jeden z najwybitniejszych przedstawicieli polskiego malarstwa historycznego XIX w.; 1852–58 studiował w Szkole Sztuk Pięknych w Krakowie (u W.K. Stattlera, a od 1853 u W. Łuszczkiewicza i F. Szynalewskiego), 1859 — w Monachium (u H. Anschütza); od 1864 członek Towarzystwa Naukowego Krakowskiego, od 1873 Académie des Beaux-Arts w Paryżu i wielu akademii zagranicznych; od 1873 dyrektor Szkoły Sztuk Pięknych w Krakowie; odbył wiele podróży zagranicznych (Paryż, Wiedeń, Turcja, Czechy, Węgry, Włochy) i po Polsce. Od połowy lat 50. tworzył głównie obrazy z dziejów ojczystych, poprzedzone wnikliwymi studiami historycznymi i zabytkoznawczymi; program artystyczny Matejki zawiera się w ideologii pozytywizmu, z jednoczesnymi elementami problematyki moralno-politycznej romantyzmu; główne dzieła: Stańczyk (1862), Kazanie Skargi (1864), Polonia — Rok 1863 (1864–79), Rejtan (1866; zakupiony przez cesarza Franciszka Józefa, obecnie w Zamku Królewskim w Warszawie), Unia Lubelska (1869), Stefan Batory pod Pskowem (1872), Zawieszenie dzwonu Zygmunta (1874), Bitwa pod Grunwaldem (1878), Hołd pruski (1882), Jan Sobieski pod Wiedniem (1883), Kościuszko pod Racławicami (1887), Konstytucja 3 maja (1891), oraz cykl Dzieje cywilizacji w Polsce (1888). Większość z nich to ogromnych rozmiarów kompozycje o wielkiej sile wyrazu, które cechuje połączenie realistycznej obserwacji i dokumentalnej precyzji szczegółów z przejaskrawioną gestykulacją i dynamicznymi układami kompozycyjnymi całości obrazu. Matejko był jednym z największych polskich portrecistów; w portretach, bliskich biedermaierowi, postacie początkowo malowane w konwencji realizmu mieszczańskiego, z czasem nabierają indywidualnego charakteru, m.in. portrety: siostry Marii, K. Stankiewicza (1857), Józefa Dietla (1864), żony w sukni ślubnej (1879), S. Tarnowskiego (1890), A. Potockiej (1892), znakomity Autoportret artysty (1892). Dużą popularność zyskał album Ubiory w Polsce (1860) oraz cykl rysunków Poczet królów i książąt polskich (1890). Matejko zaprojektował jedno z największych dzieł polskiego malarstwa monumentalnego — polichromię w kościele Mariackim w Krakowie (1889–91); malował także obrazy religijne (tryptyk Królowa Korony Polskiej 1887–88); brał udział w pracach konserwatorskich zabytków Krakowa (1875–79 Sukiennice). Od 1866 współpracował z czasopismami „Kłosy”, „Łada”, „Tygodnik Ilustrowany”, w których zamieszczał rysunki zabytkowej architektury i rzeźby oraz portrety postaci historycznych. Za swoje prace, jak też w uznaniu twórczości, otrzymał wiele nagród i wyróżnień (1870 francuską Legię Honorową). Uczniami Matejki byli m.in.: M. Gottlieb, J. Malczewski, J. Mehoffer, S. Wyspiański. Dzieła Matejki, stanowiące swoisty wykład historiozoficzny, przesycone głębokim patriotyzmem ukazywały społeczeństwu polskiemu wizję przeszłości i miały duży wpływ na umacnianie świadomości narodowej. Podczas II wojny światowej najważniejsze dzieła Matejki zostały ukryte (np. Bitwę pod Grunwaldem zakopano w Lublinie); obecnie znajdują się głównie w zbiorach Muzeów Narodowych w Krakowie i w Warszawie oraz na Zamku Królewskim w Warszawie. W domu rodzinnym Matejki w Krakowie mieści się Muzeum Jana Matejki (oddział Muzeum Narodowego).