Encyklopedia PWN - rzetelne źródło informacji

Polska. Teatr. Druga wojna światowa

Polska. Teatr. Druga wojna światowa

W 1939 Niemcy zamknęli wszystkie teatry polskie na okupowanych ziemiach. W 1940 powstała w Warszawie konspiracyjna Rada Teatralna, kierowana przez B. Korzeniewskiego, Schillera i Wiercińskiego. Młodzi aktorzy kształcili się w tajnym PIST i na kursach aktorskich. W GG gmachy teatrów zostały przejęte przez okupanta; zezwolono na uruchomienie kilku scen polskich pod warunkiem, że będą prezentować niewybredny repertuar rozrywkowy (nie wolno było wprowadzać elementów ludowych: tańców, pieśni, strojów); bojkotowała je większość polskich aktorów i widzów. W VII 1940 władze niemieckie wydały zarządzenie dotyczące rejestrowania się wszystkich aktorów pragnących pracować w swoim zawodzie; na tajnym zebraniu ZASP podjęto decyzję o bojkocie zarządzenia; zezwolono natomiast aktorom na występy w kawiarniach prowadzonych przez artystów teatru, filmu i muzyków; niesubordynowanym orzekano karę infamii; zaraz po zakończeniu wojny sądy ZASP rozpatrywały prawie wszystkie przypadki nieposłuszeństwa i wymierzały kary stosowne do nowych warunków (np. zakaz występów w Warszawie, zakaz druku nazwiska na afiszu). Działały zarówno teatry jawne, organizowane przez Niemców (w Warszawie — Teatr Komedia, Teatr Miasta Warszawy w budynku Teatru Polskiego, około 14 teatrzyków rewiowych; w Krakowie — Teatr Powszechny), jak i wolne teatry konspiracyjne; tajne grupy teatralne (m.in. pod kierunkiem H. Szletyńskiego, Wiercińskich, S. Daczyńskiego) podejmowały pracę o charakterze studyjnym; Schiller w zakładzie wychowawczym sióstr benedyktynek w Henrykowie pod Warszawą wystawił (z udziałem wychowanek) Pastorałkę (1943), Gody weselne (1943), Historię o Męce i Chwalebnym Zmartwychwstaniu Pańskim (1944), na które to przedstawienia zjeżdżała elita artystyczna stolicy. Z inicjatywy Biura Informacji i Propagandy ZWZ-AK powstał w Warszawie Teatr Wojskowy, nad którym opiekę artystyczną sprawował Korzeniewski. W Krakowie od 1941 działał Teatr Rapsodyczny M. Kotlarczyka (wystawienia: Króla Ducha 1941, Beniowskiego 1942 i Samuela Zborowskiego 1943 Słowackiego, Pana Tadeusza Mickiewicza 1942) oraz eksperymentalny Teatr Niezależny T. Kantora, działający 1942–44 (inscenizacje Balladyny Słowackiego 1943, Powrotu Odysa Wyspiańskiego 1944). Teatry w Wilnie, Lwowie, Grodnie nie przerwały działalności po wybuchu wojny; miejsce powołanych do wojska artystów zajmowali aktorzy napływający z Polski centralnej; teatry prowadziły działalność w coraz to nowej sytuacji politycznej (zmieniające się władze okupacyjne); przez pewien czas nie miały środków materialnych na kontynuowanie występów, borykały się z trudnościami lokalowymi. W Wilnie bez względu na zmieniające się w mieście władze (polskie, litewskie, sowieckie) polski zespół dramatyczny grał w budynku Teatru na Pohulance, a po przejęciu go przez Litewski Teatr Dramatu i Opery występował w kolejnych nowych siedzibach; dużym powodzeniem cieszyły się także występy Teatru Muzycznego „Lutnia” oraz rewiowego Teatru Miniatury i kabaretu Ksantypa; wkroczenie do miasta armii niemieckiej (VI 1941, okupacja do VII 1944) położyło kres pracy polskiego teatru, wielu aktorów wróciło do Warszawy; 1944 ponownie rozpoczęły występy zespoły polski: Wileński Polski Teatr Dramatyczny i Wileński Polski Teatr Komedii Muzycznej, które IV 1945 opuściły Wilno i w ramach prowadzonej przez władze Litwy Radzieckiej akcji repatriacyjnej przyjechały do Torunia (zespół dramatyczny) i Łodzi (zespół muzyczny). Na scenach wileńskich w tym okresie pracowali m.in.: H. Bielicka, J. Duszyński, L. Kielanowski-Pobóg, J. Kurnakowicz, S. Martyka, M. Melina, S. Perzanowska, M. Szpakowicz, I. Śmiałowski, L. Wołłejko. We Lwowie na podstawie uchwały Rady Komisarzy Ludowych (XII 1939) otwarto 5 teatrów: ukraińskich (Teatr Opery i Baletu w gmachu Teatru Wielkiego, Teatr Dramatyczny im. Ł. Ukrainki), polskich (Lwowski Państwowy Polski Teatr Dramatyczny, Lwowski Państwowy Teatr Miniatury) i Żydowski Teatr Dramatyczny pod dyrekcją I. Kamińskiej; ze scenami lwowskimi związani byli m.in.: J. Andrzejewska, A. Bardini, E. Bodo, T. Boy-Żeleński, W. Broniewski, B. Dąbrowski, W. Krasnowiecki, J. Kreczmar, O. Ortwin, Terné, W. Wasilewska, K. Tom; okupacja niemiecka (VI 1941–VII 1944) przerwała działalność teatrów; 1945 wielu polskich artystów wyjechało ze Lwowa do Katowic. Również w Grodnie działały od 1940 teatry polskie: Polski Teatr Kukiełek W. Jaremy i Państwowy Teatr Polski Białoruskiej SRR A. Węgierki (od VIII 1940 siedziba w Białymstoku, grał do połowy V 1941), z którym związani byli: H. Kossobudzka, T. Mankiewicz, Cz. Wołłejko, J. Woszczerowicz.

Poza krajem polskie zespoły teatralne działały jawnie w obozach jenieckich (głównie w oflagach) i w wojsku (teatry frontowe). W Niemczech w Teatrze Obozowym w Murnau urządzał przedstawienia Schiller; po wyzwoleniu obozu (IV 1945) zorganizował pod patronatem YMCA Teatr Ludowy im. W. Bogusławskiego (przedstawienie inauguracyjne Gody weselne VIII 1945 w Lingen), który występował w północnych Niemczech, Holandii, Belgii (inscenizacja Kramu z piosenkami 1945). W Sielcach nad Oką powstał VI 1943 Teatrzyk Żołnierza (od IX 1943 p.n. Teatr Żołnierza 1 Korpusu Polskich Sił Zbrojnych w ZSRR, od X 1944 p.n. Teatr Wojska Polskiego); pierwszy dotarł z WP do kraju i zainicjował życie teatralne w Lublinie (premiera Wesela Wyspiańskiego XI 1944). W 1941 w Buzułuku powstał teatr polowy przy tworzącej się Armii Polskiej w ZSRR; Teatr Dramatyczny Armii Polskiej na Wschodzie występował na szlaku wojennym Drugiego Korpusu Polskiego (Iran, Syria, Palestyna, Egipt), dotarł do Włoch (od 1944 p.n. Teatr Dramatyczny 2 Korpusu, kierownictwo artystyczne J. Domańska i W. Radulski); dawał przedstawienia w czasie kampanii włoskiej, od połowy V 1945 w Recanati, a od VIII 1945 w Wielkiej Brytanii, gdzie uległ rozbiciu. Później polskie zespoły teatralne działały przy Polskim Korpusie Przysposobienia i Rozmieszczenia, korzystając z transportu wojskowego objeżdżały obozy i inne ośrodki polskiego osiedlenia na terenie Anglii, Walii i Szkocji (występy w 80 ośrodkach, około 600 spektakli); X 1948 teatry polskie otrzymały rozkaz rozwiązania się. Na Bliskim Wschodzie i we Włoszech działały także zespoły rewiowe F. Konarskiego (pseudonim Ref-Ren) i Krukowskiego; występowały niekiedy razem p.n. Polish Parade.

Podczas II wojny światowej zginęło około 350 aktorów; całkowitemu zniszczeniu uległo wiele budynków teatralnych (w Warszawie wszystkie oprócz Teatru Polskiego).

Polecamyksiążki w Księgarni PWNwszystkie książki

Spis treści

Polska, państwo w środkowej Europie, nad Morzem Bałtyckim

Polska. Wiadomości wstępne

Polska. Warunki naturalne

Polska. Ochrona przyrody i środowiska

Polska. Język

Polska. Ludność

Polska. Gospodarka.

Polska. Ustrój polityczny

Polska. Partie polityczne.

Polska. Polityka zagraniczna

Polska. Bezpieczeństwo i porządek publiczny

Polska. Siły zbrojne

Polska. Kościoły i związki wyznaniowe

Polska. Polityka społeczna

Polska. Środki przekazu

Polska. Nauka

Polska. Oświata

Polska. Historia

Polska. Literatura

Polska. Sztuka

Polska. Muzyka

Polska. Teatr

Polska. Teatr. Od początków do 1765

Polska. Teatr. Okres 1765–1918

Polska. Teatr. Druga Rzeczpospolita

Polska. Teatr. Druga wojna światowa

Polska. Teatr. Okres 1944–89 i lata 90.

Polska. Film

Polska. Książka

Polska. Sport

Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN