Encyklopedia PWN - rzetelne Ľródło informacji

Białoru¶. Historia

Białoru¶. Historia.

Do końca X w. prawie całe terytorium Białorusi zasiedliły plemiona słowiańskie (Krywicze, Dregowicze, Radymicze), które stopniowo zasymilowały dotychczasowych mieszkańców — Bałtów. Najwcze¶niejsze organizacje państwowe, m.in. księstwo połockie w X w., znalazły się w składzie Rusi Kijowskiej, a po jej upadku były XIII–XIV w. stopniowo wł±czane do Wielkiego Księstwa Litewskiego. Przyjęcie chrze¶cijaństwa wschodniego (988) wł±czyło ziemie białoruskie do kręgu kultury bizantyńskiej. Podstaw± ustawodawstwa Wielkiego Księstwa Litewskiego stało się białoruskie prawo zwyczajowe i pisane, skodyfikowane w statutach litewskich (1529, 1566, 1588), obowi±zuj±cych do połowy XIX w. Język ruski, ukształtowany pod przemożnym wpływem języka starobiałoruskiego, był na Litwie językiem państwowym (do XVII w.) i do końca XVI w. — literackim.

Stan rycerski, rozwinięty w Polsce, wchłon±ł bojarów litewskich i ruskich, tworz±c szlachtę z różnym etnicznym rodowodem, jednolit± kulturowo (głównie wzory łacińsko-polskie). W 1596 czę¶ć ludno¶ci wraz z hierarchi± prawosławn± przeszła do powstałego po unii brzeskiej Ko¶cioła unickiego. Liczne wojny Wielkiego Księstwa Litewskiego z Moskw±, dwa o¶rodki pretenduj±ce do zjednoczenia dawnych ziem ruskich, nie tylko przyczyniały zniszczeń, ale stworzyły swoisty, etnicznie nieokre¶lony element na ziemiach spornych, zwłaszcza na SmoleńszczyĽnie. Od XVI–XVII w. powoli rodziła się białoruska ¶wiadomo¶ć narodowa, pobudzana m.in. przez powstania kozackie.

W wyniku rozbiorów Rzeczypospolitej (1772–95) cała Białoru¶ znalazła się w państwie rosyjskim. Władze carskie nie uznawały odrębno¶ci narodowej Białorusinów, brutalnie, często krwawo, rozprawiały się z unitami, zmuszały do sztucznego wyboru między kultur± i narodowo¶ci± rosyjsk± a polsk±. Na Białorusi zachowano też przedrozbiorowe stosunki społeczne, z pańszczyzn± wł±cznie. Zniesienie pańszczyzny (1861), wyzwoleńcze hasła powstania styczniowego 1863–64 oraz stopniowe upowszechnianie się elementarnej o¶wiaty ludowej stwarzały przesłanki do ukształtowania się ruchu narodowej. Jego inicjatorami byli głównie przedstawiciele miejscowej szlachty katolickiej (K. Kalinowski, W. Dunin-Marcinkiewicz, F. Bahuszewicz). Zapocz±tkowali oni proces tworzenia nowoczesnej białoruskiej ¶wiadomo¶ci narodowej. Ruch ten nasilił się na pocz±tku XX w. pod hasłem walki o odrodzenie białoruskiej kultury i państwowo¶ci, pocz±tkowo w formie autonomii w państwie rosyjskim. W Petersburgu, Wilnie i Mińsku powstały o¶rodki działalno¶ci wydawniczej i politycznej oraz o¶rodki przygotowania kadr nar. duchowieństwa katolickiego.

Szczególny wpływ na rozbudzenie aspiracji narodowych i społecznych wywarły wydarzenia I wojny ¶wiatowej: klęski armii rosyjskiej, obalenie caratu (1917) i okupacyjna polityka Niemiec na Białorusi (1915–17). Niemcy jako pierwsze wielkie mocarstwo uznały odrębno¶ć narodu i języka białoruskiego, sprzyjały rozbudowie szkolnictwa, działalno¶ci kulturalnej, aczkolwiek ziemie białoruskie traktowały jako czę¶ć państwa rosyjskiego. Istniej±ca od lipca 1917 Rada Białoruska szukała pocz±tkowo pomocy Korpusu Polskiego gen. J. Dowbora-Mu¶nickiego, następnie Niemców. Powołany przez ni± rz±d upadł wraz z opanowaniem (do końca XII 1918) większej czę¶ci Białorusi przez Armię Czerwon±.

W toku rozpoczętej III 1919 wojny polsko-bolszewickiej znaczn± czę¶ć ziem białoruskich zajęły wojska polskie, a odezwa J. Piłsudskiego Do narodów Wielkiego Księstwa Litewskiego wzbudziła nadzieje wielu białoruskich ugrupowań politycznych na odbudowę swej państwowo¶ci przy poparciu Polski. Nadzieje te przekre¶liła działalno¶ć Zarz±du Cywilnego Ziem Wschodnich i letnia (1920) kontrofensywa Armii Czerwonej. W rezultacie, zgodnie z postanowieniami traktatu pokojowego w Rydze (1921), Białoru¶ została podzielona między Polskę a sowieck± Rosję. W jej czę¶ci wschodniej została odnowiona Białoruska SRR. W latach 20. zwiększono jej terytorium, odbudowano zniszczenia wojenne, realizowano pod patronatem władz bolszewickch politykę białorutenizacji, obliczon± m.in. na odpowiedni efekt propagandowy w¶ród Białorusinów za granic±. W końcu lat 20. nast±piła zmiana kursu politycznego — rozpoczęto forsown± industrializację i przymusow± kolektywizację rolnictwa, a dotychczasow± białorutenizację uznano za szkodliwy czynnik dezintegracji polityczno-społecznej i przyst±piono pod hasłem walki z tzw. narodowym demokratyzmem do planowej eksterminacji elity intelektualnej sowieckiej Białorusi. Nadrzędnym celem władz polskich na inkorporowanych do II RP ziemiach zachodniobiałoruskich było ich zespolenie z reszt± kraju. Wzmocnieniu polskiego stanu posiadania służyła polityka gospodarcza (osadnictwo, reforma rolna) i kulturalna. W rezultacie wszystkie licz±ce się ugrupowania białoruskie, bez względu na ich ideol. zabarwienie znajdowały się w opozycji wobec władz. Sytuację narodowo¶ciow± komplikował brak ¶wiadomo¶ci u znacznej czę¶ci ludno¶ć, głównie Polesia (tzw. tutejsi)

We IX 1939 Armia Czerwona zajęła wschodnie obszary Polski. W warunkach terroru policyjnego wybrano Zgromadzenie Ludowe Białorusi Zachodniej w Białymstoku, które 28–30 XI 1939 proklamowało władzę sowieck±, przyjęło deklarację o konfiskacie wielkiej własno¶ci ziemskiej, nacjonalizacji banków i zwróciło się do władz ZSRR o wł±czenie zachodniej Białorusi do Białoruskiej SRR W czasie okupacji niemieckiej (VI 1941–VII 1944), wobec wcze¶niejszych rozczarowań polityk± sowieck± i polsk±, działacze białoruscy d±żyli do wzmocnienia ¶wiadomo¶ci narodowej, czemu sprzyjała niemiecka administracja cywilna. Białoruski charakter odzyskała administracja, szkolnictwo, działalno¶ć kulturalna, prasa, wydawnictwa. Powołany został najwyższy organ przedstawicielski Białoruska Centralna Rada, stworzono formacje policyjne i wojskowe do zwalczania partyzantki sowieckiej. Wojna przyniosła Białorusi ogromne zniszczenia i starty ludzkie (ok. 2 mln), pogłębione przez wyjazd kilkuset tysięcy Polaków (gł. 1945–47) na zachód i deportacje sowieckie.

Po wojnie zlikwidowano skutki najdotkliwszych dla gospodarki zniszczeń, ale depopulacja i stagnacja, pogłębiaj±ca się w całym ZSRR, hamowała także rozwój Białorusi. W latach 70. podjęli działalno¶ć pierwsi białoruscy dysydenci Pierestrojka i głasnost' sprzyjały ożywieniu ¶wiadomo¶ci narodowemu na Białorusi: VII 1990 białoruska Rada Najwyższa proklamowała suwerenno¶ć, a 15 VIII 1991 — niepodległo¶ć. W XII 1991 Białoru¶ wspólnie z Rosj± i Ukrain± powołała Wspólnotę Niepodległych Państw. W 1994 wybory prezydenckie, przeprowadzone po rz±dami nowej konstytucji, wygrał populistyczny polityk A. Łukaszenka. W VI 1996 parlament, po uprzednim referendum, wprowadził nowe godło i flagę państwow±. Z inicjatywy Łukaszenki, d±ż±cego do ¶cisłej integracji z Rosj±, oba państwa utworzyły IV 1996 Wspólnotę Suwerennych Republik, przekształcon± IV 1997 w Zwi±zek Białorusi i Rosji (ZBiR). Od 1997 władze Białorusi wzmogły politykę represyjn± wobec działaczy opozycyjnych. Wygrywane przez Łukaszenkę wybory parlamentarne i prezydenckie oraz referenda zostały skrytykowane przez misje OBWE, Unię Europejskiej i USA za łamanie procedur demokratycznych. Do wzmożenia walki z opozycj± oraz niezależnymi mediami i organizacjami społecznymi (w tym ze Zwi±zkiem Polaków na Białorusi) doszło 2005–06, przed kolejnymi wyborami prezydenckimi w III 2006, w których wg oficjalnych danych zwyciężył po raz trzeci Łukaszenka. Protesty opozycji demokratycznej zostały brutalnie stłumione.

Polecamyksi±żki w Księgarni PWNwszystkie ksi±żki

Spis tre¶ci

Białoru¶, państwo we wschodniej Europie, bez dostępu do morza

Białoru¶. Warunki naturalne.

Białoru¶. Ludno¶ć.

Białoru¶. Gospodarka.

Białoru¶. Ustrój polityczny.

Białoru¶. Partie polityczne.

Białoru¶. Siły zbrojne.

Białoru¶. Polityka społeczna.

Białoru¶. ¦rodki przekazu

Białoru¶. Nauka.

Białoru¶. Historia.

Białoru¶. Literatura.

Białoru¶. Sztuka.

Białoru¶. Muzyka.

Białoru¶. Teatr.

Białoru¶. Film.

Białoru¶. Polonia i Polacy.

Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN