Encyklopedia PWN - rzetelne źródło informacji

Polska. Historia. Trzecia Rzeczpospolita

reklama

Polska. Historia. Trzecia Rzeczpospolita.

4 VI 1989 odbyły się wybory do sejmu (tzw. kontraktowe) i wolne wybory do senatu, zakończone zwycięstwem kandydatów Komitetu Obywatelskiego „Solidarność”. W obliczu załamania się systemu gospodarczego oraz powszechnej utraty autorytetu przez PZPR doszło do sojuszu politycznego pomiędzy Komitetem Obywatelskim a ZSL i SD. Powstał nowy rząd koalicyjny (Komitet Obywatelski, ZSL, SD, PZPR, premier T. Mazowiecki) zdominowany przez dotychczasową opozycję. Na prezydenta (1 głosem) Zgromadzenie Narodowe wybrało W. Jaruzelskiego. Przywrócono symbole i nazwę państwa (Orzeł w koronie, Rzeczpospolita Polska). W 1990 rząd podjął szerokie reformy gospodarcze autorstwa wicepremiera L. Balcerowicza, zmierzające do zlikwidowania hiperinflacji, głębokiej restrukturyzacji w kierunku gospodarki rynkowej i prywatyzacji. Reformy te stały się podstawą do uzyskania 1991 przez Polskę redukcji zadłużenia zagranicznego.

Nastąpił rozpad dotychczasowego systemu politycznego: I 1990 rozwiązała się PZPR, przekształcając w SdRP, ZSL przekształciło się w PSL „Odrodzenie”, następnie połączyło z PSL. Powstał system wielopartyjny, wprowadzono pełen zakres swobód obywatelskich. W V 1990 przeprowadzono wybory do odrodzonych instytucji samorządu gminnego. Wiosną 1990 doszło do rozłamu w Komitecie Obywatelskim oraz OKP na skutek istnienia różnych koncepcji przekształceń politycznych i ekonomicznych oraz odmiennego stosunku do kwestii rozliczenia elity władzy PRL (tzw. gruba kreska). Powstały rywalizujące ugrupowania polityczne: PC — zwolenników szybkich zmian i elekcji L. Wałęsy na prezydenta oraz Ruch Obywatelski Akcja Demokratyczna (ROAD) — odwołujący się do tradycji lewicy niepodległościowej i skupiający związanych ze środowiskami inteligencji katolickiej zwolenników koncepcji reform politycznych prezentowanej przez T. Mazowieckiego i B. Geremka. Ugrupowanie to współtworzyło 1991 UD. W XII 1990, po zwycięstwie w powszechnych wyborach prezydenckich L. Wałęsy (pokonał T. Mazowieckiego i w 2. turze S. Tymińskiego), prezydent RP na uchodźstwie R. Kaczorowski przekazał elektowi insygnia władzy prezydenckiej. Po dymisji rządu T. Mazowieckiego premierem został I 1991 J.K. Bielecki, którego rząd kontynuował politykę reform. Przemiany w Polsce doprowadziły do odzyskania przez nią suwerenności międzynarodowej, co zostało przyspieszone przez rozpad dotychczasowych sojuszy (rozwiązanie Układu Warszawskiego i ewakuacja wojsk sowieckich zakończona 1993) oraz powiązań gospodarczych (likwidacja RWPG). Polska weszła na drogę integracji z państwami Europy Zachodniej (1991 członek Rady Europy i układ stowarzyszeniowy z EWG, 1998 ustalenie kalendarza negocjacji Polski z UE, XI 1991 traktat z Niemcami o dobrym sąsiedztwie i przyjaznej współpracy, utworzenie polsko-niemiecko-francuskiego porozumienia politycznego, tzw. trójkąta weimarskiego), dobrego sąsiedztwa ze wschodnimi sąsiadami. Polska wyraziła swoje aspiracje do członkostwa w NATO (1997 decyzja o przyjęciu, 1999 członkostwo).

27 IX 1991 odbyły się wolne wybory do sejmu i senatu, które przyniosły one silne rozdrobnienie w parlamencie. Prezydent powierzył misje sformowania rządu B. Geremkowi (UD), a następnie J. Olszewskiemu (PC), który XII 1991 utworzył rząd kontynuujący politykę gospodarczą poprzedników, co zaowocowało zahamowaniem recesji i zwolnieniem tempa spadku produkcji przemysłowej. Konflikty rządu z prezydentem oraz próba przeprowadzenia lustracji doprowadziły 4 VI 1992 do obalenia rządu J. Olszewskiego i nieudanej próby sformowania rządu W. Pawlaka (VII 1992). W VII 1992 powstał koalicyjny (UD, KLD, Polski Program Gospodarczy, ZChN, Partia Chrześcijańskich Demokratów, PSL-PL) rząd H. Suchockiej (UD). W VIII 1992 uchwalono tzw. małą konstytucję (weszła w życie XII 1992). W 1993 podpisano konkordat z Watykanem (ratyfikowany 1998). Niepokoje społeczne, wywołane tempem reform gospodarczych i strukturalnych, spowodowały wniosek posłów NSZZ „Solidarność” o wotum nieufności dla rządu, czego konsekwencją była jego dymisja i rozwiązanie sejmu przez prezydenta V 1993). Nieudana próba stworzenia prezydenckiej partii władzy (BBWR) oraz rozdrobnienie partii centroprawicowych doprowadziły do zwycięstwa postkomunistów (SLD), którzy utworzyli wraz z PSL i początkowo UP rząd premiera W. Pawlaka, kontynuujący politykę gospodarczą poprzednich rządów. Kontynuowano prywatyzację (mimo zwolnienia jej tempa), nastąpił wzrost produktu krajowego i produkcji przemysłowej, spadek produkcji rolniczej spowodowany trudnymi warunkami klimatycznymi, ustabilizowała się stopa bezrobocia, obniżyła inflacja. W III 1995 kryzys polityczny koalicji PSL–SLD zakończony ustąpieniem W. Pawlaka i powołaniem J. Oleksego na premiera. W obliczu wyborów prezydenckich stronnictwa prawicowe podjęły próby porozumienia, zakończone niepowodzeniem, w rezultacie czego jedynym poważnym przeciwnikiem dla kandydata SLD A. Kwaśniewskiego pozostał L. Wałęsa, który jednak przegrał w 2. turze (XI 1995) nieznaczną liczbą głosów. W XII 1995 na skutek oskarżenia o szpiegostwo J. Oleksego doszło do poważnego kryzysu politycznego zakończonego dymisją premiera (wybrano go na przewodniczącego SdRP) i rekonstrukcją rządu z W. Cimoszewiczem jako premierem. W 1996 Polska stała się członkiem OECD.

W obliczu wyborów parlamentarnych 8 VI 1996 powstała z inicjatywy kierownictwa NSZZ „Solidarność” Akcja Wyborcza Solidarność, skupiająca partie i środowiska centroprawicowe. We IX 1997 zwycięstwo wyborcze odniosła AWS, która w koalicji z UW utworzyła rząd premiera J. Buzka (X 1997). Początek 1998 przyniósł poważne kontrowersje wewnątrz AWS i koalicji AWS–UW wokół kształtu reformy terytorialnej oraz tzw. drugiego planu Balcerowicza, zakładającego dokończenie restrukturyzacji gospodarki i zredukowanie inflacji do wielkości poniżej 10% rocznie. W III 1998 rozpoczęły się rokowania w sprawie wstąpienia Polski do UE. Od 1 I 1999 rozpoczęto wprowadzanie reform: 1) samorządu terytorialnego (podział kraju na 16 województw i 373 samorządowe powiaty), 2) ochrony zdrowia (powołanie kas chorych), 3) ubezpieczeń społecznych (tworzenie indywidualnych kont w ZUS i powstanie otwartych funduszy emerytalnych), a od 1 IX 1999 zreformowano strukturę szkolnictwa (6-letnia szkoła podstawowa, 3-letnie gimnazjum oraz 3-letnie liceum). W VI 2000 słabnąca koniunktura gospodarcza, krytyka błędów we wprowadzaniu reform oraz spory polityczne spowodowały rozpad koalicji AWS-UW (powstał rząd mniejszościowy). W X 2000 w wyborach prezydenckich, w 1 turze, zwyciężył A. Kwaśniewski. W 2001 część ugrupowań i działaczy opuściła UW i AWS (przekształciła się w AWS Prawicy), tworząc m.in. Platformę Obywatelską (PO), Prawo i Sprawiedliwość (PiS), Ligę Polskich Rodzin (LPR).

W warunkach stagnacji gospodarczej, kryzysu finansów publicznych IX 2001 w wyborach parlamentarnych zwyciężyła koalicja Sojusz Lewicy Demokratycznej-Unia Pracy, która X 2001 wspólnie z PSL utworzyła rząd (premier L. Miller). Mandaty poselskie uzyskali również kandydaci PO, Samoobrony, PiS, i LPR. W XII 2002 Polska zakończyła negocjacje z UE, a IV 2003 podpisała traktat akcesyjny, zatwierdzony w ogólnokrajowym referendum w VI 2003 — z terminem wejścia Polski do UE 1 V 2004. W polityce wewnętrznej powrót koniunktury gospodarczej zagrożonej narastaniem długu publicznego (próby ograniczenia wydatków budżetu państwa) i spadek notowań obozu rządzącego wobec ujawnienia skali zjawisk korupcyjnych (sprawy: Rywina, Orlenu i PZU). Od 2003 polskie oddziały wojskowe nadzorują jedną ze stref stabilizacyjnych w Iraku.

Wybory parlamentarne IX 2005 wygrało PiS (przed PO), idące pod hasłem budowy IV Rzeczypospolitej. Wbrew przedwyborczym przewidywaniom nie zawiązała się koalicja PiS i PO, a mniejszościowy rząd K. Marcinkiewicza (PiS) otrzymał poparcie Samooobrony i LPR. Po parlamentu weszły również bardzo osłabione SLD i PSL. Prezydentem RP w X 2005 został wybrany L. Kaczyński (PiS), pokonując w 2. turze D. Tuska (PO). Zaprzysiężenie nowej głowy państwa nastąpiło 23 XII. Po kilkumiesięcznych zawirowaniach politycznych i rokowaniach międzypartyjnych V 2006 powstała większościowa koalicja rządowa PiS, Samoobrony i LPR. W VII 2006 po ustąpieniu Marcinkiewicza premierem zrekonstruowanego rządu PiS–Samoobrona–LPR został J. Kaczyński; rozpad koalicji latem 2007 (oskarżenie wicepremiera A. Leppera o udział w aferze korupcyjnej) doprowadził do decyzji sejmu o skróceniu kadencji i przedterminowych wyborów parlamentarnych 21 X; wygrała je PO (41,5% głosów), przed PiS (32%), LiD (13%) i PSL (9%) — do nowego sejmu nie wyszły Samoobrona i LPR. Nową koalicję rządową zawiązały PO i PSL (premier D. Tusk). 10 IV 2010 samolot prezydencki z oficjalną delegacją państwową, udającą się na uroczystości katyńskie, rozbił się przy lądowaniu pod Smoleńskiem; w katastrofie zginęło 96 osób, w tym prezydent RP Lech Kaczyński z małżonką, oraz m.in. prezesi NBP, IPN, rzecznik praw obywatelskich, wicemarszałkowie Sejmu i Senatu RP, posłowie i senatorowie, dowódcy Sił Zbrojnych RP. W przedterminowych wyborach prezydenckich wygrał B. Komorowski (PO). W X 2011 odbyły się wybory parlamentarne. Po raz pierwszy od 1989 wygrała je partia rządząca — PO (39,18% głosów); wyniki pozostałych partii: PiS (29,89%), Ruch Palikota (10, 02%), PSL (8,36%) i SLD (8,24%). Ponownie koalicję rządową zawiązały PO i PSL (premier D. Tusk).

Wałęsa Lech w odlewni żeliwa

Wałęsa Lech w odlewni żeliwa
p. Markowskiego w Grodzisku Mazowieckim po reprywatyzacji zakładu

fot. L. Wawrynkiewicz/Archiwum Ilustracji WN PWN SA © Wydawnictwo Naukowe PWN

Polecamyksiążki w Księgarni PWNwszystkie książki

Spis treści

Polska, państwo w środkowej Europie, nad Morzem Bałtyckim

Polska. Wiadomości wstępne

Polska. Warunki naturalne

Polska. Ochrona przyrody i środowiska

Polska. Język

Polska. Ludność

Polska. Gospodarka.

Polska. Ustrój polityczny

Polska. Partie polityczne.

Polska. Polityka zagraniczna

Polska. Bezpieczeństwo i porządek publiczny

Polska. Siły zbrojne

Polska. Kościoły i związki wyznaniowe

Polska. Polityka społeczna

Polska. Środki przekazu

Polska. Nauka

Polska. Oświata

Polska. Historia

Polska. Historia. Prahistoria.

Polska. Historia. Od początków do 1572

Polska. Historia. Królowie elekcyjni.

Polska. Historia. Ziemie polskie pod zaborami.

Polska. Historia. Pierwsza wojna światowa.

Polska. Historia. Druga Rzeczpospolita.

Polska. Historia. Druga wojna światowa.

Polska. Historia. Polska Rzeczpospolita Ludowa.

Polska. Historia. Trzecia Rzeczpospolita.

Polska. Literatura

Polska. Sztuka

Polska. Muzyka

Polska. Teatr

Polska. Film

Polska. Książka

Polska. Sport

Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN