Encyklopedia PWN - rzetelne źródło informacji

Francja. Teatr

reklama

Francja. Teatr.

W średniowieczu istniał we Francji teatr rel. oraz teatr świecki nawiązujący do tradycji wędrownych mimów, klownów, linoskoczków i żonglerów. W XIV i XV w. widowiska rel. ulegały laicyzacji (misterium, miracle); w XV w. pojawiły się moralitety i farsy z pierwiastkami lud. realizmu i błazenady. Najstarsze rel. utwory dram. pochodzą z XII w. (Adam), arcydziełem starej farsy fr. jest Mistrz Piotr Pathelin (ok. 1465). Przedstawienia odbywały się najczęściej na rynku; obowiązywała scena symultaniczna. Wykonawcami były na ogół zespoły amatorskie, organizatorami — bractwa mieszczańskie; pierwszy stały zespół powstał 1402 w Paryżu, zał. przez Bractwo Męki Pańskiej. W XVI w. zaczęły przybywać do Francji zespoły wł. commedia dell’arte, które wywarły duży wpływ na teatr fr. (zwł. aktorstwo wł. komediantów). Wielkim powodzeniem cieszyły się w Paryżu występy jarmarcznych wesołków (np. Tabarina) i farsy grane od 1548 w Hôtel de Bourgogne (m.in. przez Gros-Guillauma i Turlupina). W salonach wystawiano przeróbki staroż. tragedii i komedii oraz oryginalne utwory fr. (np. sztuki A. Hardy’ego). W XVII w. powstały nowe zespoły i sale teatr. (1636 w pałacu kard. Richelieu), wzrosła pozycja aktora (dekret Ludwika XIII z 1641), rozszerzył się krąg publiczności i ukształtował się nowy typ repertuaru — tragedie P. Corneille’a i J. Racine’a budowane wg reguły trzech jedności, stawiające aktorom wymagania, zwłaszcza w sztuce słowa, oraz komedie Molière'a. Wielka dramaturgia klas. i związane z nią konwencje sceniczne określiły styl teatru fr.; odtąd panować będzie opinia, że teatr fr. to gł. teatr literacki. Czystość dykcji i dbałość o słowo stosowane przesadnie prowadziły często do deklamacji i patosu; sprzeciwiał się temu Molier, ucząc aktorów swego zespołu prostoty i naturalności. Tę tradycję starano się pielęgnować w otwartej 1680 Comédie Française. W XVIII w. powstał nowy typ scen — teatrzyki popularne (jarmarczne), które zdobyły szybko publiczność i aktorów. Oprócz tragedii (Voltaire) sukcesy odnosiła komedia obyczajowa (poet. — P. Marivaux, polit. — P. de Beaumarchais), następnie dramat mieszczański (D. Diderot); w dekoracjach, kostiumie i stylu gry uwidoczniła się tendencja realist. (np. u Mlle Dumesnil, Mlle Clairon, Lekaina, F.J. Talmy). Dekret z 1791 dał teatrom prawo wolnej konkurencji; spowodowało to powstanie licznych teatrów bulwarowych. Reakcją na klas. teatr XVIII w. i realizm sceniczny okresu rewolucji fr. 1789—99 stało się zainteresowanie romantyków tematami hist. i tradycją szekspirowską. W XIX w. wystawiano dramaty A. Dumasa-ojca, V. Hugo, A. de Vigny, P. Mériméego, komedie A. de Musseta, kładąc nacisk na efekty widowiskowe przedstawień; stosowano dekoracje iluzjonistyczne, gł. P. Cicériego; zmienił się także styl gry (więcej ekspresji, ruchu). W Comédie Française, Odéonie, Porte-Saint-Martin, Théâtre de la Renaissance występowali wybitni aktorzy: Mlle Mars, Mlle George, M. Dorval, F. Lemaître, Rachel, S. Bernhard, Coquelinowie. W 2. poł. XIX w. panowały na scenach sztuki „bien faits” E. Scribe’a, E. Augiera, A. Dumasa-syna, V. Sardou, H. Becque’a. W 1887 powstał Théâtre Libre, zał. przez A. Antoine’a, propagatora naturalizmu. Potrzebę teatru poet. zaspokajały m.in. przedstawienia Lugné-Poe w Théâtre de l’Oeuvre. Poza tym jednak dominował teatr komercyjny. Odnowy teatru fr. dokonał dopiero J. Copeau, założyciel Vieux Colombier (1913), a następnie pozostający pod jego wpływem gł. realizatorzy reformy teatru: Ch. Dullin, L. Jouvet, G. Baty, G. Pitoëff, twórcy Kartelu Czterech (1927). Dużą rolę odegrało w ówczesnym teatrze malarstwo; w repertuarze pojawiły się utwory J. Cocteau, J. Giraudoux. Ze szkoły Dullina przy Théâtre de l’Atelier wyszło nowe pokolenie inscenizatorów i aktorów (A. Artaud, J.L. Barrault, M. Marceau, J. Vilar). Najbardziej charakterystyczne przemiany w teatrze fr. po II wojnie świat. to odbywająca się w kilku etapach decentralizacja życia teatr. i wzrastająca rola ośr. prowincjonalnych (Théâtre de la Cité de Villeurbaune R. Planchona, Comédie de Saint-Étienne J. Dasté, Grenier de Toulouse M. Sarrazina) oraz szukanie nowych form kontaktu z widzem (Théâtre National Populaire J. Vilara i organizowany przez niego festiwal w Awinionie); zwraca uwagę awangardowy ruch teatr. lat 50. i 60., prezentujący dramaturgię teatru absurdu, którego animatorami byli m.in. reżyserzy: R. Blin, J.M. Serreau, N. Bataille; poszukiwania reżyserów współcz. teatru fr. (P. Chéreau, J.P. Vincent, B. Sobel, A. Mnouchkine, A. Vitez, J. Savary) koncentrują się na ustalaniu nowych relacji między widzem a aktorem, wypracowywaniu nowego stylu pracy zespołu (kreacja zbiorowa), odnajdywaniu nowych terenów gry (poza tradycyjnymi salami teatr.). W latach 90. uwagę zwrócił nowy dramat, koncentrujący się na formach dialogu i doświadczeniach językowych, oraz nowi autorzy (np. Y. Reza). Zainteresowaniem cieszył się teatr gestu, ruchu i tańca, będący przeciwieństwem teatru słowa.

J. ADAMSKI Dramat i scena francuska wieku oświecenia, Warszawa 1953;

L. ŁOPATYŃSKA Dramat i scena francuska XVI i XVII wieku, Warszawa 1954;

Teatr krajów zachodniej Europy XIX i pocz. XX wieku:

cz. II A. JAKUBISZYN TATARKIEWICZ Teatr francuski od 1789 do 1848, Warszawa 1956;

cz. III T. KOWZAN i Z. KARCZEWSKA-MARKIEWICZ Teatr francuski 1848–1914, Warszawa 1955;

P. SURER Współczesny teatr francuski, Warszawa 1973;

A. SIMON Słownik współczesnego teatru francuskiego, Warszawa 1979.

Polecamyksiążki w Księgarni PWNwszystkie książki

Spis treści

Francja, państwo w zachodniej Europie, nad Oceanem Atlantyckim i Morzem Śródziemnym

Francja. Warunki naturalne.

Francja. Ludność.

Francja. Gospodarka.

Francja. Ustrój polityczny.

Francja. Partie polityczne.

Francja. Siły zbrojne.

Francja. Polityka społeczna.

Francja. Środki przekazu.

Francja. Nauka.

Francja. Historia.

Francja. Literatura.

Francja. Sztuka.

Francja. Muzyka.

Francja. Teatr.

Francja. Film.

Francja. Polonia i Polacy.

Wydawnictwo Naukowe PWN Księgarnia Internetowa PWN
Copyright © 2010 WN PWN