Polska. Wiadomości wstępne. Zmiany obszaru i granic
 
Encyklopedia
Polska. Wiadomości wstępne. Zmiany obszaru i granic.
Po zjednoczeniu ok. 990 państwo Piastów obejmowało teren zbliżony do obecnego, z wyjątkiem niezależnych ziem pruskich; związek z Polską Pomorza, które starało się utrzymać niezależność, był luźniejszy. W X–XII w. był to obszar ok. 250 tys. km2, ze stolicą w Gnieźnie, od ok. 1040 w Krakowie. W okresie rozbicia dzielnicowego 1138–1320 Polska poniosła straty terytorialne: 1181 odpadło Pomorze Zachodnie, osadzony 1226 na ziemi chełmińskiej zakon krzyżacki zaczął rozszerzać terytorium swego państwa, Brandenburgia opanowała ziemię lubuską 1249–52 i pogranicze wielkopol.-pomor., Pomorze Gdańskie 1308–09 zagarnęli Krzyżacy; poza granicami Polski, zjednoczonej 1320 przez Władysława I Łokietka (tylko ok. 106 tys. km2), został Śląsk (stopniowo od 1327 uzależniany przez Czechy) oraz Mazowsze. Granice kraju znacznie przesunął na wschód Kazimierz III Wielki, przyłączając do Polski 1340–66 Ruś Halicko-Wołyńską, podporządkowując jako lenno Ruś Czerwoną i zachodnie Podole (1370 terytorium Polski łącznie z lennami wynosiło ok. 240 tys. km2). Oznaczało to przekształcenie dość jednolitego dotąd etnicznie państwa w państwo wieloetniczne. Stanu tego nie zmieniło odzyskanie 1466 Pomorza Gdańskiego, ziemi chełmińskiej i malborskiej (Prusy Król.) oraz Warmii. Ustalił się wtedy obowiązujący (z niewielkimi zmianami) do rozbiorów Polski 1772–95 przebieg pol. granic zachodnich. W 1462–1529 dokonano stopniowej inkorporacji Mazowsza. W 1561 lennem Polski stała się Kurlandia, a 1569 do Królestwa Pol. i Wielkiego Księstwa Litew. przyłączono jako ich kondominium większą część Inflant (1629 pozostała przy Polsce tylko ich część południowa). W 1569 do Polski włączono litew. Podlasie, Wołyń, Podole (woj. bracławskie) i Kijowszczyznę oraz na sejmie lubel. zawarto unię realną z Wielkim Księstwem Litew., tworząc federacyjną Rzeczpospolitą Obojga Narodów (1582 ok. 815 tys. km2; ziemie należące do Polski zwano Koroną), ze stolicą w Warszawie (od 1596, ostatecznie 1611). Po wojnach z Moskwą (od 1609) terytorium Rzeczypospolitej rozszerzono 1619 o ziemie: smoleńską, czernihowską i siewierską (największy w jej dziejach obszar, ok. 990 tys. km2, w tym ok. 180 tys. km2 ze zwartym osadnictwem pol.; Polacy zapewne ok. 40% ludności). W 1667 (andruszowski rozejm) utrata na wschodzie ziemi smoleńskiej i czernihowsko-siewierskiej oraz Zadnieprza z Kijowem; 1672–99 okresowa utrata Podola na rzecz Turcji (1699 obszar Polski około 733 tys. km2); stan ten utrzymywał się do I rozbioru 1772.
Po odzyskaniu niepodległości 1918 i ustaleniu się do 1923 granic w wyniku plebiscytów, powstań śląskich i wielkopol., wojen z Ukrainą i sowiecką Rosją oraz wcieleniu do Polski tak zwanej Litwy Środkowej, terytorium II RP obejmowało na wschodzie obszary po Dźwinę, Słucz i Zbrucz, zamieszkane w przeważającej mierze (poza pasem Grodno–Wilno i Lwowem) przez ludność białoruską i ukraińską, na północy — litew.; spośród ziem należących do Polski przed rozbiorami poza granicami pozostał obszar Gdańska (Wolne Miasto Gdańsk), Warmia i rejony Elbląga i Malborka (1938 — 388,6 tys. km2); 1938 anektowano Zaolzie, fragmenty Spiszu i Orawy oraz skrawki innych pogranicznych ziem słowackich. W 1945 terytorium Polski objęło Ziemie Zachodnie i Północne po Odrę, Nysę Łużycką, M. Bałtyckie; przywrócono w zasadzie przedwojenną granicę południową.
Przeglądaj encyklopedię