Encyklopedia PWN - rzetelne źródło informacji

Polska. Kościoły i związki wyznaniowe

reklama

Polska. Kościoły i związki wyznaniowe

Według spisu ludności z 1931 w II RP ponad 99% ludności stanowili wyznawcy 5 gł. grup wyznaniowych: katolicy obrządku łac. (64,8%), grekokatolicy (10,4%), prawosławni (11,8%), protestanci (2,6%) i wyznawcy judaizmu (9,8%). Po II wojnie światowej Polska stała się państwem w dużym stopniu jednorodnym pod względem wyznaniowym (94% ludności stanowią katolicy). Stan ten jest następstwem kilku faktów hist.: utraty Kresów (zamieszkanych w znacznej mierze przez ludność prawosł.), ucieczki i wysiedlenia protestantów z Ziem Zachodnich i Północnych, wymordowania przez Niemców prawie całej ludności żydowskiej wyznającej judaizm, emigracji do Niemiec kolejnych grup ludności z Ziem Zachodnich i Północnych oraz emigracji ocalałej z wojny ludności żydowskiej.

Politykę wyznaniową Polski pod rządami komunistów (1944–89) charakteryzowało dążenie do laicyzacji społeczeństwa i przekreślenia dziedzictwa państwa przedwojennego, uznającego katolicyzm za gł. wyznanie, przez metodyczne ograniczanie prawa Kościołów (zwł. katolickiego) do swobodnego prowadzenia działalności religijnej. Oficjalnym uzasadnieniem takiej polityki była głoszona doktryna rozdziału Kościoła i państwa, nieoficjalnie natomiast — przyjęta ideologia ateistyczna, wynikająca z przesłanek filozofii marksistowskiej, traktowanej jako naukowy światopogląd. W rezultacie państwu udawało się kontrolować wiele istotnych aspektów życia religijnego większości wyznań: w przypadku Kościoła katol. ograniczano np. swobodę nominacji biskupów i proboszczów oraz zakazywano nauczania religii w szkołach. Równie restrykcyjną politykę prowadzono w stosunku do innych wyznań, które (z wyjątkiem Kościoła Ewang.-Reformowanego i Świadków Jehowy) na ogół ulegały naciskom państwa w sprawach organizacyjnych i politycznych.

W Polsce związkiem wyznaniowym nazywa się wspólnotę rel., która ma osobowość prawną (uzyskuje ją po spełnieniu określonych wymogów legislacyjnych). Do 2002 osobowość taką i wpis do rejestru Dep. Wyznań Ministerstwa Spraw Wewn. i Administracji uzyskało 157 Kościołów i związków wyznaniowych.

Pod względem przynależności do określonych tradycji rel. wszystkie Kościoły i związki wyznaniowe można zaliczyć do jednej z następujących grup: katol., starokatol., prawosł., protest. i niechrześc. (żydowskie, muzułmańskie, hinduistyczne, buddyjskie i in.).

KATOLICYZM

Jego wyznawcy, czyli członkowie Kościoła katol. (nazwa prawna: Kościół Rzymskokatol.), należą do 4 obrządków (rytów): łac., bizant.-ukr., neounickiego i ormiańskiego. W 2008 w obrządku łac. zarejestrowano ok. 34 mln ochrzczonych, 29,8 tys. księży (diecezjalnych i zakonnych), 10 108 parafii; w obrządku bizant.-ukr. — 55 tys. wiernych, 75 duchownych, 134 parafie; w obrządku neounickim — ok. 300 wiernych (ochrzczeni), 2 duchownych, 1 parafię (Kostomłoty) i 1 obiekt sakralny; w obrządku ormiańskim — 3–5 tys. wiernych (2008).

W Kościele katol. w Polsce władzę zwierzchnią sprawuje Konferencja Episkopatu; jej przewodniczący jest obieralny, od 2004 jest nim arcybp J. Michalik, metropolita przemyski; zastępcą przewodniczącego jest arcybp S. Gądecki (od 2004), a sekr. Konferencji Episkopatu — bp P. Libera (od 2004). Konferencję Episkopatu tworzą wszyscy arcybiskupi-metropolici oraz biskupi ordynariusze i biskupi pomocniczy, a jej organami są: 3-osobowe prezydium, 12-osobowa Rada Gł. oraz Sekretariat, natomiast organami pomocniczymi są komisje specjalistyczne. Od 2004 Kościół dzieli się na 15 prowincji kośc. (metropolii, w tym 1 metropolia obrządku bizant.-ukr.), obejmujących 44 diecezje. W 1991 przywrócono również nie istniejący w okresie powojennym na terenie Polski ordynariat polowy WP, obsługujący obszar całego kraju. W 1989 zostały też wznowione stosunki dyplomatyczne między Polską i Stolicą Apostolską (akredytacja nuncjusza apostolskiego w Polsce i ambasadora RP w Watykanie). W całym kraju działają instytuty życia konsekrowanego (zakony i zgromadzenia zakonne) i stowarzyszenia życia apostolskiego; do najliczniejszych należą: męskie — salezjanie, franciszkanie, jezuici i pallotyni (każde ponad 500 czł.) oraz żeńskie — służebniczki NMP, franciszkanki, elżbietanki i szarytki (każde ponad 1 tys. członkiń). Kościół rzymskokatol. prowadzi różne formy działalności duszpasterskiej, katechetycznej, misjonarskiej i kult. zarówno w kraju, jak i za granicą. Działalność zagr. koncentruje się w środowiskach polonijnych, na obszarach byłego ZSRR oraz w krajach Trzeciego Świata.

Kościół Rzymskokatol. prowadzi szeroką działalność duszpasterstwa specjalistycznego (akademickie, ludzi pracy), różne formy katechizacji (w tym nauczanie religii w szkołach) oraz działalność charytatywną (m.in. Caritas Polska). Wśród gł. ruchów rel. inspirowanych i popieranych przez Kościół znajdują się grupy o dłuższej tradycji, związane z duchowością zakonną (np. tercjarze franciszkańscy, dominikańscy i karmelitańscy), liczne grupy maryjne (np. Rycerstwo Niepokalanej), oraz nowe ruchy (np. Ruch „Światło — Życie”, Odnowa w Duchu Świętym, Wspólnoty Neokatechumenalne, Wspólnoty Życia Chrześc.).

STAROKATOLICYZM

Do starokatolicyzmu, który pojawił się w Polsce pod koniec XIX w., są zaliczane 3 Kościoły: Kościół Polskokatolicki liczący ok. 19 tys. wiernych i 88 duchownych; jest zorganizowany w 3 diecezjach (warsz., wrocł. i krak.); wspólnotę mariawitów reprezentują 2 Kościoły — Starokatol. Kościół Mariawitów liczący ponad 23,6 tys. wiernych i 26 duchownych, obejmuje 3 diecezje, natomiast Kościół Katol. Mariawitów liczy ok. 2,1 tys. wiernych oraz 12 kapłanów i kapłanek.

PRAWOSŁAWIE

Polski Autokefaliczny Kościół Prawosł. jest drugim pod względem liczebności związkiem wyznaniowym w Polsce, liczy ok. 505 tys. wiernych; jego początki sięgają XIV w. W 1948 Kościół ten został zmuszony przez władze państw. do zrzeczenia się autokefalii przyznanej 1925 przez Patriarchat w Konstantynopolu i przyjęcia autokefalii z Moskwy, co oznaczało uznanie za Kościół-matkę Rosyjskiego Kościoła Prawosławnego. Polska metropolia prawosł., z siedzibą w Warszawie, obejmuje 6 diecezji na obszarze kraju (warsz.-bielska, białost.-gdań., łódz.-poznańska, wrocł.-szczec., przemys.-nowosądecka i lubel.-chełmska), 26 dekanatów, 232 parafie. Zwierzchnikiem Kościoła jest metropolita całej Polski, ordynariusz diecezji warsz.-bielskiej, który zwołuje Sobór Krajowy i przewodniczy mu. Kościół liczy ok. 400 duchownych i posiada ok. 400 kościołów i kaplic. W jurysdykcji pol. Kościoła prawosł. znajduje się Portug. Kościół Prawosł. i kilka parafii prawosł. we Włoszech i Brazylii.

Pozostałe wspólnoty prawosł. to: Wschodni Kościół Staroobrzędowy, liczący ok. 0,5 tys. wiernych i nie mający hierarchii duchownej, 2 małe gminy staroobrzędowców (bezpopowcy i filiponi) oraz 1 gmina sekty chłystów.

PROTESTANTYZM I TRADYCJA PROTESTANCKA

Protestantyzm pojawił się w Polsce w XVI w. w jego 2 gł. denominacjach: luteranizmu i kalwinizmu. Współcześnie w Polsce istnieją wszystkie ważniejsze wyznania protest., oprócz anglikanizmu, chociaż ogólna liczba ich wyznawców ok. 250 tys. (2008); Kościół Ewangelicko-Augsburski liczy ok. 75 tys. wyznawców i 200 duchownych, jest zorganizowany w 16 diecezjach, liczących 134 parafie. Kościół Ewangelicko-Reformowany liczy ok. 3,5 tys. wyznawców i 10 duchownych (2008), skupionych w 8 parafiach. Do okresu reformacji nawiązuje też niewielka liczebnie Jednota Braci Polskich. Z protest. ruchów tzw. drugiej reformacji wywodzi się Polski Kościół Chrześcijan Baptystów (4,8 tys. wiernych, ok. 150 duchownych w 9 okręgach i 81 zborach) oraz Kościół Ewang.-Metodystyczny (4,5 tys. wiernych i 31 duchownych w 41 zborach).

Późny protestantyzm (gł. pochodzenia amer. z XIX w.) reprezentują różne nurty. Irwingianie tworzą Nowoapostolski Kościół w Polsce (5,0 tys. wiernych, 2008); wyznania zielonoświątkowe są reprezentowane przez: Ewangeliczną Wspólnotę Zielonoświątkową, Chrześc. Wspólnotę Zielonoświątkową i największy spośród nich Kościół Zielonoświątkowy (21,5 tys. wiernych). Nurt adwentystyczny reprezentują 4 Kościoły: Kościół Adwentystów Dnia Siódmego (ok. 9,6 tys. wiernych i 60 duchownych w 83 zborach), wyłoniony z niego Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego, oraz 2 mniejsze wspólnoty: Kościół Reformowany Adwentystów Dnia Siódmego i Adwentyści Dnia Siódmego — Poruszenie Reformacyjne. Ruch „badaczy Pisma Świętego” tworzy 5 wspólnot wyznaniowych. Największa z nich to „Strażnica” — Tow. Bibl. i Traktatowe — Związek Wyznania Świadków Jehowy (ok. 124,3 tys. wiernych), zwalczana przez władze państw. w okresie PRL, gł. z powodu głoszenia radykalnego pacyfizmu. Pozostałe wspólnoty tego nurtu to: Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego (ok. 2,3 tys. wiernych), Stow. Badaczy Pisma Świętego, Świecki Ruch Misyjny „Epifania” i Związek Badaczy Biblii. Poza wymienionymi nurtami działają jeszcze inne związki wyznaniowe o tradycji protest., np. Kościół Wolnych Chrześcijan (ok. 2,9 tys. wiernych), Kościół Chrystusowy (ok. 3,4 tys.), Stow. Chrześc. Nauki i wspólnota mormonów zrzeszona w Kościele Jezusa Chrystusa Świętych Dni Ostatnich.

ZWIĄZKI WYZNANIOWE NIECHRZEŚCIJAŃSKIE

Są one reprezentowane w Polsce zarówno przez tradycyjne związki wyznaniowe Tatarów (Muzułm. Związek Rel. z ok. 5 tys. wiernych), Żydów (Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich) i Karaimów (Karaimski Związek Rel.), jak i organizacje rel. nawiązujące do religii orientalnych (islamu, hinduizmu, buddyzmu). Te ostatnie przedostawały się do Polski najczęściej z Zachodu i noszą cechy nowych kultów synkretycznych, pozyskujących zwolenników zwłaszcza wśród młodszego pokolenia.

Dla stosunków wyznaniowych w Polsce w ostatnim okresie bardzo znamienny jest rozwój ekumenizmu oraz dialogu między chrześcijanami i wyznawcami innych religii (zwł. judaizmu), w którym rolę szczególną odgrywają takie instytucje, jak Komisja ds. Ekumenizmu i Komisja do Dialogu z Judaizmem przy Konferencji Episkopatu, Polska Rada Ekumeniczna, zrzeszająca 7 Kościołów chrześc. (bez Rzymskokatol.), Rada Zborów Ewangelicznych oraz biblijne towarzystwa.

Kościół katolicki w Polsce 1918–1990, Warszawa 1991;

A. DZIUBA Informator. Kościół katolicki w Polsce, Warszawa 1993;

„Rocznik Statystyczny” 1994, Warszawa 1994.

Hajnówka, cerkiew Św. Trójcy

Hajnówka, cerkiew Św. Trójcy

fot. P. Fabijański/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN

Polecamyksiążki w Księgarni PWNwszystkie książki

Polska. Ważniejsze kościoły i związki wyznaniowe

 

Ważniejsze kościoły i związki wyznaniowe (stan w dniu 31 XII 2009)
Kościoły i związki wyznaniowe chrześcijańskie Liczba wiernych
Katolicyzm
Kościół Rzymskokatolicki (obrządek łaciński) 33 695 233a
Kościół Greckokatolicki (obrządek bizantyjsko-ukraiński) 55 000
Kościół Ormiański (obrządek ormiański) 5 000
Kościół Neounicki (obrządek bizantyjsko-słowiański) 120
Starokatolicyzm
Kościół Polskokatolicki 20 651
Starokatolicki Kościół Mariawitów 23 687
Kościół Katolicki Mariawitów 2 015
Kościół Starokatolicki 675b
Prawosławie
Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny 504 150
Wschodni Kościół Staroobrzędowców w RP 1 110
Protestantyzm i tradycja protestancka
Kościół Ewangelicko-Augsburski 75 001
Kościół Ewangelicko-Reformowany 3 503
Jednota Braci Polskich 260c
Kościół Chrześcijan Baptystów 4 818d
Kościół Ewangelicko-Metodystyczny 4 481d
Nowoapostolski Kościół w Polsce 5 023
Ewangeliczna Wspólnota Zielonoświątkowa 572b
Chrześcijańska Wspólnota Zielonoświątkowa 1 588e
Kościół Zielonoświątkowy 21 834
Kościół Adwentystów Dnia Siódmego 9 534
Kościół Chrześcijan Dnia Sobotniego 466b
Związek Wyznania Świadków Jehowy 128 292 f
Zrzeszenie Wolnych Badaczy Pisma Świętego 2 047
Zbór Stanowczych Chrześcijan w RP 146b
Stowarzyszenie Badaczy Pisma Świętego w Polsce 251b
Świecki Ruch Misyjny „Epifania” 1 531
Kościół Wolnych Chrześcijan 2 827
Kościół Chrystusowy 2 425g
Kościół Ewangelicznych Chrześcijan 1 754
Kościół Boży w Chrystusie 3 604
Kościół Jezusa Chrystusa Świętych Dni Ostatnich (Mormoni) 1 266b
Stowarzyszenie Zborów Chrześcijan w RP 432c
Kościół Chrześcijański w Duchu Prawdy i Pokoju 193b
Ewangeliczny Związek Braterski 530b
Chrześcijański Kościół Głosicieli Dobrej Nowiny 5 500b
Wspólnota Kościołów Chrystusowych w RP 4 825b
Kościoły i Związki Wyznaniowe niechrześcijańskie
Islam
Muzułmański Związek Religijny w RP 1000bh
Liga Muzułmańska w RP 1 500h
Judaizm
Związek Gmin Wyznaniowych Żydowskich w RP 1 222e
Karaimski Związek Religijny 115b
Hinduizm
Związek Adźapa Jogi 122b
Międzynarodowe Towarzystwo Świadomości Kryszny 915i
Buddyzm
Związek Buddyjski Tradycji Karma Kamtzang w Polsce 1 950
Misja Buddyjska Trzy Schronienia w Polsce 2 560b
Stowarzyszenie Buddyjskie Sangha Kandzeon 200b
Inne
Wspólnota Religijna Lectorium Rosicrucianum Międzynarodowa Szkoła Złotego Różokrzyża 308b
Instytut Wiedzy o Tożsamości „Misja Czaitanii” 1 350

a Ochrzczeni;

b 2008;

c 2003;

d 2007;

e 1996.

f Głosiciele;

g 2006;

h dane niepełne — dotyczą tylko niektórych gmin wyznaniowych;

i 2004; liczba członków związku wyznaniowego. Liczba sympatyków szacowana jest na ponad 5000 osób.

Źródło: „Rocznik Statystyczny” 1999, 2000, 2010, Warszawa 1999, 2000, 2010; „Mały Rocznik Statystyczny” 2011, Warszawa 2011.; „Wyznania Religijne — Stowarzyszenia Narodowościowe i Etniczne w Polsce 2006–2008”, GUS, Warszawa 2010

Spis treści

Polska, państwo w środkowej Europie, nad Morzem Bałtyckim

Polska. Wiadomości wstępne

Polska. Warunki naturalne

Polska. Ochrona przyrody i środowiska

Polska. Język

Polska. Ludność

Polska. Gospodarka.

Polska. Ustrój polityczny

Polska. Partie polityczne.

Polska. Polityka zagraniczna

Polska. Bezpieczeństwo i porządek publiczny

Polska. Siły zbrojne

Polska. Kościoły i związki wyznaniowe

Polska. Polityka społeczna

Polska. Środki przekazu

Polska. Nauka

Polska. Oświata

Polska. Historia

Polska. Literatura

Polska. Sztuka

Polska. Muzyka

Polska. Teatr

Polska. Film

Polska. Książka

Polska. Sport

Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN