Kolumb Krzysztof
 
Encyklopedia
Kolumb Krzysztof, hiszp. Cristóbal Colón, wł. Cristoforo Colombo, portug. Cristovão Colombo, ur. prawdopodobnie między 25 VIII a 31 X 1451, zm. 20 V 1506, Valladolid,
żeglarz w służbie hiszpańskiej; jedna z najwybitniejszych postaci w dziejach odkryć geograficznych i żeglugi, odkrywca Ameryki.
Kalendarium
Narodowość Kolumba nie została jednoznacznie określona, według większości źródeł był pochodzenia włoskiego (z Genui), według niektórych — portugalsko-żydowskiego.
Od młodego wieku Kolumb interesował się kosmografią i uczestniczył w dalekich wyprawach morskich; wiadomo z pewnością, że pływał w portugalskich wyprawach wzdłuż zachodnich wybrzeży Afryki. Wysuwał przypuszczenia, że Półwysep Iberyjski leży niedaleko wschodnich wybrzeży Azji i był przekonany o możliwości znalezienia dość krótkiej drogi morskiej do Indii w kierunku zachodnim. W sformułowaniu takich wniosków pomogły mu ówczesne dzieła geograficzne, a prawdopodobnie także listy i mapa włoskiego kosmografa, P. Toscanellego, który prawie 2-krotnie zwiększył na mapie rozciągłość lądu azjatyckiego ze wschodu na zachód, podobnie jak wcześniej Ptolemeusz Klaudiusz rozciągnął na mapie długość Morza Śródziemnego, co dla każdego zwolennika teorii kulistości Ziemi musiało oznaczać duże zmniejszenie odległości między zachodnimi brzegami Europy a wschodnimi wybrzeżami Azji. W 1484 przedstawił na dworze portugalskim projekt wyprawy na zachód, odrzucony jednak przez komisję morską. Około 1485 przeniósł się z Portugalii do Hiszpanii, gdzie projekt wyprawy przez „Ocean Zachodni” przedstawił królowej Izabeli I Katolickiej. Dopiero po kilku latach starań dwór hiszpański wyraził pisemną zgodę na projekt Kolumba i zawarł z nim umowę, zlecając kierownictwo wyprawy morskiej na zachód. Kolumb otrzymał dziedziczny tytuł wielkiego admirała oraz wicekróla i gubernatora wysp i kontynentów, które odkryje, a także obietnicę 10% zysków z towarów nabytych w nowych terytoriach.
W pierwszej wyprawie, która wyruszyła 3 VIII 1492 z portu Palos na statku (karaka) flagowym Santa María oraz karawelach Niña z kapitanem V.Y. Pinzónem i Pinta z kapitanem M.A. Pinzónem, wypłynęło ok. 100 osób. W drodze zatrzymano się na Wyspach Kanaryjskich, które opuszczono 6 IX. Po kilkunastu dniach żeglugi Kolumb odkrył Morze Sargassowe. Aby uniknąć przerażenia załogi, notował w dzienniku okrętowym mniejsze odległości od rzeczywiście pokonywanych, ale i tak, po kilku dniach ciszy na morzu, na początku października groził mu bunt załogi. Wreszcie po 33 dniach żeglugi przez ocean dostrzeżono 12 X 1492 ląd — jedną z wysp w archipelagu Bahamów, którą zamieszkujący Indianie Arawakowie nazywali Guanahani, a Kolumb nazwał San Salvador. Dzień znalezienia tej wyspy przyjmuje się powszechnie za datę odkrycia Ameryki. Według niektórych współczesnych przypuszczeń owym pierwszym skrawkiem Ameryki, do którego dotarł Kolumb, była wysepka Samana Cay w tym samym archipelagu. Korzystając z zeznań schwytanych Indian, popłynął na południe w poszukiwaniu wysp, na których „rodzi się złoto”. Po znalezieniu w archipelagu Bahamów kilku innych wysp 28 X odkrył Kubę, o której sądził, że jest częścią kontynentu, a 6 XII Haiti, którą nazwał Hispaniolą (Isla Española). U jej brzegów utknęła na mieliźnie Santa María, a część Hiszpanów z zapasami na rok została na wyspie; 2 pozostałe statki wróciły 15 III 1493 do Hiszpanii.
Powodzenie wyprawy spowodowało natychmiastowe przystąpienie do organizowania drugiej ekspedycji, która przybrała charakter handlowo-wojskowy; 25 IX 1493 z Kadyksu wypłynęło 17 statków, w tym flagowy Marie-Galante (Santa María), oraz ok. 1500 osób, m.in. A. de Hojeda i J. de la Cosa. Obrany kurs, nieco bardziej na południe niż w pierwszej wyprawie, okazał się wyjątkowo szczęśliwy dzięki pasatom. Wykorzystywały je potem długo statki płynące do Indii Zachodnich. 3 XI 1493 została odkryta Dominika, potem kilka innych wysp Małych Antyli oraz Puerto Rico i Jamajka. Dopłynięto też do Hispanioli, którą po serii krwawych zatargów z Indianami spacyfikowano całkowicie w 9 miesięcy. Stała się ona główną bazą wypadową Hiszpanów. W 1496 brat Kolumba, Bartłomiej, założył na jej południowym wybrzeżu miasto Santo Domingo, najstarsze istniejące do dzisiaj osiedle europejskie w Ameryce. Druga wyprawa zapoczątkowała hiszpańską konkwistę w Ameryce. Zaniepokojony wieściami z Hiszpanii, której władcy złamali zawartą z nim umowę przez wydanie edyktu pozwalającego wszystkim chętnym na osiedlanie się na nowo odkrytych terenach, Kolumb wrócił 1496 do Europy. Na skutek intryg utracił stopniowo część przyznanych mu przywilejów, niemniej jednak udało mu się zorganizować jeszcze 2 wyprawy za ocean, choć już nie tak duże, jak druga.
W trzeciej wyprawie (1498–1500, 6 statków, ok. 300 osób) 1 VI 1498 Kolumb nieświadomie dotarł pierwszy do stałego lądu Ameryki Południowej w pobliżu ujścia rzeki Orinoko i odkrył wyspę Trynidad. W czwartej wyprawie (1502–04, 4 statki, ok. 150 osób) Kolumb odkrył i opłynął wschodnie wybrzeża Ameryki Centralnej, od obecnego Hondurasu na północy po Przesmyk Panamski na południu. Dwa lata po powrocie z czwartej wyprawy Kolumb został odsunięty od dworu hiszpańskiego i zmarł w zapomnieniu.
Według większości badaczy Kolumb był do końca życia przekonany, że odkrył wybrzeże Azji w pobliżu Indii. Stąd m.in. wzięła się nazwa Indianie nadana rdzennej ludności Ameryki oraz utrzymująca się nazwa Indie Zachodnie dla wysp odkrytych na Morzu Karaibskim. Przypuszczenie, że odkryto nową część świata pierwszy wysunął J. de la Cosa, uczestnik drugiej wyprawy; jest wielce prawdopodobne, że w późniejszym okresie także sam Kolumb zdawał sobie z tego sprawę. Wyprawa F. Magellana 1519–22 potwierdziła ostatecznie, że Kolumb odkrył nową, odrębną część świata.
Niezależnie od licznych wątpliwości dotyczących dokonań Kolumba, jego odkrycia należą do najważniejszych i najbardziej owocnych w skutki wydarzeń w dziejach ludzkości. Doprowadziły m.in. do trwałego kontaktu między Europą a Ameryką, do której znalazł dogodną i krótką drogę przez Ocean Atlantycki, a także do wzrostu rywalizacji hiszpańsko-portugalskiej na morzach i podjęcia wielu kolejnych wypraw odkrywczych. Listy i dzienniki Kolumba zostały m.in. opublikowane w Raccolta di documenti e studi pubblicati dalla Reale Commissione Colombiana (t. 1–15 1892–94), a po polsku we fragmentach w Pismach (1970) i w publikacji pt. List Krzysztofa Kolumba o odkryciu Ameryki w polskim przekładzie ogłosił Z. Celichowski (1892, wznowione 1992). Na cześć Kolumba nazwano wiele obiektów geograficznych, m.in.: państwo, prowincję w Kanadzie, górę, rzekę i miasta.
Tadeusz Słabczyński
Bibliografia
W. Irving Żywot i podróże Krzysztofa Kolumba, Warszawa 1843;
H. Plischke Krzysztof Kolumb. Odkrycie Ameryki, Cieszyn 1910;
S.E. Morison Krzysztof Kolumb, Warszawa 1963;
F. Colombo Dzieje żywota i znamienitych spraw admirała don Krzysztofa Kolumba, Warszawa 1965;
J. Swiet Kolumb, Warszawa 1979;
J. Tazbir Polska sława Krzysztofa Kolumba, Warszawa 1991;
L. Camusso Podróże Kolumba. 1492–1504, Poznań 1992;
G. Charlier Pod żaglami szlakiem Krzysztofa Kolumba, Wrocław 1992;
R. Humble Wielcy podróżnicy. Marco Polo, Krzysztof Kolumb, Ferdynand Magellan, James Cook, David Livingstone, Bielsko-Biała 1992;
B. Zakęs Gdyby Kolumb nie odkrył Ameryki, Wrocław 1993;
H. Chołaj Kolumb, Europa i świat, Warszawa 1995.
D.H. Mugridge Christopher Columbus, Washington 1950;
B.J. Loewenberg American History in American Thought. Christopher Columbus to Henry Adams, New York 1971;
J.S. Collis Christopher Columbus, London 1976;
P.W. Newman, M. Kremp The Unknown Relation of the Last Travel of Columbus, New York 1986;
A. de Mascarenhas Barreto O Portugues Cristovão Colombo, Agento secreto de Rei Dom João II, Lisboa 1988;
Ch. Yue, D. Yue Christopher Columbus. How He Did It, Boston 1992.
Ilustracje
Santa Maria, karaka Krzysztofa Kolumba (przed 1492)rys. B. Wróblewski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Wyprawy Kolumba rys. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Macuro, pomnik Krzysztofa Kolumba (Wenezuela)fot. T. Sokołowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Brytyjskie Wyspy Dziewicze, wyspa Hondafot. M. Czasnojć/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Dominika fot. M. Jędrusik/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Dominika, las deszczowyfot. M. Jędrusik/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Santa María, replika żaglowca Krzysztofa Kolumbafot. M. Czasnojć/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Kolumb Krzysztof obejmujący w posiadanie wyspę Hispaniola (ob. Haiti) fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Barcelona, kolumna K. Kolumba fot. B. Lemisiewicz/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Santo Domingo, Casa del Almirante (dom syna K. Kolumba), pocz. XVI w. (Dominikana) fot. T. Barucki/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Kolumb Krzysztof, fragment mapy przedstawiającej Kubę i Hispaniolę (ob. Haiti) narysowanej przez Juana de la Casa (pilota Kolumba), kopia — Bibliothèque nationale, Paryż fot. Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Przeglądaj encyklopedię