Encyklopedia PWN - rzetelne źródło informacji

Ameryka Południowa

Ameryka Południowa, kontynent na półkuli zachodniej, część Ameryki;


Powierzchnia: 17,8 mln km2

Skrajne punkty: najdalej wysunięty na północ: Gallinas (71°40′W, 12°25′N); najdalej wysunięty na południe: Froward (71°18′W, 53°54′S); najdalej wysunięty na wschód: Branco (34°47′W, 7°09′S); najdalej wysunięty na zachód: Parińas (81°21′W, 4°45′S)

Ludność: ogółem — 372 mln; gęstość zaludnienia — 21 os/km2 (2008)

Liczba państw: 14 (2006)

Największe miasta: Săo Paulo — 11 mln (2006); Bogota — 7,1 mln (2008); Lima — 7,9 mln (2008); Rio de Janeiro — 6 mln (2005); Santiago — 5,3 mln (2008); Buenos Aires — 3 mln (2008)

Strefy klimatyczne: równikowy wybitnie wilgotny, równikowy wilgotny, równikowy suchy, zwrotnikowy wybitnie suchy, zwrotnikowy suchy kontynentalny (odmiana górska), zwrotnikowy pośredni między wilgotnym a suchym kontynentalnym, zwrotnikowy wilgotny, podzwrotnikowy morski, podzwrotnikowy suchy, kontynentalny (odmiana górska), podzwrotnikowy wybitnie suchy, kontynentalny, umiarkowany chłodny, umiarkowany ciepły, umiarkowany chłodny wybitnie morski, umiarkowany ciepły wybitnie morski, umiarkowany ciepły pośredni, umiarkowany ciepły kontynentalny, podbiegunowy morski, umiarkowany ciepły wybitnie suchy kontynentalny, podbiegunowy morski

Największe wyspy: Ziemia Ognista (48 tys. km2), Marajó (40,1 tys. km2), Falkland, Wschodni (6,7 tys. km2), Falkland, Zachodni (5,3 tys. km2), Trynidad (4,8 tys. km2), Isabela (4,6 tys. km2)

Największe rzeki: Amazonka (długość — 6 400 km, pow. dorzecza — 7,2 mln km2), Parana (długość — 4 380 km, pow. dorzecza — 3,1 mln km2), Juruá (długość — 3 280 km, pow. dorzecza — 224 tys. km2), Madeira (długość — 3 230 km, pow. dorzecza — 1,4 mln km2), Paragwaj (długość — 2 500 km, pow. dorzecza — 1,2 mln km2)

Największe jeziora: Uyuni, Salar de (powierzchnia — 20 tys. km2), Maracaibo (powierzchnia — 16,3 tys. km2), Patos (powierzchnia — 10 tys. km2), Titicaca (powierzchnia — 8,3 tys. km2)

Pustynie: Atakama

Udział pustyń i półpustyń: pustynie — 8,0%, półpustynie — 9,0%, pozostałe ziemie — 83,0%


połączona z Ameryką Północną Przesmykiem Panamskim; oddzielona od Antarktydy Cieśniną Drake’a; Amerykę Południową od zachodu oblewa Ocean Spokojny, od wschodu — Ocean Atlantycki, od północy — Morze Karaibskie; 17,8 mln km2, tj. 11,6% powierzchni lądowej Ziemi; 4/5 powierzchni leży na półkuli południowej; rozciągłość południkowa 7350 km, równoleżnikowa — 5170 km; skrajnymi punktami lądowymi Ameryki Południowej są przylądki: Gallinas 12°25′N, Froward 53°54′S, Pariñas 81°20′W, Branco 34°47′W. W Ameryce Południowej leży 12 państw i 2 terytoria zależne.

Alpaki

Alpaki
(płaskowyż Altiplano, Boliwia)

fot. E. Komarzyńska/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Araukarie chilijskie

Araukarie chilijskie,
park Los Araucanias (Chile)

fot. E. Komarzyńska/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Aconcagua

Aconcagua,
szczyt w Andach, najwyższy w Ameryce.

fot. E. Zarębska/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Quito, widok ogólny

Quito, widok ogólny

fot. J. Makowski/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Brasília, widok z Wieży Telewizyjnej

Brasília, widok z Wieży Telewizyjnej
(Torre del Televisāo) na Españada dos Ministerios, w głębi na lewo pałac prezydencki (Brazylia)

fot. L. Węgrzyn/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Mato Grosso, północne stoki

Mato Grosso, północne stoki (Brazylia)

fot. M. Czasnojć/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN
Patagonia

Patagonia,
krajobraz (Chile)

fot. E. Rojan/Glob4/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN

Polecamyksiążki w Księgarni PWNwszystkie książki

Odkrycia geograficzne

 

Ważniejsze odkrycia geograficzne, podróże i wyprawy badawcze
ok. 1500 p.n.e. Podróż do legendarnej krainy Punt (Somalia lub południowe wybrzeża Morza Arabskiego) — żeglarze egipscy
X w. p.n.e. Wyprawy z Morza Czerwonego do Indii i na Cejlon — żeglarze feniccy
ok. IX w. p.n.e. Odkrycie Wysp Kanaryjskich — żeglarze feniccy
ok. 600 p.n.e. Pierwsze opłynięcie Afryki (później kwestionowane) — żeglarze feniccy, z polecenia faraona Necho II
ok. 530 p.n.e. Wyprawa wzdłuż północno-zachodnich wybrzeży Afryki — Eutymenes z Massalii (obecnie Marsylia)
ok. 510–507 p.n.e. Wyprawa od ujścia Indusu do Przesmyku Sueskiego — Skylaks z Kariandy, z polecenia króla Dariusza I Wielkiego
ok. 510–480 p.n.e. Podróż z Gadiru (Kadyks) do Bretanii, wzdłuż zachodnich wybrzeży Europy — Himilkon
ok. 510–480 p.n.e. Wyprawa wzdłuż zachodnich wybrzeży Afryki, do Zatoki Gwinejskiej — Hannon
przed 450 p.n.e. Podróże do Kartaginy, Egiptu, Babilonii, Syrii, Azji Mniejszej i wybrzeży Morza Czarnego — Herodot
330–325 p.n.e. Wyprawa do Azji Środkowej i w dorzecze Indusu — Aleksander III Wielki
ok. 330 p.n.e. Podróż wokół zachodniej Europy do legendarnej wyspy Thule (zapewne Norwegia) — Pyteasz z Massalii (Marsylia)
325–324 p.n.e. Wyprawa morska od ujścia Indusu do ujścia Eufratu — Nearch
302–291 p.n.e. Podróż z Babilonu do Indii; pierwsze informacje o Himalajach — Megastenes
138–126 p.n.e. Podróż z Chin przez Tien-szan do północnego Afganistanu (powstanie Jedwabnego Szlaku) — Zhang Qian
ok. 100 p.n.e. Pierwsze, po Arabach, wykorzystanie monsunu w żegludze do Indii przez Morze Arabskie — Hippalos
ok. 60 r. n.e. Poszukiwanie źródeł Nilu — żołnierze rzymscy, z polecenia cesarza Nerona
ok. 86 r. Wyprawa w głąb Sahary — Juliusz Maternus
ok. 525 Wyprawa z Egiptu do Indii i na Cejlon — Kosmas Indikopleustes
ok. 850 Wyprawy drogą morską z Maskatu do Indii i Chin — Sulajman
ok. 870–890 Wyprawa wokół Przylądka Północnego (Półwysep Skandynawski) do zatoki Kandałaksza — Other
X w. Podróże szlakami karawanowymi przez Saharę w głąb Afryki — kupcy arabscy
982 Odkrycie Grenlandii — Eryk Rudy
ok. 1000 Osiągnięcie wschodnich wybrzeży Ameryki Północnej — L. Eriksson
1245–47 Podróż do Mongolii; poselstwo do chana — G. da Pian del Carpine i Benedykt Polak
1253–55 Podróż do Mongolii, poselstwo do chana — W. Rubruk
1271–92 Podróż z Europy do Chin przez Mongolię, droga powrotna przez Indie — M. Polo
1312–41 Ponowne odkrycie Wysp Kanaryjskich — żeglarze włoscy
1316–30 Podróż z Europy do Chin i być może Tybetu; pierwsze wiadomości o Lhasie — Odoryk z Pordenone
1325–53 Podróże od Timbuktu po Pekin, m.in. przejście zachodniej Sahary — Ibn Battuta
1403–06 Podróż do Samarkandy, na dwór Timura — R.G. de Clavijo
1405–33 Wyprawy z Chin do Indii, Arabii i wschodniej Afryki — Zheng He (Czeng Ho)
1419–62 Wyprawy wzdłuż zachodnich wybrzeży Afryki do ujścia Gambii — G. Eannes, N. Tristao, Lançarote, D. Fernandez, A. Ca’da Mosto, z polecenia księcia Henryka Żeglarza
1428–53 Podróż do Indii, Cejlonu i Archipelagu Sundajskiego — N. dei Conti
1456 Odkrycie Wysp Zielonego Przylądka — A. Ca’da Mosto
1466–72 Podróż z Rosji do Indii — A. Nikitin
1482 Odkrycie ujścia Kongo — D. Căo
1488 Opłynięcie i odkrycie Przylądka Dobrej Nadziei — B. Dias
1492 Odkrycie Ameryki (12 X): odkrycie części Bahamów, Kuby i Haiti — K. Kolumb
1493 Odkrycie Dominiki, Gwadelupy i Puerto Rico — K. Kolumb
1494 Odkrycie Jamajki — K. Kolumb
1497 Odkrycie Nowej Fundlandii — G. Caboto
1497–98 Odkrycie drogi do Indii wokół Afryki — V. da Gama
1498 Odkrycie wybrzeży Ameryki Południowej i Trynidadu — K. Kolumb
1499 Odkrycie wybrzeży Wenezueli — A. de Hojeda
1500 Odkrycie wschodnich krańców Ameryki Południowej, ujścia Amazonki i wyspy Tobago — V. Pinzón; odkrycie wsch. wybrzeży Brazylii — P.A. Cabral; osiągnięcie Madagaskaru — D. Dias
1500–01 Poszukiwanie Przejścia Północno-Zachodniego; dotarcie do wschodnich wybrzeży Labradoru — G. Cortereal
1501–02 Badania wschopdnich wybrzeży Ameryki Południowej — A. Vespucci
1502–04 Odkrycie wschodnich wybrzeży Ameryki Centralnej — K. Kolumb
1509 Osiągnięcie Cejlonu i Półwyspu Malajskiego — żeglarze portugalscy
1512 Odkrycie Moluków — A. d’Abreu
1513 Przejście Przesmyku Panamskiego i odkrycie wschodnich wybrzeża Oceanu Spokojnego — V.N. de Balboa; odkrycie zachodnich Bahamów i półwyspu Floryda — J. Ponce de Leon
1514 Osiągnięcie Chin — żeglarze portugalscy
1516 Odkrycie La Platy — J.D. de Solis
1519–21 Podbój Meksyku — H. Cortés
1519–22 Pierwsze opłynięcie Ziemi — F. Magellan i J.S. Elcańo
1520 Odkrycie Cieśniny Magellana i Ziemi Ognistej — F. Magellan
1521 Odkrycie Guam w Marianach i osiągnięcie Filipin — F. Magellan
1526 Odkrycie północno-zachodnich wybrzeży Nowej Gwinei — J. de Meneses
1527–28 Odkrycie Karolinów i Wysp Marshalla — A. de Saavedra
1531–34 Podbój państwa Inków — F. Pizarro
1534–35 Odkrycie Zatoki Św. Wawrzyńca i Rzeki Św. Wawrzyńca — J. Cartier
1535–37 Odkrycia w Andach Środkowych (jezioro Titicaca, pustynia Atakama) — D. de Almagro
1535–50 Podbój Chile — D. de Almagro, P. de Valdivia
1540–42 Odkrycie Wyżyny Kolorado, Wielkiego Kanionu, południowej części Gór Skalistych i Wielkich Równin — F.V. de Coronado i G.L. de Cárdenas
1541–42 Przejście Andów i odkrycie Amazonii — G. de Pizarro, F. de Orellana
1541–42 Odkrycie górnej Amazonki i spływ do Oceanu Atlantyckiego — F. de Orellana
1542 Osiągnięcie Japonii — żeglarze portugalscy
1553 Poszukiwanie Przejścia Północno-Wschodniego — R. Chancellor, H. Willoughby
1556 Poszukiwanie Przejścia Północno-Wschodniego; odkrycie Nowej Ziemi — S. Burrough
1568 Odkrycie Wysp Salomona — A. de Mendańa de Neyra
1576 Poszukiwanie Przejścia Północno-Zachodniego; odkrycie Ziemi Baffina — M. Frobisher
1577–80 Drugie opłynięcie Ziemi — F. Drake
1578 Odkrycie Cieśniny Drake’a — F. Drake
1581–84 Odkrycia w zachodniej Syberii — T. Jermak
1585–87 Poszukiwanie Przejścia Północno-Zachodniego; odkrycie Cieśniny Davisa — J. Davis
1592 Odkrycie Falklandów — J. Davis
1595 Odkrycie Markizów — A. Mendańa de Neyra, P.F. de Quirós
1596 Poszukiwanie Przejścia Północno-Wschodniego; odkrycie Wyspy Niedźwiedziej i Spitsbergenu — W. Barents
1606 Odkrycie Nowych Hebrydów i Tuamotu — P.F. de Quirós; odkrycie północnych wybrzeży Australii — W. Jansz; odkrycie Cieśniny Torresa i Luizjadów — L.V. de Torres
1609–15 Badania dorzecza Rzeki Św. Wawrzyńca; odkrycie jeziora Ontario i części jeziora Huron — S. de Champlain
1610–11 Poszukiwanie Przejścia Północno-Zachodniego; odkrycie Zatoki Hudsona — H. Hudson
1616 Poszukiwanie Przejścia Północno-Zachodniego; odkrycie wejścia do cieśnin Lancaster — W. Baffin; odkrycie zachodnich wybrzeży Australii — D. Hartog; odkrycie przylądka Horn — J. Le Maire i W. Schouten; odkrycie jeziora Niasa — G. Boccaro
1620–21 Odkrycie Jeziora Górnego — É. Brûlé
1624–31 Podróże z Indii do Tybetu — A. de Andrade
1627 Odkrycie południowych wybrzeży Australii — P. Nuyts
1634 Odkrycie jeziora Michigan — J. Nicolet
1639–41 Przejście wschodniej Syberii i osiągnięcie Morza Ochockiego — I. Moskwitin
1640–48 Odkrycie jeziora Erie i wodospadów Niagara — J. de Brébeuf
1642–43 Opłynięcie od południa Australii, odkrycie Tasmanii, Nowej Zelandii, Fidżi, Tonga, Nowej Brytanii i Nowej Irlandii — A. Tasman
1643 Osiągnięcie jeziora Bajkał — K. Iwanow; osiągnięcie Hokkaido, Kuryli i Sachalinu — M. de Vries
1644 Osiągnięcie ujścia Amuru — W. Pojarkow
1648 Odkrycie Cieśniny Beringa — S. Dieżniew
1649–53 Wyprawa nad Amur — J. Chabarow
1673 Odkrycia w środkowym dorzeczu Missisipi — J. Marquette, L. Jolliet
1680–82 Spływ Illinois i Missisipi do ujścia — R. de La Salle
1688 Odkrycie północno-zachodnich wybrzeży Australii — W. Dampier
1697–99 Podbój Kamczatki — W. Atłasow
1712 Odkrycie Wysp Lachowskich — J. Piermiakow, M. Wagin
1721–36 Badania zachodniej Grenlandii — H.P. Egede
1722 Odkrycie Wyspy Wielkanocnej i Samoa — J. Roggeveen
1728 Ponowne odkrycie Cieśniny Beringa — V. Bering i A. Czirikow
1731–49 Odkrycie jeziora Winnipeg i górnej Missouri — P.G. La Vérendrye i synowie
1732 Odkrycie północno-zachodniego krańca Ameryki Północnej — I. Fiodorow i M. Gwozdiew
1734–43 Badania Syberii przez Wielką Ekspedycję Północną (Druga Ekspedycja Kamczacka) — V. Bering, A. Czirikow, Ch. i D. Łaptiewowie, S. Czeluskin, G. Steller
1736–43 Pomiar długości 3 stopni południka w pobliżu równika (spłaszczenie Ziemi) w Ekwadorze i spływ Amazonką — Ch. La Condamine i P. Bouguer
1741 Odkrycie południowych wybrzeży Alaski, Aleutów i Archipelagu Aleksandra — V. Bering i A. Czirikow
1742 Odkrycie przylądka Czeluskin — S. Czeluskin
1766–69 Wyprawa dookoła świata; odkrycie zachodniego Samoa oraz ponowne Wysp Salomona i Luizjadów — L.A. de Bougainville
1768–71 Wyprawa dookoła świata — J. Cook
1769 Odkrycie Wysp Towarzystwa — J. Cook
1770 Odkrycie wschodnich wybrzeży Australii — J. Cook
1770 Odkrycie źródeł Nilu Błękitnego i jeziora Tana — J. Bruce
1772–75 Wyprawa dookoła świata; pierwsze opłynięcie Ziemi z zachodu na wschód — J. Cook
1773 Odkrycie Wysp Cooka — J. Cook; odkrycie wyspy Kotielnej w Wyspach Nowosyberyjskich — I. Lachow
1774 Pierwsze lądowanie na Nowej Kaledonii, odkrycie wyspy Norfolk i większych wysp w Vanuatu — J. Cook
1775 Odkrycie wysp Georgia Południowa i Sandwich Południowy — J. Cook
1776–79 Wyprawa dookoła świata — J. Cook
1778 Odkrycie Hawajów — J. Cook
1785–88 Wyprawa na Ocean Spokojny — J.F. de La Pérouse
1789 Przejście północno-zachodniej Kanady i spływ rzeką Mackenzie do Oceanu Arktycznego — A. Mackenzie
1792–93 Przejście zachodniej Kanady i osiągnięcie Oceanu Spokojnego — A. Mackenzie
1796–1806 Badania biegu rzeki Niger — M. Park
1798 Odkrycie Cieśniny Bassa — G. Bass
1799–1804 Badania w Ameryce Środkowej i Południowej — A. von Humboldt
1801–03 Pierwsze opłynięcie kontynentu australijskiego — M. Flinders
1803–06 Wyprawa dookoła świata — I. Kruzensztern
1804–05 Przejście zachodniej części Stanów Zjednoczonych i osiągnięcie Oceanu Spokojnego — M. Lewis i W. Clark
1815–18 Wyprawa dookoła świata; badania Polinezji i Mikronezji — O. Kotzebue
1819 Odkrycie Szetlandów Południowych — W. Smith
1819–20 Poszukiwanie Przejścia Północno-Zachodniego; przepłynięcie cieśnin Lancastera i Barrowa, do Wyspy Melville’a — W. Parry
1819–21 Opłynięcie Antarktydy — F. Bellingshausen i M. Łazariew
1820 Odkrycie Antarktydy (28 I; lodowce szelfowe Antarktydy Zach.) — F. Bellingshausen i M. Łazariew; odkrycie Półwyspu Antarktycznego (30 lub 31 I) — E. Bransfield, W. Smith
1821 Odkrycie Orkadów Południowych — G. Powell, N. Palmer; pierwsze lądowanie na Antarktydzie (Półwysep Antarktyczny) — załoga J. Davisa
1821–24 Przejście Sahary z północy na południe — H. Clapperton, D. Denham, W. Oudney
1823 Odkrycie jeziora Czad — H. Clapperton, D. Denham, W. Oudney
1826–29 Wyprawa dookoła świata; badania północnych części Oceanu Spokojnego — F. Litke
1828–30 Odkrycie rzek Murray i Darling w południowo-wschodniej Australii — Ch. Sturt
1838–42 Ekspedycja na Ocean Spokojny i do Antarktyki, odkrycie Ziemi Wilkesa — Ch. Wilkes
1839–41 Badania w południowej Australii, odkrycie jeziora Torrens, Gór Flindersa i jeziora Eyre — E. Eyre
1839–43 Wyprawa do Antarktyki, odkrycie Morza Rossa, Ziemi Wiktorii i Bariery Lodowej Rossa — J.C. Ross
1839–43 Badania w południowo-wschodniej Australii, odkrycie złota, Góry Kościuszki i Gippslandu (Ziemi Gippsa) — P.E. Strzelecki
1841–-54 Badania i pomiary Gór Skalistych — J. Fremont
1844–45 Odkrycia w środkowej Australii — Ch. Sturt
1845–47 Próba przebycia Przejścia Północno-Zachodniego — J. Franklin
1850–51 Przejście Sahary z północy na południe — H. Barth
1850–54 Ustalenie istnienia Przejścia Północno-Zachodniego; odkrycie Cieśniny McClure’a — R. McClure
1854–56 Przejście Afryki Południowej w poprzek z zachodu na wschód; odkrycie Wodospadu Wiktorii — D. Livingstone
1856–57 Badania gór Tien-szan — P. Siemionow Tienszanski
1858 Odkrycie jeziora Tanganika — J. Speke i R. Burton; odkrycie Jeziora Wiktorii — J. Speke
1859 Ponowne odkrycie jeziora Niasa — D. Livingstone
1860–61 Pierwsze przejście Australii w poprzek z południa na północ — R. O’Hara Burke i W. Wills
1862 Przejście Australii w poprzek z południa na północ, w najszerszym miejscu — J. McDouall Stuart
1862 Odkrycie miejsca wypływu Nilu z Jeziora Wiktorii — J. Speke i J. Grant
1864 Odkrycie Jeziora Alberta i Wodospadów Murchisona — S. Baker
1865–70 Badania Madagaskaru — A. Grandidier
1870–85 Badania i pomiary w Azji Środkowej, odkrycie jeziora Lob-nor i gór Altun Shan — N. Przewalski
1872–76 Badania oceanograficzne na Oceanie Atlantyckim, Oceanie Spokojnym, Oceanie Indyjskim, stwierdzenie kontynentalnego charakteru Antarktydy — C. Thompson, G. Nares i J. Murray na statku Challenger
1873 Odkrycie Ziemi Franciszka Józefa — J. Payer i K. Weyprecht
1875 Odnalezienie Kagery i uznanie jej za źródłową Nilu — H.M. Stanley
1876–77 Odkrycie Jeziora Edwarda i Ruwenzori, spływ Lualabą i Kongiem — H.M. Stanley
1878–79 Pierwsze przebycie Przejścia Północno-Wschodniego (w kierunku wschodnim) — A.E. Nordenskiöld
1881–83 I Międzynarodowy Rok Polarny — 15 stacji naukowych (13 w Arktyce, 2 w Antarktyce) 11 państw
1888 Odkrycie Jeziora Rudolfa — S. Teleki; przejście Grenlandii w poprzek — F. Nansen i O. Sverdrup
1892 Przejście północnej Grenlandii w poprzek — R. Peary
1893–95 Próba dotarcia statkiem do bieguna północnego — F. Nansen
1894–1909 Badania Azji Środkowej, odkrycie Transhimalajów oraz źródeł Brahmaputry, Indusu i Satledźu — S. Hedin
1895 Pierwsze prace badawcze na wybrzeżu Antarktydy — C. Borchgrevink
1898 Ustalenie położenia źródeł rzeki Nyawarongu (Rukarara), jednej ze źródłowych Kagery (górny Nil) — R. Kandt
1897–99 Pierwsze zimowanie w Antarktyce — A. de Gerlache, R. Amundsen, H. Arctowski, A.B. Dobrowolski i in. na statku Belgica
1900 Odkrycie północnego krańca Grenlandii, przylądka Morris Jesup — R. Peary
1903–06 Pierwsze przebycie Przejścia Północno-Zachodniego (w kierunku zachodnim) — R. Amundsen
1909 Zdobycie północnego bieguna geograficznego (6 IV) — R. Peary
1911 Zdobycie południowego bieguna geograficznego (15 XII) — R. Amundsen
1912 Drugie osiągnięcie południowego bieguna geograficznego (18 I) — R. Scott
1913 Odkrycie Ziemi Północnej — B. Wilkicki
1914–15 Przebycie Przejścia Północno-Wschodniego w kierunku zachodnim — B. Wilkicki
1926 Odkrycie Gór Czerskiego — S. Obruczew; pierwszy lot do północnego bieguna geograficznego — R. Byrd
1928–47 Wyprawy badawcze na Antarktydę — R. Byrd
1929 Pierwszy lot do południowego bieguna geograficznego — R. Byrd
1932–33 II Międzynarodowy Rok Polarny — około 50 stacji naukowych 44 państw
1932–39 Otwarcie żeglugi na Północnej Drodze Morskiej — O. Szmidt i in.
1937 Ustalenie położenia źródeł rzeki Ruvuvu (Luvironza), jednej ze źródłowych Kagery (górny Nil) — B. Waldecker
1937–38 Dryf stacji Siewiernyj polus 1 na krze lodowej po Oceanie Arktycznym — I. Papanin i in.
1953 Zdobycie Mount Everestu — E. Hillary, Tenzing Norkay
1957–58 Badania Antarktydy w ramach Międzynarodowego Roku Geofizycznego — około 10 tys. uczonych, 54 stacje, 12 państw
Przejście Antarktydy w poprzek — E. Fuchs i in.
1958 Zdobycie bieguna względnej niedostępności w Antarktydzie — J. Tołstikow i in.
1958 Osiągnięcie bieguna północnego pod wodą — atomowy okręt podwodny Nautilus
1960 Zanurzenie się na dno Rowu Mariańskiego — J. Piccard, D. Walsh
1972 Ustalenie źródeł Amazonki — L. McIntyre
1977 Osiągnięcie bieguna północnego statkiem nawodnym — lodołamacz atomowy Arktika
1989–90 Przekroczenie Antarktydy przez niezmechanizowaną międzynarodową wyprawę na psich zaprzęgach — W. Steger, J.-L. Etienne i in.
1992 Osiągnięcie bieguna północnego statkiem nawodnym o napędzie konwencjonalnym — lodołamacz Oden
Ameryka Południowa. Podział polityczny

 

Podział polityczny Ameryki Południowej
Państwo lub terytorium Powierz- chnia (tys. km2) Ludność (tys. — 2005) Stolica lub ośrodek administra- cyjny Ustrój lub status polityczny PKB na 1 mieszk. ($ USA — 1998)
Argentyna 2 780,1 37 585 Buenos Aires republika związkowa 8257
Boliwia 1 098,6 9 075 Sucrec republika 1077
Brazylia
8 514,9 181 824 e Brasília republika związkowa 4673
Chile 756,9 15 514 Santiago republika 4921
Ekwador 283,6 12 091 Quito republika 1620
Falklandy (Malwiny) d 12,2 2 Stanley (Puerto Argentino) terytorium zależne W. Brytanii  
Gujana 215,0 877 Georgetown republika 846
Gujana Francuska 83,5 194 a Kajenna departament zamorski Francji 9094
Kolumbia 1 138,9 45 927 Bogota republika 2523
Paragwaj 406,8 5 516 Asunción republika 1629
Peru 1 285,2 28 032 Lima republika 2521
Surinam 163,3 461 Paramaribo republika 2454
Urugwaj 177,4 3 251 Montevideo republika 6333
Wenezuela 912,1 24 847 Caracas republika związkowa 4107

a ludność — 1996;

c siedziba rządu — La Paz;

d terytorium sporne między Argentyną i W. Brytanią, pod administracją brytyjską, łącznie z Georgią Pd. i Sandwichem Pd.;

e bez Indian zamieszkujących dżunglę.

Ameryka Południowa. Rozwój ludności

 

Rozwój ludności Ameryki Południowej
Rok Ludność w mln
1920 61
1940 90
1950 112
1960 147
1970 191
1980 241
1990 297
2000 346
2005 371
2010 393
Wielkie miasta Ameryki Południowej

 

Wielkie miasta Ameryki Południowej
Kraj Miasta Lata Ludność w tys.
zespołu miejskiego miasta
Argentyna Buenos Aires Córdoba Matanza Rosario 1995 1995 1991 1995 11 296 1 209 • 1 119 2988 1148 a 1112 895a
Boliwia La Paz 1996 2100 b 751
Brazylia Belem Belo Horizonte Brasília Campinas Fortaleza Goiania Kurytyba Manaus Porto Alegre Recife Rio de Janeiro Salvador Sao Paulo Victoria 1996 1996 1996 1996 1996 1996 1996 1996 1996 1996 1996 1996 1996 1996 1486 3803 1822 1607c 2583 1033c 2425 • 3247 3088 10 192 2709 16 583 1182 1144 2091 1738c 909 1966 1004 1476 1157 1289 1346 5552 2212 9839 275c
Chile Santiago 1996 5077c 4601
Ekwador Guayaquil Quito 1997 1997 • • 1974 1488
Kolumbia Barranquilla Cali Medellin Bogota 1997 1997 1997 1997 • • 1971 6005 1158 1986 1621c 4921d
Peru Lima 1995 7450 5706e
Urugwaj Montevideo 1996 1379
Wenezuela Caracas Maracaibo Valencia 1992 1990 1992 3188 f 1401 1232 f 1965 1250 1034
a 1991

b 1989

c 1995

d 1992

e 1993

f 1990

Spis treści

Ameryka Południowa, kontynent na półkuli zachodniej, część Ameryki;

Ameryka Południowa. Warunki naturalne

Ameryka Południowa. Warunki naturalne. Ukształtowanie powierzchni.

Ameryka Południowa. Warunki naturalne. Budowa i historia geologiczna.

Ameryka Południowa. Warunki naturalne. Klimat.

Ameryka Południowa. Warunki naturalne. Wody.

Ameryka Południowa. Warunki naturalne. Świat roślinny.

Ameryka Południowa. Warunki naturalne. Świat zwierzęcy.

Ameryka Południowa. Warunki naturalne. Regiony fizycznogeograficzne.

Ameryka Południowa. Ludność.

Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN