang.-Metodystyczny (4,5 tys. wiernych i 31 duchownych w 41 zborach).
Późny protestantyzm (gł. pochodzenia amer. z XIX w.) reprezentują różne nurty. Irwingianie tworzą Nowoapostolski Kościół w Polsce (5,0 tys. wiernych, 2008); wyznania zielonoświątkowe są reprezentowane przez: Ewangeliczną Wspólnotę Zielonoświątkową, Chrześc. Wspólnotę Zielonoświątkową i największy spośród nich Kościół Zielonoświątkowy (21,5 tys. wiernych). Nurt adwentystyczny reprezentują 4 Kościoły: Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (ok. 9,6 tys. wiernych i 60 duchownych w 83 zborach), wyłoniony z niego Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego, oraz 2 mniejsze wspólnoty: Kościół Reformowany Adwentystów Dnia Siódmego i Adwentyści Dnia Siódmego — Poruszenie Reformacyjne. Ruch „badaczy Pisma Świętego” tworzy 5 wspólnot wyznaniowych. Największa z nich to „Strażnica” — Tow. Bibl. i Traktatowe — Związek Wyznania Świadków Jehowy (ok. 124,3 tys. wiernych), zwalczana przez władze państw. w okresie PRL, gł. z powodu głoszenia radykalnego pacyfizmu. Pozostałe wspólnoty tego nurtu to: Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego (ok. 2,3 tys. wiernych), Stow. Badaczy Pisma Świętego, Świecki Ruch Misyjny „Epifania” i Związek Badaczy Biblii. Poza wymienionymi nurtami działają jeszcze inne związki wyznaniowe o tradycji protest., np. Kościół Wolnych Chrześcijan (ok. 2,9 tys. wiernych), Kościół Chrystusowy (ok. 3,4 tys.), Stow. Chrześc. Nauki i wspólnota mormonów zrzeszona w Kościele Jezusa Chrystusa Świętych Dni Ostatnich.
ZWIĄZKI WYZNANIOWE NIECHRZEŚCIJAŃSKIE
Są one reprezentowane w Polsce zarówno przez tradycyjne związki wyznaniowe Tatarów (Muzułm. Związek Rel. z ok. 5 tys. wiernych), Żydów (Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich) i Karaimów (Karaimski Związek Rel.), jak i organizacje rel. nawiązujące do religii orientalnych (islamu, hinduizmu, buddyzmu). Te ostatnie przedostawały się do Polski najczęściej z Zachodu i noszą cechy nowych kultów synkretycznych, pozyskujących zwolenników zwłaszcza wśród młodszego pokolenia.
Dla stosunków wyznaniowych w Polsce w ostatnim okresie bardzo znamienny jest rozwój ekumenizmu oraz dialogu między chrześcijanami i wyznawcami innych religii (zwłaszcza judaizmu), w którym rolę szczególną odgrywają takie instytucje, jak Komisja ds. Ekumenizmu i Komisja do Dialogu z Judaizmem przy Konferencji Episkopatu, Polska Rada Ekumeniczna, zrzeszająca 7 Kościołów chrześc. (bez Rzymskokatol.), Rada Zborów Ewangelicznych oraz biblijne towarzystwa.
Bibliografia
Kościół katolicki w Polsce 1918–1990, Warszawa 1991;
A. DZIUBA Informator. Kościół katolicki w Polsce, Warszawa 1993;
„Rocznik Statystyczny” 1994, Warszawa 1994.
Ilustracje
Hajnówka, cerkiew Św. Trójcy
Kraków, wnętrze synagogi Tempel
Kraków, kościół Klarysek pw. Św. Andrzeja
Jan Paweł II,
Relikwiarz św. Wojciecha,
Obrona klasztoru Paulinów,
Bogurodzica, fragment rękopisu
Matki Bożej Częstochowskiej obraz,
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia