Kościuszko Tadeusz Andrzej Bonawentura
 
Encyklopedia
Kościuszko Tadeusz Andrzej Bonawentura, ur. 4 II 1746, Mereczowszczyzna k. Kossowa (Polesie), zm. 15 X 1817, Solura (Szwajcaria),
generał, Najwyższy Naczelnik Sił Zbrojnych Narodowych w powstaniu 1794.
Cytat
Kalendarium
Urodził się 4 II 1746 w Mereczowszczyźnie (obecnie Kosów na Białorusi). Pochodził ze średniej szlachty; 1755–60 uczył się u pijarów w Lubieszowie, 1765–69 — w Szkole Rycerskiej w Warszawie, protegowany A.K. Czartoryskiego. Jesienią 1769 został wysłany jako stypendysta królewski do Paryża, gdzie uzupełnił wiadomości m.in. w zakresie inżynierii wojskowej; do kraju wrócił 1774 i został instruktorem w Szkole Rycerskiej.
Wojna o niepodległość Stanów Zjednoczonych, wojna polsko-rosyjska
Konflikt z hetmanem J. Sosnowskim, którego córkę pragnął poślubić, skłonił go m.in. do opuszczenia kraju jesienią 1775. Udał się do Ameryki Północnej w celu wzięcia udziału w walce o niepodległość Stanów Zjednoczonych. Został mianowany X 1775 pułkownikiem, a 1777 generałem brygady, odznaczył się przy pracach fortyfikacyjnych pod Filadelfią, Ticonderogą, przy oblężeniu Saratogi (1777) i West Point. W 1784 wrócił do kraju i osiadł w swym majątku Siechnowicze. Reformy polityczne Sejmu Czteroletniego 1788–92 oraz rozbudowa armii umożliwiły mu wejście do służby wojskowej w stopniu generała-majora. W czasie wojny polsko-rosyjskiej 1792 walczył w armii koronnej, umiejętnie organizując współdziałanie różnych rodzajów broni, m.in. odznaczył się jako dowódca w bitwie pod Dubienką. Po przystąpieniu Stanisława Augusta Poniatowskiego do konfederacji targowickiej 1792 podał się do dymisji, zwiększając tym jeszcze moralny autorytet, jakim cieszył się w kraju i poza jego granicami. Rewolucyjna Francja nadała mu tytuł honorowego obywatela.
Powstanie 1794
Na emigracji w Saksonii został przewidziany na przyszłego wodza powstania w Polsce. W początkach 1793 bezskutecznie zabiegał o pomoc Francji dla przyszłego powstania; we wrześniu tegoż roku pod Krakowem przedstawił swoje projekty uczestnikom spisku, uznając przygotowania do powstania za niedostateczne; żądał rozbudowy organizacji spiskowej oraz rozszerzenia propagandy powstańczej wśród szlachty i chłopów. Dopiero pod koniec II 1794 wyznaczył termin powstania na marzec; 24 III 1794 został ogłoszony w Krakowie Akt powstania, Kościuszko objął funkcję Najwyższego Naczelnika Sił Zbrojnych Narodowych z władzą dyktatorską. W czasie trwania walki zastosował nową taktykę w zakresie współdziałania broni, starając się rekompensować niedostateczne uzbrojenie i wyszkolenie armii powstańczej oraz wykazał duże umiejętności w zakresie fortyfikacji polowych. 4 IV 1794 pokonał wojska rosyjskie pod dowództwem generała A. Tormasowa pod Racławicami, umożliwiając przygotowania do dalszych działań zbrojnych (m.in. mobilizacja i szkolenie chłopów), nie udało mu się jednak otworzyć drogi do Warszawy. Jako polityk doceniał konieczność pozyskania dla powstania chłopów; wydał 6 V 1794 uniwersał połaniecki (uniwersały Kościuszkowskie), który znosił poddaństwo osobiste i ograniczał pańszczyznę. Kościuszko starał się jednocześnie skupić różne odłamy polityczno-społeczne pod hasłem jedności w walce z wrogiem zewnętrznym, odnosząc się nieufnie do tzw. jakobinów polskich, a jednocześnie występując przeciw przedstawicielom prawicy. Zaskoczony wystąpieniem zbrojnym Prus przeciw powstaniu poniósł klęskę pod Szczekocinami. Powściągał samosądy ludowe w Warszawie nad przywódcami Targowicy; dzięki umiejętnemu ufortyfikowaniu Warszawy skutecznie odparł oblężenie miasta latem 1794. Po klęsce pod Maciejowicami (10 X 1794) dostał się do niewoli i został uwięziony w Twierdzy Petropawłowskiej w Petersburgu. W XI 1796 został uwolniony przez cara Pawła I Romanowa; w celu uzyskania amnestii dla uwięzionych po powstaniu Polaków złożył przysięgę, że nie będzie występował przeciw carowi i jego następcom.
Na emigracji
Z końcem 1796 udał się do Ameryki, a VII 1798 przybył do Paryża, gdzie został przyjęty z honorami przez władze francuskie i emigrację polską. Współdziałał przy tworzeniu Legionów polskich we Włoszech, przyczynił się do powstania Legii Naddunajskiej. W 1799 zbliżyl się do lewicy emigrancyjnej, zgłosił swój akces do zakładanego w kraju tajnego Towarzystwa Republikanów Polskich; po zdobyciu władzy we Francji przez Napoleona Bonapartego, Kościuszko niechętny jego dyktaturze stopniowo usuwał się od współpracy z rządem francuskim. W 1800 z inspiracji Kościuszki i z jego współautorstwem została wydana, potajemnie napisana przez J. Pawlikowskiego, broszura Czy Polacy mogą się wybić na niepodległość?; tezą broszury było, że Polacy powinni sami wywalczyć wolność, nie licząc na pomoc z zewnątrz; została w niej również skrytykowana idea legionów; walka o wolność winna być związana z reformami społecznymi. Zamieszkał w Berville koło Fontainebleau i wycofał się z życia publicznego. W 1806 odmówił Napoleonowi I swojej współpracy, gdy cesarz nie przyjął jego warunków ustrojowych; 1814 starał się go pozyskać również bezskutecznie car Aleksander I Romanow. Ostatnie lata życia spędził w Solurze w Szwajcarii, gdzie 15 X 1817 zmarł. Zwłoki jego spoczęły w kryptach katedry na Wawelu. W 1820–23 usypano kopiec jego imienia pod Krakowem.
Legenda Kościuszkowska
W Polsce tradycje demokratyczne związane z postacią Kościuszki i osnutą wokół niego legendą są niezwykle silne i nasilały się w przełomowych momentach historycznych. Do tradycji kościuszkowskich sięgały niemal wszystkie nurty polityczne, odwołując się w zależności od własnej polityki do jego walki o niepodległość lub poparcia, jakiego udzielał chłopom, m.in., polscy komuniści przebywający podczas II wojny światowej w ZSRR, którzy utworzyli 1. dywizję piechoty im. T. Kościuszki. Osoba Kościuszki jest czczona w Ameryce; wzniesiono wiele jego pomników, Akademia Wojskowa Stanów Zjednoczonych w West Point nosi jego imię, 1925 powstała Fundacja Kościuszkowska. W Australii imię Kościuszki nosi najwyższy szczyt tego kontynentu.
Postać Kościuszki i dzieje powstania kościuszkowskiego były bardzo częstym tematem, zwłaszcza w malarstwie (portrety pędzla J. Kosińskiego 1790, J. Grassiego 1792 i K. Wojnikowskiego po 1794) — liczne rysunki z insurekcji J.P. Norblina i A. Orłowskiego, obrazy: Przysięga Kościuszki F. Smuglewicza (1797) i M. Stachowicza (ok. 1816), Kościuszko pod Racławicami J. Matejki (1888) oraz Panorama Racławicka W. Kossaka, J. Styki (1892–94) i in.; na Wawelu znajduje się pomnik konny Kościuszki (L. Marconi 1899).
Ilustracje
Kosynierzy,
Grassi Joseph, Portret Tadeusza Kościuszki,
Bizański J.N., Sypanie kopca Kościuszki,
Kossak Wojciech, Styka Jan, Panorama Racławicka,
Przeglądaj encyklopedię
Przeglądaj tabele i zestawienia
Przeglądaj ilustracje i multimedia