Bułhakow, Bułgakow, Michaił A., ur. 15 V 1891, Kijów, zm. 10 III 1940, Moskwa, rosyjski prozaik i dramatopisarz, z wykształcenia lekarz; autor opowiadań autobiograficznych, m.in. Notatki na mankietach (1922–23, polski wybór 1984), satyrycznych Diaboliada (1925, wydanie polskie 1984), opowieści groteskowo-fantastycznych Fatalne jaja (1925, wydanie polskie 1928) i Psie serce (powstała 1925, wydana Frankfurt nad Menem 1968, wydanie i wystawienie rosyjskie 1987, wydanie polskie „Tu i teraz” 1982, wydanie osobne 1989, wystawienie polskie 1983), często interpretowanych jako alegoryczne przypowieści o eksperymencie społecznym — rewolucji bolszewickiej; do okresu NEP nawiązał w satyryczno-obyczajowej komedii Mieszkanie Zojki (wystawionej 1926, wystawienie polskie 1933); głośną powieść Biała gwardia (1925, wydanie pełne Paryż t. 1–2 1927–29, wydanie rosyjskie w: Izbrannaja proza 1966, wydanie polskie 1928 zniekształcone, pełne 1972) i jej adaptację sceniczną Dni Turbinów (wystawiona 1926, wystawienie polskie 1975) poświęcił tragicznym losom inteligencji rosyjskiej w okresie rewolucji, a zamknął tę tematykę dramatem Ucieczka (powstał 1926–28, wystawiony 1957, wystawienie polskie 1960). W twórczości Bułhakowa lat 30. dominuje temat losu wybitnych twórców, ograniczania swobody artystycznej, zależności od kaprysów despotycznej władzy. Problematyka ta znalazła odbicie w dramatach: o A. Puszkinie Ostatnie dni (powstał 1935, wystawiony 1943, 1. wydanie polskie pt. Aleksander Puszkin 1949) i Molierze Zmowa świętoszków (powstał 1929, wystawiony 1936, wystawienie polskie 1968), zbeletryzowanej biografii Życie pana Moliera (powstała 1933, wydana 1962, wydanie polskie 1968), oraz nieukończonej autobiograficznej Powieści teatralnej (powstała 1936–37, wydana 1965, wydanie polskie 1967), parodystycznie obrazującej ówczesne moskiewskie środowisko literackie i teatralne. Wyrosły z biografii Bułhakowa motyw tragedii artysty znalazł się też w jego głównym dziele — cieszącej się światową sławą — powieści filozoficzno-satyrycznej Mistrz i Małgorzata (powstała 1928–40, wydanie skrócone 1966–67, pełne Frankfurt nad Menem 1969, wydanie polskie skrócone 1969, pełne 1981), w której zagadnienia sztuki zostały włączone w szeroki kontekst społeczno-historyczny i etyczny. W utworze tym, skonstruowanym jako „powieść w powieści” (powieść Mistrza o Piłacie i powieść o Mistrzu), Bułhakow podjął odwieczny problem dobra i zła, ukazał konflikt twórcy z władzą, zawarł refleksje o naturze i cechach twórczości (twórczość jako heroizm), postawił pytania o jej filozoficzny sens. Równie bogata jest warstwa satyryczna utworu — groteskowy wizerunek realiów społeczno-obyczajowych Moskwy lat 30. Ta synkretyczna w formie powieść jest mocno osadzona w tradycji literatury światowej (Biblia, Faust J.W. Goethego, utwory E.T.A. Hoffmanna), w tym prozy rosyjskiej (dzieła N. Gogola, F. Dostojewskiego). Bogactwo i doniosłość problematyki, wnikliwa analiza psychologiczna, mistrzostwo w posługiwaniu się zróżnicowanymi środkami ekspresji (od satyry po rozważania filozoficzne) czynią z powieści Bułhakowa jedno z największych dokonań prozatorskich XX w. Polskie wybory utworów Bułhakowa, m.in. Notatki na mankietach (1984), Pan Piłsudski i inne opowiadania (1989), Czarny mag (1992), Bieg. Utwory sceniczne (1994).

J. Karaś Proza Michała Bułhakowa. Z zagadnień poetyki, Wrocław 1981;

A. Drawicz Mistrz i diabeł, Kraków 1990.